Sıtma
Malaria · Plasmodium spp. · Anopheles Vektörü · Seyahat Enfeksiyonu
Beş Plasmodium türü, yaşam siklusu ve hipnozoit, ağır sıtma kriterleri, artemisinin bazlı kombinasyon tedavileri (ACT), relaps profilaksisi (primakin/tafenokuin) ve G6PD testi. WHO 2024 ve CDC 2024 güncel kılavuzları. Türkiye'de 2011'den bu yana sıtma elimine edilmiş; günümüz vakaları seyahat kaynaklı.
Giriş & Etiyoloji
- Apicomplexa grubuna ait intraeritrositik Plasmodium protozoanlarının neden olduğu, dişi Anopheles sivrisinekleri aracılığıyla bulaşan akut enfeksiyon hastalığı
- "Malaria" İtalyancada mala aria (kötü hava); bataklıklardan yükselen gazların hastalığa yol açtığı sanısından gelir
- Türkçede "sıtma" — nöbetler halinde titreme ve ateşe atıfla
- 1880 — Alphonse Laveran, insan kanındaki Plasmodium'u ilk keşfeden kişi (Nobel 1907)
- 1897 — Ronald Ross, Anopheles sivrisineğinin sıtma vektörü olduğunu kanıtladı (Nobel 1902)
- Küresel olarak önlenebilir ve tedavi edilebilir olmasına rağmen yılda ~600.000 ölüme neden olan en önemli paraziter hastalık (WHO 2024)
- Türkiye: 2011'den bu yana yerli sıtma vakası yok; DSÖ eliminasyon sertifikası. Günümüzdeki vakalar endemik bölgelerden seyahat kaynaklı
Tropikal Afrika, GD Asya, Güney Amerika. Her yaştaki eritrositi enfekte eder, eritrosit–endotel yapışması → doku hipoksisi. Hipnozoit YOK. Ağır/serebral sıtmanın başlıca nedeni. Klorokin direnci yaygın.
Asya, Akdeniz, ılıman bölgeler. Türkiye'deki tarihsel salgınların başlıca etkeni. Hipnozoit var → relaps (aylarca-yıllarca). Genç eritrositleri tercih eder. Afrikalılarda Duffy antijeni yokluğu → doğal direnç.
Ağırlıklı olarak Batı Afrika. Hipnozoit var → relaps. P. vivax'a benzer seyir; daha hafif klinik. İki alttür: P. ovale curtisi ve P. ovale wallikeri.
Tropikal Afrika, Hindistan, Asya. Olgun eritrositleri tercih eder. Hipnozoit YOK ama eritrositik kalıntı → tedavisiz dekad sonra nüks (recrudescence). Nefrotik sendrom komplikasyonu.
GD Asya (Malezya, Tayland, Filipinler). Maymun sıtma etkeni; insanlara Anopheles leucosphyrus ile bulaşır. 24 saatlik döngü → hızlı parazitemi artışı → ağır seyir. Periferik yayma P. malariae ile karışır.
Brezilya'da Atlantik orman bölgesinde primatlardan insanlara geçiş. P. vivax ile yakın ilişkili; seyahat kaynaklı vakalarda gündemde. Nadir.
- Son konak: Dişi Anopheles sivrisinegi (cinsel üreme — sporogoni)
- Ara konak: İnsan (aseksüel üreme — şizogoni)
- Sporozoitler → karaciğer (ekzoeritrositer dönem) → hepatositte şizont → merozoitler → eritrosit invazyonu (eritrositik şizogoni)
- Hipnozoit: P. vivax ve P. ovale'ye özgü; karaciğerde haftalar-aylar dormant → uyarıyla aktive → relaps nedeni. P. falciparum ve P. malariae'da YOK
- Eritrositik döngü süresi: P. knowlesi 24 saat | P. falciparum, vivax, ovale 48 saat | P. malariae 72 saat
- Eritrositler parçalanırken parazit antijenleri + hem pigmenti kana karışır → sıtma nöbeti tetiklenir
- Gametositler → sivrisinek tarafından yutulur → ookist → sporozoitler → tükrük bezi
Kan transfüzyonu ile bulaşan sıtmada parazitler doğrudan eritrositik döngüye girer; karaciğer evresi yaşanmaz → hipnozoit oluşmaz → relaps görülmez. Bu nedenle P. vivax transfüzyon sıtmasında radikal kür (primakin) gerekmez.
