Zika Virüs Hastalığı
Zika Virus Disease · Orthoflavivirus zikaense · Flaviviridae
Aedes sivrisineği kaynaklı arboviral enfeksiyon; asemptomatik seyir, konjenital Zika sendromu (mikrosefali), Guillain-Barré sendromu ilişkisi ve cinsel bulaş özellikleriyle öne çıkan, gebe yönetiminde kritik öneme sahip importasyon hastalığı.
Giriş & Etiyoloji
- 1947 — Uganda'nın Zika Ormanı'nda Rhesus maymunlarında izole edildi; virüs adını bu ormandan almaktadır
- 1952 — İnsanlarda ilk serolojik kanıt; Uganda ve Tanzanya
- 2007 — İlk büyük insan salgını; Yap Adası (Mikronezya) — yaklaşık 70 vaka
- 2013–2014 — Fransız Polinezyası salgını; GBS ile ilişki ilk kez dikkat çekti (~8700 vaka)
- 2015–2016 — Brezilya ve Güney Amerika salgını; mikrosefali ile nedensellik ilişkisi kuruldu; WHO Şubat 2016'da PHEIC (Uluslararası Halk Sağlığı Acil Durumu) ilan etti — Kasım 2016'da kaldırıldı
- 2017 — Türkiye'de 4 import vaka (yurtdışı kaynaklı); yerli vaka bildirilmemiştir
- 2024 — Hindistan (Maharashtra, Karnataka) ve Tayland'da yeni odaklar bildirildi; global 30.000+ vaka
- Flaviviridae ailesi, Flavivirus cinsi; resmi isim: Orthoflavivirus zikaense
- Zarflı, tek sarmallı pozitif polariteli RNA virüsü; ~10,7 kb genom
- Dengue, West Nil, Sarı Humma, Japon Ensefaliti virüsleriyle aynı cins — serolojik çapraz reaktivite diagnostik sorun yaratır
- İki büyük linyaj: Afrika ve Asya linyajı; 2015 Güney Amerika salgınından asıl sorumlu Asya linyajı
- Nörotrofik özellik: viral RNA ve antijen fetal beyin dokusunda, plasenta ve amniyon sıvısında saptanmış
Zika, insan tarihinde cinsel yolla bulaşabilen ilk vektör kaynaklı flavivirüstür. Ayrıca doğrudan teratojenik etkisi kanıtlanmış tek arboviral enfeksiyondur — birinci trimesterde enfeksiyon, fetüste ciddi nörogelişimsel hasar riskini 8 kat artırmaktadır.
Epidemiyoloji
- 92 ülke ve bölgede sivrisinek kaynaklı bulaş kanıtlanmış; endemik yayılım Latin Amerika ve Karayipler'de yoğun
- 2016 pik sonrası vakalar belirgin azaldı; ancak endemic düzeyde sürmekte — 2024'te 30.000+ vaka bildirildi
- Asya'da 2024 yılında Hindistan ve Tayland'da yeni salgınlar; Afrika'da sürveyans kapasitesi sınırlı olduğundan gerçek yük bilinmiyor
- İklim değişikliği ve küresel seyahat artışı: Aedes aegypti ve Ae. albopictus'un dağılımı genişlemekte
- Aşı veya spesifik antiviral tedavi yok
- Otokton (yerli) vaka yok; 2017'de 4 import vaka bildirildi
- Vektör surveyansı: Ae. albopictus Trakya ve Doğu Karadeniz kıyı bölgelerinde saptandı; Ae. aegypti Doğu Karadeniz'de kısıtlı bölgelerde tespit edildi
- Sivrisineklerde ZIKV saptanmamış; ancak endemik bölgelere direkt uçuş bağlantıları import risk taşıyor
- Bildirimi zorunlu; import vakalar HSGM'ye bildirilmeli
Bulaşma Yolları
Enfekte Aedes aegypti (primer) ve Ae. albopictus (sekonder) sivrisineklerinin ısırmasıyla. Gündüz aktif; sabah erken ve akşam zirve. Aynı vektör dengue ve chikungunya'yı da taşır.
Tüm flavivirüsler içinde yalnızca ZIKV'nin kanıtlanmış cinsel bulaşı var. Semptomatik ve asemptomatik erkeklerden, vajinal/anal/oral seks yoluyla. Erkek→kadın, erkek→erkek, kadın→erkek bulaş belgelenmiş.
