Kırım-Kongo Kanamalı Ateşi
KKKA · CCHF · Crimean-Congo Hemorrhagic Fever Virus · Nairoviridae
Kene mevsiminin pik dönemine girerken Türkiye ve dünyadaki güncel epidemiyolojik tablo, hiperendemik bölgeler ve halkın alması gereken korunma önlemleri. Hastalığın tüm klinik ayrıntıları için konu sayfamıza yönlendirme aşağıdadır.
Bir Bakışta Güncel Durum
2026 kene sezonu, her zamanki gibi Nisan ayı sonunda ilk vakalarla başladı; ilk yarı itibarıyla vakalar geçmiş yıllardaki hiperendemik illerde (Tokat, Sivas, Çorum, Yozgat, Amasya, Gümüşhane, Erzurum vb.) görülmeye başladı.
Haziran–Temmuz aylarında, Hyalomma kenelerinin en aktif olduğu dönemde vaka sayılarının yıl içi zirvesine ulaşması beklenir. Kurban Bayramı öncesi kırsal/hayvan teması nedeniyle bu dönem ayrıca risklidir.
Türkiye Epidemiyolojisi
KKKA Türkiye'de ilk kez 2002 yılında Tokat ve çevresinde tanımlandı, kesin tanısı 2003'te kondu. O tarihten bu yana hastalık her yıl bahar–yaz aylarında görülen, bildirimi zorunlu yerleşik bir halk sağlığı sorunu hâline geldi. Başlıca vektör Hyalomma marginatum kenesidir; mevsim Nisan–Ekim arasında uzanır, vaka eğrisi Haziran–Temmuz'da zirve yapar.
- 2002'den bu yana toplam 10 binin üzerinde doğrulanmış vaka; ortalama yıllık ölüm oranı %4–5 — küresel ortalamanın belirgin altında.
- En yüksek vaka sayısı 2009'da (1.318 vaka) kaydedildi; sonraki yıllarda iniş-çıkışlarla seyretti.
- Son yıllarda 2024'te ~593 vaka bildirildi; 2020–2024 döneminde toplam 256 ölüm gerçekleşti.
- 2025 sezonu mevsimsel patern açısından 2024 ile benzer seyretti; vakalar yine geleneksel hiperendemik bölgelerde yoğunlaştı.
- Hiperendemik kuşak: İç Anadolu'nun kuzeyi, Orta ve Doğu Karadeniz, Doğu Anadolu — yaklaşık 30 ili kapsar.
- Yüksek riskli iller: Tokat, Sivas, Çorum, Yozgat, Amasya, Kayseri, Gümüşhane, Bayburt, Erzurum, Çankırı çevresi.
- İstanbul gibi büyük şehirler endemik değil: 2025'te İstanbul'da on binlerce kene tutunması başvurusu olmasına karşın KKKA vakası görülmedi — kene teması ≠ KKKA.
Kene teması ile hastalık aynı şey değildir. Hyalomma kenelerinin yalnızca bir kısmı virüs taşır; her kene ısırığı KKKA anlamına gelmez. Ancak ısırık sonrası 10 gün boyunca ateş ve halsizlik açısından izlem şarttır.
Dünya Epidemiyolojisi
KKKA, kene kaynaklı en geniş coğrafi dağılıma sahip viral hastalıktır. Afrika, Asya, Orta Doğu ve Güney/Doğu Avrupa'da 30'dan fazla ülkede endemiktir ve dünya çapında yılda yaklaşık 10.000–15.000 vaka bildirilmektedir. WHO ölüm oranını %10–40 aralığında belirtir; hastalık WHO'nun Ar-Ge öncelikli (Blueprint) patojenleri arasındadır.
| Bölge | Durum | Örnek ülkeler |
|---|---|---|
| Yüksek endemik | Düzenli, çok sayıda vaka | Türkiye, Rusya, eski SSCB ülkeleri, İran, Pakistan, Afganistan |
| Endemik | Yerleşik vaka bildirimi | Irak, Afrika ülkeleri (Sudan, Senegal, Nijerya vb.), Balkanlar |
| Yeni/yayılan | Sporadik, son yıllarda artan | İspanya, Portekiz, Yunanistan, Bulgaristan |
- İklim değişikliği ve vektör yayılımı nedeniyle Hyalomma keneleri kuzeye doğru ilerliyor; Batı Avrupa'da daha önce görülmeyen otokton (yerli) vakalar bildirilmeye başlandı.