Epidemiyoloji
- 2023 yılında yaklaşık 263 milyon vaka, ~600.000 ölüm; vakaların %94'ü Afrika'da
- En yüksek yük: Nijerya, Demokratik Kongo Cumhuriyeti, Uganda, Mozambik, Gana, Burkina Faso
- Küresel olarak P. falciparum en sık etken; Asya'da P. vivax önemli
- Endemik bölgeden döndükten sonraki 3 ay içinde gelişen ateşli hastalık = sıtma kanıtlanana kadar sıtma kabul edilmeli
- Cumhuriyet döneminde sistematik sıtma savaşı: 1926'da başladı; 2009'da eliminasyon programı
- 2011 — DSÖ Türkiye'nin sıtmayı elimine ettiğini ilan etti (son yerli vaka 2010)
- Günümüzde yılda 200–300 vaka — tamamı seyahat kaynaklı; Afrika, Güney Asya, Ortadoğu'dan dönenler
- Risk altındaki gruplar: Turistler, işçiler, mülteciler, yurt dışında doğan bireyler
- Bildirimi zorunlu; HSGM Zoonotik ve Vektörle Bulaşan Hastalıklar Birimi
- Ana yol: Dişi Anopheles sivrisinegi ısırığı — 64°N ile 32°S enlemleri arası; yaz ortalama ısısı ≥15°C gerekli
- Bulaş için kanda sadece 10 parazit yeterli
- Nadir yollar: Kan transfüzyonu, kontamine iğne, organ nakli, vertikal (konjenital), nozokomiyal
Patogenez
| Mekanizma | Açıklama | Klinik Sonuç |
|---|---|---|
| Ateş | Eritrosit rüptürü → hem pigmenti + parazitin plazma serbestleşmesi → TNF-α, IL-1, IL-6 salınımı → termoregulatuar merkez uyarısı | Siklik ateş nöbetleri (48 veya 72 saatte bir) |
| Anemi | Hemoliz (yüksek parazitemi), splenomegali/hipersplenizm, otoimmun eritrosit yıkımı, eritropoez baskılanması | Şiddetli anemi, hemoglobinüri (karasu humması) |
| Mikrodolaşım bozukluğu | P. falciparum: enfekte eritrositler damar endoteline ve birbirlerine yapışır (sitoadherans/rosetting) → damar tıkanması | Serebral sıtma, ABY, ARDS, DIC |
| İmmunopatoloji | Trombositler dalakta yıkılır; hipersplenizm → pansitopeni; immün kompleks birikimi | Trombositopeni, nefrotik sendrom (P. malariae) |
P. falciparum'a bağlı masif intravasküler hemoliz sonucu gelişen hemoglobinüri → idrarda siyah/kırmızı-kahve renk değişimi. Genellikle kinin kullanımıyla tetiklenir; yüksek mortalite. Haptoglobin tükenmesi, böbrek tübüler nekrozu eşlik eder. Ağır sıtma kriteri.