Gebeliğin herhangi bir döneminde plasenta yoluyla ya da doğum sırasında. Birinci trimester enfeksiyonu en yüksek nörogelişimsel hasar riskini taşır. Asemptomatik annelerden de geçiş belgelenmiş.
Kan transfüzyonu ve kan ürünleri (bildirilmiş vakalar var). Organ transplantasyonu (teorik risk). Anne sütü (virüs saptanmış; bulaş olgusu nadir). Laboratuvar maruziyeti.
| Vücut Sıvısı | RT-PCR Pozitiflik Süresi | Klinik Önemi |
|---|---|---|
| Semen | Ortalama 54 gün; %95 4 ayda temizlenir; max 188 gün bildirildi | En uzun kalıcılık → cinsel bulaş penceresi |
| Serum/Kan | Semptomlardan sonra ~5–7 gün | RT-PCR tanı penceresi dar |
| İdrar | Serumdan daha uzun; ~2–3 hafta | Akut dönem sonrası tanı için değerli |
| Tükürük | ~1–2 hafta | Bulaştırıcılık belirsiz |
| Vajinal sekresyon | Sınırlı veri; günler–haftalar | Kadın→erkek bulaş olguları bildirildi |
| Anne sütü | RNA saptandı; kültür pozitifliği nadir | Emzirmeyi kesmek önerilmez |
Cinsel bulaş önlemi: CDC önerileri — Erkekler: semptom başlangıcından itibaren en az 3 ay kondom kullanımı veya cinsel perhiz. Kadınlar: en az 2 ay. Gebe partneri olan erkekler: tüm gebelik süresince kondom. Asemptomatik kişiler de bulaştırabilir.
ZIKV'nin testis ve seminal glandlarda yerel replikasyon yaptığı düşünülmektedir. Viral yük semende serumdan 10 kat fazla bulunmuştur. Vazoektomi yapılmış hastada dahi yüksek viral yük saptanması, seminal glandların önemli rezervuar olduğuna işaret eder.
Patogenez
- Sivrisinek ısırması → deri dendritik hücreleri (Langerhans) ve keratonositler ilk hedef → drene eden lenf nodlarına taşınım
- Viremi oluşur; serum, idrar, tükürük, semende saptanabilir
- AXL, Tyro3, DC-SIGN gibi reseptörler aracılığıyla hücreye giriş; bu reseptörlerin plasentada, nöral progenitör hücrelerde ve mikrogliada eksprese edilmesi konjenital hasarı açıklar
- Tip I IFN yanıtını baskılayan NS5 proteini viral kaçış mekanizması sağlar
- GBS: moleküler mimikri — ZIKV glikoproteini ile periferik sinir gangliositleri (özellikle GM1) arasında çapraz reaktivite → otoimmün polinöropati
- ZIKV nöral progenitör hücreleri (NPC) tercihli olarak enfekte eder → hücre döngüsü durması, apoptoz ve mitoz bozulması
- NPC'lerin hasarı kortikal organizasyon bozukluğuna yol açar: mikrosefali, lissensefali, polimikrojiri, heterotopi
- İntrakraniyal kalsifikasyonlar: korteks-subkorteks bileşkesinde (dengue ve CMV'dan ayırt edici özellik)
- Göz: koriyoretinit, optik sinir hipoplazisi, makular skarlaşma
- Birinci trimester → en yüksek risk (%8–15 semptomatik annede major fetal anomali); her trimesterde risk var ancak azalır
- Asemptomatik annelerden doğan bebeklerin de ~%4'ünde Zika ilişkili defekt saptandı (ABD Zika Gebelik Kayıt Defteri)
Klinik Bulgular
- İnkübasyon: 3–14 gün (sivrisinek ısırmasından sonra); cinsel bulaşta benzer
- %80 asemptomatik — tanıyı zorlaştırır; asemptomatik kişiler de cinsel yolla bulaştırabilir
