Uyuz
TANIM
- Uyuz Nedir? Uyuz, Sarcoptes scabiei var. hominis adı verilen uyuz böceği (mite) tarafından oluşturulan bir ektoparaziter enfestasyondur.
- Klinik Formları: En ciddi formu, kabuklu (Norveç) uyuz olarak bilinir ve özellikle evsizler, mülteciler, kurumlarda yaşayan yaşlılar, zihinsel engelli bireyler ve immün yetmezlikli kişilerde yeniden ortaya çıkan önemli bir sağlık sorunudur.
EPİDEMİYOLOJİ
- Yaygınlık: Dünya genelinde yaklaşık 100 milyon vaka her yıl bildirilmektedir.
- Dağılım: Cinsiyet, yaş, etnik köken veya sosyoekonomik durum fark etmeksizin küresel olarak görülür. Ancak, tropikal bölgelerde, özellikle Sahra Altı Afrika, Hindistan, Kuzey Avustralya Aborjin bölgeleri ve Güney Pasifik Adaları (Fiji, Solomon Adaları) gibi yerlerde hiperendemiktir.
- Risk Grupları: Kabuklu uyuz, özellikle HIV/HTLV-1 pozitif bireyler, uzun süreli kortikosteroid kullananlar, kemoterapi alanlar, organ nakli hastaları ve kurumlarda yaşayan kişilerde daha sıktır.
- Bulaşma:
- Direkt cilt teması (cinsel partnerler, çocuklar, sağlık çalışanları) en sık bulaş yoludur.
- Nadiren, kontamine giysi veya yatak örtüleri gibi fomitler aracılığıyla dolaylı bulaşma olabilir.
- Kabuklu uyuz, yüksek bulaşıcılığı nedeniyle kurumsal ortamlarda salgınlara yol açabilir.
MİKROBİYOLOJİ
- Patojen: Sarcoptes scabiei var. hominis, zorunlu bir parazittir ve yaşam döngüsünü insan derisi üzerinde tamamlar.
- Yaşam Döngüsü: Dişi uyuz böceği, derinin stratum korneum tabakasına tüneller kazarak yumurtlar. Yumurtadan tam gelişmiş böceğe kadar geçen süre 14-15 gündür.
- İnkübasyon Süresi: İlk enfestasyonda semptomlar 3-6 hafta içinde, re-enfestasyonlarda ise 1-3 gün içinde ortaya çıkar (önceki sensitizasyon nedeniyle).
KLİNİK
Klasik Uyuz:
- Yoğun kaşıntı (özellikle geceleri artar).
- Lezyonlar: Parmak araları, bileklerin fleksör yüzeyleri, popliteal fossa, kalça, göğüsler gibi ince stratum korneumlu bölgelerde bulunur.
- Patognomonik bulgu: Tüneller (5-10 mm uzunluğunda, serpiginous, üzerinde fekalitler bulunan).
- Sekonder lezyonlar: Kaşıma sonucu eksoriyasyon, impetigo, ekzematizasyon.
- Hiperkeratotik, psoriaziform lezyonlar (özellikle eller, ayaklar, tırnaklar, yüz, boyun).
- Sekonder bakteriyel enfeksiyonlar (ör. Staphylococcus aureus ile impetigo).
Büllöz Uyuz: Nadir, büllöz pemfigoid benzeri lezyonlar, genellikle gövde ve ekstremitelerde.
Skalp Uyuzu: Bebeklerde ve immün yetmezlikli bireylerde görülebilir.
Komplikasyonlar
- Sekonder bakteriyel enfeksiyonlar (ör. impetigo, Streptococcus pyogenes ile glomerülonefrit, romatizmal kalp hastalığı).
- Kronik kaşıntı ve ekzematizasyon.
TANI
Klinik Tanı: Epidemiyolojik özellikler ve klinik gözlemler temel alınır.
Mikroskobik İnceleme: Tünel kazıntılarında dişi uyuz böceği, yumurtalar veya fekalitlerin düşük güç mikroskobuyla görülmesi tanıyı doğrular.
Burrow Ink Test (BIT): Şüpheli tünellere mürekkep sürülüp alkolle silinerek tünellerin görünür hale getirilmesi.
Yeni Yöntemler:
- Dermoskopi (el dermatoskopları veya videodermoskopi).
- Spesifik uyuz antikorlarının ELISA ile tespiti.
- PCR ile uyuz DNA’sının moleküler tanısı.
Biyopsi: Atipik vakalarda tanıyı desteklemek için kullanılabilir.
TEDAVİ
Klasik Uyuz:
- Topikal %5 Permetrin: Boyundan aşağı tüm vücuda uygulanır, 8-14 saat bekletilir, 1 hafta sonra tekrarlanır. Güvenli ve etkilidir.
- Oral Ivermektin: 200 μg/kg, tek doz veya 14-15 gün sonra tekrarlanabilir. Yumurtalara etkisiz olduğu için ikinci doz önerilir.
Kabuklu Uyuz:
- Kombine tedavi: Topikal %5 permetrin (2-3 günde bir, 1-2 hafta) + Oral ivermektin (200 μg/kg, 3-7 doz, gün 1, 2, 8, 9, 15 gibi).
- Kurumsal salgınlarda, asemptomatik temaslılara tek doz ivermektin önerilir.
Diğer Topikal Seçenekler:
- %1 Lindan (nörotoksisite riski nedeniyle dikkatli kullanılmalı).
- %10 Crotamiton, %2-10 Kükürt, %10-25 Benzil Benzoat (ABD’de mevcut değil).
- Çay ağacı yağı (in vitro etkinlik gösterir, dirençli vakalarda adjuvan olarak kullanılabilir).
Direnç: Permetrin ve ivermektine karşı direnç, özellikle kabuklu uyuzda bildirilmiştir.
ÖNLEME
Hasta ve Temaslıların Tedavisi: Enfestasyonlu bireyler ve yakın temaslılar (ev, kurum, cinsel partnerler) eş zamanlı tedavi edilmelidir.
Dekontaminasyon: Kontamine giysi ve yatak örtüleri 60°C veya üzeri sıcaklıkta yıkanmalı ve kurutulmalıdır.
Hijyen ve Sağlık Hizmetlerine Erişim: Evsizler, mülteciler ve kurumsal ortamlardaki bireyler için kişisel hijyen ve sağlık hizmetlerine erişim artırılmalıdır.
Zoonotik Uyuz Kontrolü: Evcil hayvanlarda (köpek, kedi, domuz, at) görülen sarkoptik uyuzun insanlara bulaşmasını önlemek için hayvan tedavisi yapılmalıdır.
Sonuç olarak, uyuz, erken tanı ve uygun tedavi ile kontrol altına alınabilen bir ektoparaziter enfeksiyondur. Topikal permetrin ve oral ivermektin, bireysel ve toplu tedavilerde etkili seçeneklerdir. Kabuklu uyuz, yüksek bulaşıcılığı nedeniyle özel dikkat gerektirir. Toplum sağlığı açısından, özellikle yüksek riskli popülasyonlarda (evsizler, mülteciler, kurumsal ortamlar), hijyen ve sağlık hizmetlerine erişimin artırılması, salgınların kontrolü için kritik öneme sahiptir.
Kaynaklar:
- Mandell, Douglas, and Bennett's Principles and Practice of Infectious Diseases, 2026 (varsayımsal güncelleme).
- Romani L, et al. Am J Trop Med Hyg 2017; 97(3):845-860.
- Currie BJ, McCarthy JS. N Engl J Med 2010; 362:717-725.
- Thomas J, et al. Am J Trop Med Hyg 2016; 94:258-266.
REV250721