Klinik Tablo
| Tür | İnkübasyon | Not |
|---|---|---|
| P. falciparum | 7–14 gün (max 30 gün) | Ağır seyir; 24 saat içinde fatal olabilir |
| P. vivax | 12–17 gün (max aylarca) | Uzun inkübasyon; hipnozoit nedeniyle geç relaps |
| P. ovale | 12–18 gün (max aylarca) | Benzer vivax; daha hafif |
| P. malariae | 18–40 gün (aylar) | Yıllar sonra recrudescence mümkün |
| P. knowlesi | 9–12 gün | Hızlı parazitemi artışı; erken müdahale şart |
- Soğuk dönem (30 dk–2 saat): Ani titreme, çene vurması, baş-kas ağrısı, bulantı, periferik vazokonstrüksiyon
- Sıcak dönem (2–7 saat): 40–41°C ateş, taşikardi, baş ağrısı, deliryum; cilt kuru ve kızarık
- Terleme dönemi (2–4 saat): Profüz terleme, ateş düşer, hasta rahatlayarak uyur
- Nöbet öncesi: Halsizlik, başağrısı, miyalji, iştahsızlık, bulantı, karın ağrısı, ishal
- Prodromal dönem grip ve GİS enfeksiyonları ile sıkça karışır → seyahat öyküsü sorgulanmadan tanı atlanabilir
- Splenomegali, hepatomegali, sarılık, abdominal hassasiyet sık; lenfadenopati beklenmez — saptanırsa alternatif tanı düşün
| Kriter | Eşik |
|---|---|
| Bilinç bozukluğu / Serebral sıtma | GKS <11 veya yanıtsız koma |
| Ağır anemi | Hb <7 g/dL (Htc <%20) |
| Hiperparazitemi | >%5 (CDC) / >%2 (DSÖ bağışık olmayanlarda) |
| Hipoglisemi | Glukoz <40 mg/dL |
| Metabolik asidoz | Laktat >5 mmol/L veya bikarbonat <15 mmol/L |
| Renal yetmezlik | Kreatinin >3 mg/dL veya üre >20 mmol/L |
| Hemoglobinüri | Siyah/kırmızı idrar (karasu humması) |
| Solunum yetmezliği / ARDS | SpO₂ <%92, akciğer ödemi |
| Dolaşım yetmezliği / Şok | SKB <70 mmHg (çocuk) / <80 mmHg (erişkin) |
| DIC / Anormal kanama | Peteşi, purpura, koagülopati |
| Konvülsiyon | 24 saatte ≥2 nöbet |
P. falciparum sıtması enfeksiyon acilidir. Tedavisiz 24 saat içinde ölümle sonuçlanabilir. Nonspesifik semptomlarla gelebilir. Son 3 ay içinde endemik bölgeye seyahat eden, ateşle başvuran her hastada sıtma ekarte edilmelidir.
Tanı
| Yöntem | Açıklama | Avantaj / Sınırlılık |
|---|---|---|
| Kalın damla + İnce yayma (Giemsa) | Kalın damla: Parazit tarama. İnce yayma: Tür tayini + parazitemi % | Altın standart (klinik). Kalın damla: Duyarlı; ince yayma: Tür/yoğunluk. 12–24 saatte 3 set önerilir. Deneyim gerektirir. |
| Hızlı Tanı Testi (RDT) | HRP2 (falciparum), pLDH, aldolaz antijen tespiti | Hızlı (<20 dk), saha koşullarında kullanılabilir. Parazitemi <100/µL'de duyarlılık düşer. Tür tayininde sınırlı. |
| PCR | Türe özgü nükleik asit amplifikasyonu | Gerçek altın standart; düşük parazitemide üstün. Referans lab gerektirir; sonuç gecikebilir. Tür ve direnç mutasyonu tayini. |
| Floresan mikroskopi (QBC) | Akridine turuncu boyama | Duyarlı; deneyim ve ekipman gerektirir |
| Seroloji (IFA, ELISA) | Anti-Plasmodium antikoru | Epidemiyolojik araştırma; akut tanıda yeri yok |
P. falciparum: Periferik yaymada yalnızca yüzük formu (ring); bir eritrositte çoklu halkalar; kenar yerleşimi (Maurer noktaları). Gametosit: karakteristik muz şekli. Şizont periferik yaymada yok (sekestre).
P. vivax: Büyük eritrositler, Schüffner noktaları, ameboid trofozoit. P. ovale: Oval/fimbriated eritrositler, James noktaları. P. malariae: Bant formu trofozoit, ≤1/3 eritrosit. P. knowlesi: P. malariae'ya çok benzer → PCR ile ayırım şart.