- Semptomatik hastalık genellikle hafif ve 2–7 gün sürer; hospitalizasyon ve ölüm nadir
| Semptom | Sıklık | Özellik |
|---|---|---|
| Döküntü | %90+ | Morbilliform makülopapüler; yüzde başlayıp gövde ve ekstremitelere yayılır; nonpürülan konjonktivitle eşlik |
| Ateş | %65–80 | Genellikle düşük dereceli (<38.5°C); yüksek ateş dengue'yi düşündürür |
| Artralji | %65–80 | El-ayak bileği eklemleri ön planda; periartikular ödem eşlik edebilir; chikungunya'dan daha hafif |
| Konjonktivit | %55–65 | Nonpürülan, bilateral; dengue'de nadir — ayırıcı tanı değeri taşır |
| Baş ağrısı | %40–65 | Frontal, retroorbital; dengue'ye göre daha hafif |
| Miyalji | %40–60 | Genel kas ağrısı |
| Ödem (el/ayak) | %10–20 | Periferik ödem; Fransız Polinezyası serisinde karakteristik |
Zika lehine: Nonpürülan konjonktivit, düşük ateş, belirgin döküntü, retroorbital ağrı yok, trombositopeni hafif veya yok
Dengue lehine: Yüksek ateş (>39°C), ciddi baş ağrısı/retroorbital ağrı, peteşi/kanama, belirgin trombositopeni, lökopeni, hepatomegali
Chikungunya lehine: Çok şiddetli artrit ve artralji, ateşin ani ve yüksek başlaması, döküntü mevcut ama artrit ön planda
- KZS tanı kriterleri (CDC 2024): Diğer etiyoloji dışlandıktan sonra şu bulgulardan ≥1: mikrosefali (OFC >2 SD altında), kortikal hipoplazi/anormal giral patern (polimikrojiri, lisensefali, heterotopi), hidrosefali ex vacuo, intrakraniyal kalsifikasyonlar (korteks-subkorteks bileşkesinde), artrogripoz, diyafragma paralizisi, hipotonus
- Mikrosefali tanımı: doğumda veya postnatal başlangıçlı, OFC yaş ve cinsiyete göre ortalamanın 2 SD altında
- Göz bulguları: koriyoretinal atrofi, makular pigmenter bozukluk, optik sinir hipoplazisi
- Nörogelişimsel sorunlar: epilepsi, spastisite, işitme kaybı, görme bozukluğu, beslenme güçlüğü
- Normosefali ile doğan bebeklerin de geç nörogelişimsel sorun riski var — 24. ayda bile normal görünen bebekler takipte anormallik geliştirebilir
Tanı
| Yöntem | Örnek & Zaman | Özellik |
|---|---|---|
| RT-PCR (NAAT) | Serum: semptomlardan 0–7 gün; İdrar: semptomlardan 0–14 gün | Akut dönem altın standardı; idrarda serumdan ~1 hafta daha uzun pozitif |
| ZIKV IgM ELISA | Serum; semptomlardan 4–5. günden sonra | Dengue dahil diğer flavivirüslerle çapraz reaktivite; doğrulama gerektirir |
| PRNT (Plak Redüksiyon Nötralizasyon) | Serum; akut + konvalesan çift örnek | Çapraz reaktiviteyi çözen referans test; zor, pahalı, zaman alıcı |
| IgG ELISA | Serum | Geçmiş enfeksiyon; PRNT olmadan tanısal değeri sınırlı |
| Semen RT-PCR | Semen | Geç tanı veya cinsel bulaş takibi için; klinik rutin değil |
Diagnostik tuzak: Daha önce dengue geçirmiş veya sarı humma/JEV aşısı olan kişilerde Zika serolojisi yanlış pozitif verebilir. Serolojik doğrulama için PRNT altın standarttır. Dengue ve Zika'nın eş zamanlı dolaştığı bölgelerde rutin ELISA ile kesin ayırıcı tanı mümkün değildir.