- Risk grupları: çiftçiler, hayvancılıkla uğraşanlar, çobanlar, mezbaha çalışanları, veteriner hekimler ve — nozokomiyal bulaş nedeniyle ikinci en çok etkilenen grup olan — sağlık çalışanları.
- Tedavi: Onaylı özgül bir tedavi yok. Ribavirin endikasyon dışı kullanılmakta, ancak etkinliği tartışmalıdır; tedavi temelde erken tanı ve destekleyici bakıma dayanır.
Bulaş Yolları & Erken Belirtiler
- Kene ısırığı veya keneyle temas (en sık yol) — özellikle Hyalomma cinsi.
- Enfekte hayvan kan/doku teması — kesim, kurban, deri yüzme sırasında çıplak elle temas.
- İnsandan insana: hasta kişinin kan ve vücut sıvılarına korunmasız temas (özellikle hastane ortamında — nozokomiyal).
Ateş, şiddetli halsizlik, kas ve baş ağrısı, iştahsızlık, bulantı-kusma, ishal. İlerleyen dönemde cilt-mukozada peteşi/ekimoz, burun-diş eti kanaması gibi kanama bulguları ve ağır vakalarda organ yetmezliği gelişebilir. Kuluçka süresi kene ısırığında genellikle 1–3 (en çok 9) gün, kan/doku temasında 5–6 (en çok 13) güne kadardır.
Korunma Önlemleri
Riskli alanlara (tarla, bağ, bahçe, mera, orman kenarı, piknik) giderken vücudu örten, açık renkli giysiler giyin; pantolon paçalarını çorabın içine sokun. Açık renk, keneyi erken fark etmenizi sağlar.
Cilde ve giysiye kene kovucu (DEET vb.) uygulayın; üründeki süreye göre tekrarlayın. Çocuklarda yaşa uygun ürün tercih edin.
Açık alandan dönünce kendinizi ve çocuklarınızı baştan ayağa kontrol edin: kulak arkası, koltuk altı, kasık, diz arkası, saç dibi. Kene ne kadar erken çıkarılırsa bulaş riski o kadar azalır.
Hayvan kesimi/kurban ve bakımında eldiven kullanın; kan ve dokuya çıplak elle temas etmeyin. Hayvanları akarisitle kene mücadelesine alın.
Keneyi doğru çıkarın: Tutunmuş keneyi ezmeden, patlatmadan; üzerine kolonya, gazyağı, sigara gibi maddeler dökmeden uygun bir pensle deriye en yakın yerden tutup düz çekerek bütün hâlde çıkarın. Çıkaramıyorsanız vakit kaybetmeden en yakın sağlık kuruluşuna başvurun. Çıkardığınız keneyi ezmeyin.
Kene teması veya riskli alan öyküsü olan kişide ani ateş, şiddetli halsizlik, kas/baş ağrısı başlarsa; ya da herhangi bir kanama / morarma bulgusu görülürse gecikmeden bir sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır.
Kene ısırığı sonrası belirti olmasa bile 10 gün boyunca ateş takibi yapın.
Aşı & Güncel Gelişmeler
- Hâlihazırda ruhsatlı insan KKKA aşısı bulunmamaktadır; korunma kişisel önlemlere dayanır.
- Türkiye'de yürütülen yerli ve milli aşı çalışmalarında klinik öncesi (preklinik) süreç tamamlanmış durumda; geliştiriciler bunun dünyada ilk olabilecek bir aday olduğunu ve birkaç yıl içinde klinik aşamaya geçebileceğini belirtiyor.
- WHO, KKKA'yı salgın potansiyeli nedeniyle Ar-Ge öncelikli patojen olarak izlemeye devam ediyor.
Hastalığın tüm klinik ayrıntıları
Patogenez, klinik evreler, laboratuvar tanısı, tedavi yaklaşımı, ayırıcı tanı ve klinik vaka örnekleri için KKKA konu sayfamıza göz atın.