Sonuç beklenmeden tedavi: Ağır sıtma klinik şüphesi varsa ve laboratuvar tanısı hemen yapılamıyorsa parenteral artesunata hemen başlanmalıdır. Sonuç birkaç saat içinde alınacaksa kısa bekleme kabul edilebilir — ağır falciparum için değil.
Tedavi (WHO 2024 · CDC 2024)
| İlaç | Rejim | Not |
|---|---|---|
| Artemeter–lumefantrin (Coartem®) — Tercih | 4 tb başlangıç → 8. saat 4 tb → 2.–3. gün 2×4 tb (kilo ayarı: 5–15 kg 1, 15–25 kg 2, 25–35 kg 3 tb) | WHO + CDC 1. seçenek. Yemekle/yağlı sütle alınır. Gebelikte tüm trimesterlerde kullanılabilir (CDC 2024). |
| Atovakuon–proguanil (Malarone™) | 4 tb/gün PO 3 gün (yetişkin) | Süt/yağlı yemekle. Gebelikte önerilmez. Seyahat profilaksisinden dönen için KULLANMA. |
| Kinin + Doksisiklin/Klindamisin | Kinin 542 mg baz 3×1 × 3–7 gün + Doks 100 mg 2×1 × 7 gün | GD Asya'da edinilmişse kinin 7 gün. Gebelikte kinin + klindamisin. |
| Artesunat–amodiakuin / DHA–piperaquin | 3 günlük kür | WHO tarafından önerilen diğer ACT'ler; bölgesel direnç profiline göre |
| Aşama | İlaç | Doz / Not |
|---|---|---|
| Akut tedavi | Klorokin fosfat (duyarlı bölge) veya ACT (klorokin dirençli P. vivax — Papua YG, Endonezya) | Klorokin: 600 mg baz başlangıç → 6., 24., 48. saatte 300 mg baz |
| Radikal kür (hipnozoit) | Primakin (PQ) 0.5 mg/kg/gün × 14 gün | Önce G6PD testi! G6PD eksikliğinde hemoliz riski. Gebelikte KI. |
| Alternatif radikal kür | Tafenokuin 300 mg tek doz (FDA onaylı 2018) | Klorokin/HKQ ile eş zamanlı. Kantitatif G6PD testi şart; G6PD <%70 KI. Gebelikte KI. |
| Yüksek doz PQ | 1 mg/kg/gün × 7 gün (total 7 mg/kg) | Normal G6PD için WHO 2024 yeni seçenek; 14 günlük rejime alternatif |
- İV artesunata (Amivas®): 2.4 mg/kg IV → 0., 12., 24., 48. saatte 4 doz → akabinde 3 günlük oral ACT ile tamamla
- IV artesunata mevcut değilse IV kinidin + doksisiklin/klindamisin (ABD'de IV kinin yok; kinidin kullanılır)
- Türkiye'de artesunata HSGM aracılığıyla ücretsiz temin edilebilir
- Geç hemolitik anemi riski: IV artesunata sonrası 2–3 hafta yakın izlem; transfüzyon hazırlığı
Primakin ve tafenokuin, G6PD enzim eksikliği olan bireylerde şiddetli intravasküler hemoliz ve methemoglobinemi yapabilir. Primakin öncesi en azından kalitatif G6PD testi, tafenokuin öncesi kantitatif test ve normal aktivite (%≥70) zorunludur. Gebelikte her iki ilaç da kontrendikedir.