- Endemik bölgeye seyahat veya endemik bölgede ikamet sonrası semptomatik gebelerde: serum + idrar RT-PCR
- Asemptomatik gebeler: seyahat öyküsüne göre risk değerlendirmesi; semptom yokluğu Zika'yı dışlamaz
- Fetal ultrasound: Her 3–4 haftada bir; mikrosefali genellikle geç 2. veya 3. trimesterde görülür; normal ultrasound KZS'yi kesin dışlamaz
- Amniyosentez: Amniyon sıvısında RT-PCR; fetal enfeksiyonu kanıtlar ama klinik fenotipi öngörmez; rutin önerilmez
- Yenidoğan değerlendirmesi: başlangıç kafa ultrasonu, BOS + kan RT-PCR/IgM, oftalmoloji, işitme ABR, kapsamlı nöroloji değerlendirmesi
Tedavi & Yönetim
Onaylı antiviral yok. Sofosbuvir gibi ajanlarla invitro aktivite gösterilmiş; WHO 2025 kılavuzu sofosbuviri yalnızca araştırma ortamında önermektedir. Faz 3 klinik çalışma yoktur.
- Parasetamol: Ağrı ve ateş kontrolü için 1. seçenek; gebelerde de güvenli
- NSAID / Aspirin: KULLANMA — dengue ayırıcı tanı kesin dışlanana kadar kanama riski nedeniyle kontrendike
- Yeterli hidrasyon; istirahat
- Döküntü için topikal antipruritikler gerekirse
- IVIG 0,4 g/kg/gün × 5 gün veya plazmaferez — standart GBS tedavisi
- Zika ilişkili GBS'de steroid etkinliği kanıtlanmamış
- Solunum fonksiyonu yakın takip; mekanik ventilasyon gereksinimine hazırlıklı olun
- Onaylı Zika aşısı henüz yok (2025 itibarıyla)
- mRNA, protein subunit, inaktive virüs, DNA vektör platformlarında faz 1–2 çalışmalar devam ediyor
- Faz 3 çalışmalar büyük salgın olmaması nedeniyle sonuçlandırılamıyor; "epidemic dependent" çalışma tasarımı zorunlu
Gebe Yönetimi & Korunma
- Gebeler, endemik bölgelere seyahatten kaçınmalıdır — WHO ve CDC kesin uyarısı
- Seyahat zorunluysa: DEET içeren (%20–30) böcek kovucu, uzun kollu kapalı kıyafet, klimalı/sivrisineksiz ortam
- Endemik bölgede yaşayan ya da dönen erkek partnerli gebeler: tüm gebelik boyunca kondom kullanımı
| Durum | Erkek | Kadın |
|---|---|---|
| Endemik bölgeden dönüş (asemptomatik) | ≥3 ay bekle/kondom | ≥2 ay bekle/kondom |
| Kanıtlanmış / olası ZIKV enfeksiyonu | ≥3 ay (semptom başlangıcından) | ≥2 ay (semptom başlangıcından) |
| Onaylı negatif test sonucu | Kolumbi: WHO rehberi güncel takip önerir | Bireysel risk değerlendirmesi |
Aşılama ve postenfeksiyon: Geçirilmiş Zika enfeksiyonu gelecekteki gebelikleri etkilemez; tam iyileşmenin ardından spesifik bekleme süresi sonunda güvenle gebe kalınabilir. Bir kez enfekte olan kişilerin gelecek enfeksiyona karşı muhtemelen bağışık olduğu düşünülmektedir.
- Durgun su kaynaklarını ortadan kaldır (lastiği, güğümü, saksıyı); bu Aedes üreme alanlarıdır
- Sivrisinek kovucu (DEET, IR3535, ikaridine), uzun kollu kıyafet, perdeli pencere
- İnsektisid püskürtme programları; Wolbachia ile enfekte Ae. aegypti salınımı (dengue/Zika'yı azaltabilir) yeni yaklaşım
Klinik Rehberler
Dünya Sağlık Örgütü'nün dört major arboviral hastalık için yayımladığı entegre klinik yönetim rehberi (Temmuz 2025). Zika bölümü: tanı algoritması, gebe yönetimi, GBS yönetimi, konjenital enfeksiyon değerlendirmesi ve korunma önerilerini kapsar. Önceki tüm WHO Zika rehberlerinin yerini almaktadır.
Tam Metni GörüntüleABD CDC'nin güncel vaka tanımları: non-konjenital ve konjenital Zika virüs hastalığı için klinik ve laboratuvar kriterleri. Sürveyans ve tanısal kategoriler tanımlanmış; 2016'daki orjinal tanımın önemli revizyon içeren güncel versiyonu.