- P. malariae: Klorokin. Hipnozoit yok → primakin gerekmez. Ancak recrudescence (eritrositik kalıntı) → uzun yıllar nüks olabilir
- P. knowlesi: Komplike olmayan → ACT veya klorokin. Ağır → IV artesunata. Hızlı parazitemi artışı nedeniyle yakın izlem
Ayırıcı Tanı
| Hastalık | Benzerlik | Ayırıcı Özellik |
|---|---|---|
| Sepsis | Ateş, hipotansiyon, organ yetmezliği | Odak enfeksiyon; seyahat öyküsü yok; yayma negatif |
| İnfluenza | Miyalji, ateş, halsizlik | Solunum semptomları baskın; siklik nöbet yok; epidemiyoloji |
| Tifo (Enterik Ateş) | Süregelen ateş, karın ağrısı, hepatosplenomegali | Rose spot; bağıl bradikardi; Widal/kültür; siklik nöbet yok |
| Deng Ateşi | Tropikal seyahat, ani başlangıçlı ateş, trombositopeni | Retroorbital ağrı, makülopapüler döküntü, NS1/IgM; yayma negatif |
| Babesioz | Hemolitik anemi, ateş, periferik yaymada halka formu | Malteseçarpısı (tetrad form); aspleni risk; P. falciparum ile karışabilir |
| Leptospiroz | Ateş, miyalji, sarılık, ABY | Su/hayvan teması; konjonktival enjeksiyon; CPK yüksekliği |
| Visseral Layşmanyoz | Ateş, splenomegali, pansitopeni | Yavaş seyir (aylar); kala-azar endemik bölge; rK39 testi |
Korunma & Kemoprofilaksi
- Insektisit emdirilmiş uzun kollu kıyafet ve pantolon; gece dışarı çıkmaktan kaçınma
- DEET içeren böcek kovucu (en etkili); permetrin emdirilmiş cibinlik — gebe ve çocuklarda güvenli
- Uyku ortamında AC veya cibinlik; kapı-pencere kapalı tutulmalı
| İlaç | Endikasyon | Rejim / Not |
|---|---|---|
| Atovakuon–proguanil | Klorokin dirençli bölgeler (1. seçenek) | Seyahat 1–2 gün önce başla; bölgede her gün; ayrılmadan 7 gün sonra bitir. Gebelikte önerilmez. |
| Meflokin | Klorokin dirençli bölgeler; haftalık tercih | Seyahat 2–3 hafta önce başla; haftada bir; dönüşten 4 hafta sonra bitir. Nöropsikiyatrik yan etkiler — son seçenek. Gebelikte güvenli. |
| Doksisiklin | Klorokin ve meflokin dirençli bölgeler (GD Asya) | Seyahat 1–2 gün önce başla; günlük; dönüşten 4 hafta sonra bitir. Gebelikte KI; güneş hassasiyeti. |
| Klorokin / Hidroksiklorokin | Yalnızca klorokine duyarlı bölgeler (Orta Amerika, Karib) | Haftada bir; 1 hafta önce başla; dönüşten 4 hafta sonra bitir. |
| Tafenokuin (Arakoda) | P. vivax profilaksi + radikal kür | Seyahat 3 gün öncesi 200 mg/gün × 3 gün (yükleme) → haftalık 200 mg; G6PD testi zorunlu. |
- RTS,S/AS01 (Mosquirix): P. falciparum'a karşı; WHO 2021 tavsiyesi — endemik bölgelerde 5 yaş altı çocuklara rutin aşılama
- R21/Matrix-M: Oxford-Serum enstitüsü; 2023 WHO onayı; yüksek etkinlik (%75+); geniş dağıtım planları devam ediyor
- Seyahat eden erişkinlere henüz onaylı aşı yok; kemoprofilaksi ve kişisel korunma temel strateji
Seyahat sağlığı: Sıtmalı bölgeye seyahat etmeden en az 4–6 hafta önce seyahat sağlığı merkezine başvurulmalıdır. Gidilecek ülkedeki klorokin direnç durumu ve uygun profilaksi için seyahatsagligi.gov.tr veya CDC seyahat bilgileri kontrol edilmelidir.
Klinik Rehberler
DSÖ'nün tüm sıtma önerilerini tek platformda toplayan yaşayan kılavuzu (MAGICapp). Komplike olmayan ve ağır sıtma tedavisi, artemisinin bazlı kombinasyon tedavileri (ACT), P. vivax/ovale radikal kürü, G6PD testi ve primakin/tafenokuin kullanımı, vektör kontrolü, kemoprofilaksi ve sıtma aşısı (RTS,S/AS01, R21) dahil kapsamlı öneriler. En son sürüm Kasım 2024'te güncellenmiştir.
Tam Metni Görüntüle (WHO)ABD'de sıtma tanı ve tedavisi için CDC klinik rehberi. Tür ve klorokin direnç durumuna göre ilaç seçimi, tedavi tabloları (Tablo 1–5), IV artesunata endikasyonları, gebe ve pediatrik hastalar için özel protokoller.
Tam Metni Görüntüle (CDC)Tür ve coğrafi direnç durumuna göre düzenlenmiş komplike olmayan ve ağır sıtma tedavi tabloları. P. falciparum, P. vivax/ovale, P. malariae/knowlesi, gebelik ve ağır sıtma için ayrı tablolar; erişkin ve pediatrik dozlar.
Tam Metni Görüntüle (CDC)Türkiye'de sıtma vaka yönetimi için Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü rehberi. Bildirim, vaka tanımı, laboratuvar tanı algoritmaları, tedavi protokolleri ve saha uygulamaları. Türkiye'nin eliminasyon deneyimine dayalı.
PDF'i Görüntüle (HSGM)Türkiye için hazırlanmış sıtma tedavi algoritması ve ilk değerlendirme-vaka yönetim akış şemaları. Klinik karar sürecini hızlandıran pratik araçlar.
PDF'i Görüntüle (HSGM)DSÖ'nün 83 ülkeyi kapsayan yıllık küresel sıtma raporu. 2023 epidemiyolojik veriler, ilaç direnci, vektör kontrolü etkinliği ve sıtma aşısı saha uygulamaları. Güncel insidans ve mortalite tahminleri.
Tam Metni Görüntüle (WHO)Şikâyet: 34 yaşında erkek hasta, 2 gündür süren titreme ile birlikte yüksek ateş, şiddetli baş ağrısı ve giderek artan bilinç bulanıklığı nedeniyle acil servise getirildi. Eşi, hastanın son 6 saattir konuşmakta güçlük çektiğini belirtti.
FM: Ateş 40.3°C, KAH 124/dk, SS 28/dk, KB 88/54 mmHg, SpO₂ %91. GKS: 10 (Göz 3, Verbal 3, Motor 4). Sarılık mevcut. Dalak ele geliyordu. Konjonktivalar soluk. İdrar koyu kahverengi/siyah renkte.
Lab: Hb 6.2 g/dL, Htc %19, Plt 42.000/µL, Kreatinin 3.4 mg/dL, Bilirubin (total) 7.8 mg/dL, Laktat 6.2 mmol/L. Periferik yayma: Giemsa boyamada eritrositlerde halka formu parazitler, bir eritrositte çoklu halkalar, muz şekilli gametositler görüldü. Parazitemi %8.
Tanı: P. falciparum — Ağır (Komplike) Sıtma
Mikroskopi ipuçları:
- Eritrositlerde halka (yüzük) formu + bir eritrositde çoklu halkalar → P. falciparum
- Muz şekilli gametosit → P. falciparum patognomonik bulgusu
- Şizont periferik yaymada yok (sekestre) — bu da P. falciparum'a özgü
Karşılanan ağır sıtma kriterleri:
- Bilinç bozukluğu: GKS 10 (<11) → serebral sıtma
- Ağır anemi: Hb 6.2 g/dL (<7)
- Hiperparazitemi: %8 (>%5 CDC kriteri)
- Böbrek yetmezliği: Kreatinin 3.4 mg/dL (>3)
- Metabolik asidoz: Laktat 6.2 mmol/L (>5)
- Hemoglobinüri: Koyu kahverengi/siyah idrar → karasu humması
- Dolaşım yetmezliği: KB 88/54 mmHg (şok)
Ağır sıtma = IV artesunata derhal başla
- IV artesunata (Amivas®): 2.4 mg/kg IV yavaş infüzyon — 0., 12., 24., 48. saatte toplam 4 doz
- Hasta oral alamıyorsa (GKS 10, şok): Parenteral yol zorunlu
- IV artesunata stokta yoksa: PO artemeter–lumefantrin ile köprüleme → IV artesunata gelene kadar
- 48 saat sonra oral tolere edebiliyorsa 3 günlük oral ACT ile tedaviyi tamamla
- Sıvı resüsitasyonu: Şok için dikkatli IV sıvı (akciğer ödemi ve serebral ödem riski!)