Tam Metni GörüntüleKonjenital Zika Sendromu için güncel vaka tanımı: mikrosefali, kortikal malformasyonlar, intrakraniyal kalsifikasyonlar, artrogripoz dahil beyin ve göz bulgularının detaylı kriterleri; laboratuvar kanıt hiyerarşisi.
Tam Metni Görüntüle295 katılımcılı Puerto Rico kohort çalışması; serum, idrar, tükürük, semen ve vajinal sekresyonlarda ZIKV RNA kalıcılık kinetiği. Semende ortalama 54 günlük temizlenme süresi ve %95 4 aylık klerens — cinsel bulaş süre önerilerinin kanıt tabanı.
Tam Metni GörüntüleT.C. Sağlık Bakanlığı HSGM Zoonotik ve Vektörel Hastalıklar Daire Başkanlığı'nın Türkçe vaka yönetim rehberi. Olası/kesin vaka tanımları, laboratuvar tanısı, izolasyon önlemleri, örnek gönderimi ve bildirim prosedürleri.
Tam Metni GörüntüleNEJM'deki kapsamlı gözden geçirme makalesi: epidemiyoloji, patogenez, konjenital sendrom, GBS ilişkisi ve post-pandemi gündem. Zika'nın bilimsel anlamda "landmark" referans yayını olma özelliği taşımakta; pandemi sonrası klinik çerçeveyi netleştirmektedir.
Tam Metni GörüntüleŞikâyet: 28 yaşında, 16. gebelik haftasında gebe hasta, 3 gündür devam eden yaygın kaşıntılı döküntü, her iki gözde kızarıklık, eklem ağrısı ve düşük dereceli ateş şikayetiyle başvurdu.
FM: Ateş 37.9°C. Yüzden gövde ve ekstremitelere uzanan yaygın makülopapüler döküntü. Her iki gözde konjunktival hiperemi, akıntı yok (nonpürülan). Bilateral el ve ayak bileklerinde artralji, şişlik minimal. Karın muayenesi — 16 haftalık fundus yüksekliği uyumlu. Lenfadenopati saptanmadı.
Temel lab: Lökosit 5.400/µL (normal), trombosit 168.000/µL (normal-alt sınır), CRP 14 mg/L (hafif yüksek). Karaciğer fonksiyon testleri normal.
En olası tanı: Zika Virüs Hastalığı (import vaka)
Epidemiyolojik destek:- Endemik bölge (Brezilya/Rio de Janeiro) seyahati; 8 gün önce dönüş — inkübasyon (3–14 gün) ile uyumlu
- Sivrisinek teması bildiriyor
- Gebelikte risk tanımlanmış bireysel önem: fetal nörogelişimsel hasar risk penceresi (13–14. hafta birinci trimester sonu)
- Nonpürülan bilateral konjonktivit — dengue'de nadir, Zika'da karakteristik
- Makülopapüler döküntü (yüzden başlayıp yayılan)
- Düşük dereceli ateş — yüksek ateş dengue'yi düşündürür
- Artralji — chikungunya'ya göre daha hafif
- Normal trombosit ve lökosit (dengue'de belirgin trombositopeni ve lökopeni beklenir)
Semptomların başlangıcından bu yana 3 gün geçmiş — hâlâ akut dönem penceresi içinde.