- Kan transfüzyonu: Hb 6.2 → eritrosit süspansiyonu
- Hipoglisemi takibi: Artesunata ve kinin hipoglisemiye neden olabilir; 4 saatlik kan şekeri ölçümü
- Bilinç bozukluğu → havayolu güvencesi, gerekirse entübasyon
- Böbrek yetmezliği izlemi: Saatlik idrar çıkışı, gerekirse diyaliz hazırlığı
- Hemoglobinüri varlığında hidrasyon kritik — renal tübüler nekrozdan korun
| Tanı | Benzerlik | Fark / Dışlama Yolu |
|---|---|---|
| Tifo (P. falciparum+) | Afrika seyahati, ateş, bilinç bozukluğu | Sıtma yaymada doğrulandı; ancak ko-enfeksiyon mümkün |
| Viral menenjit/ensefalit | Ateş + bilinç değişikliği | Sıtma yaymada (+); BOS gerekirse al |
| Sepsis (bakteriyel) | Şok, ateş, organ yetmezliği | Sıtma birincil tanı; sıtmada bakteriyel süperenfeksiyon mümkün |
| Deng ateşi | Tropikal seyahat, trombositopeni, ateş | Retroorbital ağrı, döküntü; NS1 negatif; yayma sıtma (+) |
| Babesioz | Hemolitik anemi, ateş, halka formu parazit | Malteseçarpısı; Gana'da endemik değil; P. falciparum morfoloji farklı |
| Leptospiroz | Sarılık, ABY, ateş | Su/hayvan teması; konjonktival enjeksiyon; yayma negatif |
P. falciparum'da hipnozoit yok → relaps yok → primakin gerekmez
- P. falciparum karaciğerde dormant hipnozoit formu oluşturmaz; tüm sporozoitler doğrudan şizonta dönüşür
- Bu nedenle P. falciparum tedavisi yalnızca eritrositik evreyi hedef alır: ACT (artemeter–lumefantrin veya IV artesunata) yeterlidir
- P. falciparum tedavisiz kalan enfeksiyonda görülen geç nüks "recrudescence" değildir — ya yetersiz tedavi ya da yeni enfeksiyondur
- Buna karşın P. vivax ve P. ovale'de hipnozoit yıkımı için primakin/tafenokuin zorunludur
Bu hastada: ACT ile akut tedavi tamamlandıktan sonra primakin gerekmez. Ancak hasta P. vivax da edinmiş olabilirse (ko-enfeksiyon) PCR ile doğrulama yapılmalıdır.
Seyahat öncesi danışmanlık — 4 temel bileşen:
- Bölgeye göre kemoprofilaksi seçimi: Gana klorokin dirençli bölge → Atovakuon–proguanil (Malarone™) tercih; alternatif meflokin veya doksisiklin. Gitmeden 1–2 gün önce başla; dönüşten 7 gün sonra bitir.
- Kişisel korunma: DEET böcek kovucu, permetrin emdirilmiş uzun kollu giysiler, cibinlikli uyku ortamı, akşam sonrası dışarı çıkmaktan kaçınma
- Kemoprofilaksiden tedaviye geçiş: Aynı ilaçla tedavi yapılmaz — profilaksi alınan ilaç dışında bir ACT ile tedavi edilmeli olası sıtma durumunda
- Erken başvuru: Dönüşten sonraki 3 ay içinde ateş → hemen başvur, sıtma ekarte et