Birinci basamak (RT-PCR):- Serum RT-PCR — semptomlardan 0–7 gün içinde; bu vakada hâlâ uygulanabilir
- İdrar RT-PCR — semptomlardan 0–14 gün; serumdan daha uzun pencere; eş zamanlı gönder
- ZIKV IgM ELISA — semptomdan 4. günden itibaren yükseliyor; bu vakada uygulanabilir
- Sonuç pozitif veya belirsizse: PRNT (Plak Redüksiyon Nötralizasyon Testi) ile dengue/diğer flavivirüslerden ayırma
- Dengue NS1 antijeni + IgM/IgG (ayırıcı tanı için)
- Chikungunya RT-PCR/seroloji (klinik örtüşme var)
- Şüpheli vaka olarak İl Sağlık Müdürlüğü → HSGM bildirimi yapılmalı
- Örnekler HSGM referans laboratuvarına gönderilmeli
Birinci trimester sonu / ikinci trimester başında (13–14. hafta) enfeksiyon — yüksek risk kategorisi
Fetal anomali riski:- Semptomatik annelerden doğan bebeklerde Zika ilişkili defekt riski ~%5; 1. trimesterde ~%8
- Asemptomatik annelerde de ~%4 risk var — negatif semptom hastayı güvende saymaz
- Normosefali ile doğan bebeklerde dahi geç nörogelişimsel sorun riski tanımlanmış
- Kapsamlı fetal ultrasound: Mevcut durum değerlendirmesi + her 3–4 haftada bir seri takip
- Mikrosefali genellikle 2. trimesterin geç döneminde veya 3. trimesterde belirginleşir — erken ultrasound normalse güvence vermez
- Ultrason bulguları: intrakraniyal kalsifikasyonlar, ventrikulomegali, korteks anomalileri (polimikrojiri, lizensefali), korpus kallozum agenezisi
- Maternal-fetal tıp (perinatoloji) konsültasyonu
- Amniyon sıvısında RT-PCR fetal enfeksiyonu kanıtlayabilir
- Rutin önerilmez; ancak ultrason anormalliği saptanırsa ve ailenin bilgilendirilmiş kararı alındıktan sonra değerlendirilebilir
- Negatif sonuç KZS'yi dışlamaz; pozitif sonuç klinik fenotip hakkında kesin bilgi vermez
Onaylı antiviral yok — tedavi semptomatic
- Parasetamol: Ağrı ve ateş için 1. seçenek; gebelerde güvenli. 500–1000 mg × 4–6 saat arayla, maks 4 g/gün
- NSAID (ibuprofen, naproksen): KULLANMA
- Bol sıvı alımı; istirahat
- Döküntü için gerekirse topikal antihistaminik/losyon
- Hospitalizasyon gerekmez; ağır semptom gelişirse yatış değerlendirmesi
- Anne sütünde ZIKV RNA saptanmış; ancak bulaş olgusu nadir ve emzirmenin yararı riskini üstün tutar
- WHO ve CDC emzirmeyi kesmemeyi öneriyor — bu vaka gebelikte olduğundan geçerli değil ama bilmek iyi
Eşin değerlendirmesi ve cinsel bulaş önlemi:
- Eş de aynı seyahatte bulunmuş — Zika maruziyeti var; semptom sorgusu yapılmalı
- Asemptomatik olsa bile semenden viral şeddingü devam edebilir (ortalama 54 gün, bazı vakalarda 4 ay+)
- Eş için ZIKV seroloji/RT-PCR değerlendirmesi düşünülebilir (ancak sonuç cinsel bulaş kararını değiştirmez)
- Eşin endemik bölgeden döndüğü veya enfekte olduğu biliniyorsa: gebeliğin tüm süresi boyunca kondom veya cinsel perhiz — CDC ve WHO önerisi
- Bu fetüsü korumak için en kritik önlem; viremi geçtikten sonra cinsel bulaş semenden olabilir
- Geçirilmiş Zika enfeksiyonu gelecekteki gebelikleri etkilemez — bu bilinmesi önemli bir gerçek
- Tam iyileşme sonrası: Kadın ≥2 ay, Erkek ≥3 ay bekledikten sonra güvenle gebe kalınabilir
- Geçirilmiş Zika'dan sonra kişi muhtemelen bağışık olduğundan gelecekteki enfeksiyon riski yok
| Özellik | Zika | Dengue | Chikungunya |
|---|---|---|---|
| Ateş | Düşük (<38.5°C) | Yüksek, ani (≥39°C) | Yüksek, ani |
| Döküntü | Belirgin, erken | Var (geç, peteşial olabilir) | Var |
| Konjonktivit | Nonpürülan, sık (%55–65) | Nadir | Nadir |
| Artrit/Artralji | Orta (el bileği) | Hafif miyalji | Şiddetli, debilite edici |
| Kanama | Yok | Olabilir (peteşi, purpura) | Yok |
| Trombositopeni | Hafif/yok | Belirgin (<100.000) | Hafif/yok |
| Özel komplikasyon | KZS, GBS | Şok, kanama, hepatit | Kronik artrit, GBS nadir |
| Semende kalıcılık | Evet (aylarca) | Hayır | Hayır |
Bu vakada konjonktivit + düşük ateş + normal trombosit kombinasyonu Zika'yı ön plana taşımaktadır. Ancak dengue/chikungunya laboratuvar dışlaması şart.
