Sağlık Hizmeti İlişkili Enfeksiyonlar
Healthcare-Associated Infections (HAI) · Nozokomiyal Enfeksiyonlar
El hijyeni, izolasyon önlemleri, MRSA/VRE/ÇIDB, kateter ilişkili enfeksiyonlar, VAP, cerrahi alan enfeksiyonları ve enfeksiyon kontrol programları. WHO, CDC ve Türkiye Sağlık Bakanlığı güncel rehberleri.
Tanım & Sınıflandırma
- Sağlık hizmeti ilişkili enfeksiyon (SBİE): Hastalar sağlık kuruluşuna başvurduklarında mevcut olmayan ve inkübasyonda bulunmayan, sağlık hizmetiyle doğrudan ilişkili gelişen enfeksiyonlardır
- Hastanede yatan ve ayaktan tedavi gören hastalarda, uzun süreli bakım tesislerinde ve evde sağlık hizmeti alanlarda görülebilir
- Eskiden "nozokomiyal enfeksiyon" (Yunanca: νοσοκομεῖον – hastane) terimi kullanılırdı; günümüzde "sağlık hizmeti ilişkili enfeksiyon (SBİE)" tercih edilmektedir
- Zaman kriteri: Yatıştan 48–72 saat sonra; taburculuktan 10 gün içinde; cerrahi hastada 30–90 gün içinde (implant varsa 1 yıl) gelişen enfeksiyonlar
- Dünya genelinde hastaneye yatan hastaların %5–10'unda SBİE gelişmekte; gelişmekte olan ülkelerde bu oran daha yüksektir
- Avrupa'da yılda ~3,8 milyon SBİE vakası; ~90.000 atfedilebilir ölüm (ECDC verisi)
- ABD'de yılda ~1,7 milyon SBİE; ~99.000 ölüm (CDC verisi)
Tüm SBİE'lerin %30–35'i. Büyük çoğunluğu üriner kateterle ilişkili. Asemptomatik bakteriüri genellikle tedavi gerektirmez; semptomatik KABÜSE aktif tedavi endikasyonu taşır.
SBİE'lerin %20–25'i. Yüzeyel, derin insizyonel veya organ/boşluk enfeksiyonu. Yatış süresini ortalama 7–11 gün uzatır; mortaliteyi 2–11 kat artırır.
SBİE'lerin %15–20'si. Santral venöz kateter ilişkili bakteriyemi/fungemi. En yüksek mortalite (%15–35). YBÜ'de en önemli sorun.
SBİE'lerin %15'i. Mekanik ventilasyon ≥48 saatte gelişen pnömoni. Yoğun bakım mortalitesine önemli katkı. Gram (-) basiller (Pseudomonas, Acinetobacter) ön planda.
Tek bir SBİE vakası, hastane başına ortalama 9.000–35.000 USD ek maliyet yaratmakta; toplam yıllık yük ABD'de 28–33 milyar USD olarak tahmin edilmektedir. SBİE'lerin %40–70'inin önlenebilir olduğu değerlendirilmektedir (Mandell 2025, Bölüm 298).
Epidemiyoloji & Risk Faktörleri
- İleri yaş: ≥65 yaş SBİE riskini 2–3 kat artırır; mukozal bariyer zayıflaması, azalmış bağışıklık yanıtı
- İmmünsupresyon: Hematolojik malignite, solid organ transplantasyonu, steroid tedavisi, kemoterapi
- Kronik hastalıklar: Diabetes mellitus, KBY, karaciğer sirozu, malnütrisyon
- Travma ve yanık: Deri bütünlüğü kaybı, immün yanıt baskılanması
- Cerrahi ve anestezi: Operasyon süresi, ASA skoru, acil cerrahi
- İnvaziv araçlar: Santral kateter, üriner kateter, endotrakeal tüp, drenajlar
- Geniş spektrumlu antibiyotik kullanımı → seçici baskı → dirençli flora
- Aşırı kalabalık hastane, yetersiz personel/hasta oranı
- El hijyenine uyumsuzluk — en önlenebilir risk faktörü
- Yetersiz dezenfeksiyon/sterilizasyon uygulamaları
- Uzun yatış süresi → sağlık hizmeti kaynaklı florayla kolonizasyon
| Mikroorganizma | SBİE Türü | Önemli Özellik |
|---|---|---|
| MRSA (Metisilin dirençli S. aureus) | KABDE, CAE, pnömoni | Toplum ve hastane kökenli; vankomisin esası tedavi |
| VRE (Vankomisin dirençli Enterococcus) | ÜSE, KABDE | Linezolid/daptomisin; temas izolasyonu şart |
| GSBL(+) Enterobacterales | ÜSE, KABDE, CAE | E. coli, Klebsiella; karbapenem gerektirebilir |
| KPC/OXA KPC Klebsiella | KABDE, pnömoni | Karbapenem direnci; kolistin/seftazidim-avibaktam |
| Acinetobacter baumannii (ÇIDB) | VİP, KABDE | Çok ilaca dirençli; kolimistin, sulbaktam |
| Pseudomonas aeruginosa | VİP, ÜSE, CAE | Pip/tazo, karbapenem ± aminoglikozid |
| C. difficile | Antibiyotik ilişkili ishal/kolit | Spor oluşturur; alkol bazlı el antiseptikleri etkisiz; sabun+su |
| Candida spp. | KABDE, ÜSE, kandidemi | Özellikle TPN/geniş antibiyotik/kateter; ekinkandinden başla |
ESKAPE patojenleri (Enterococcus faecium, S. aureus, Klebsiella pneumoniae, A. baumannii, P. aeruginosa, Enterobacter spp.) SBİE'nin en zor tedavi edilen etkenleridir. Hızlı direnç kazanımı, biyofilm oluşumu ve çoklu antibiyotik direnci nedeniyle enfeksiyon kontrol önlemleri tedavi kadar kritiktir.
El Hijyeni
| Yöntem | Ne Zaman | Süre / Ajan | Etki |
|---|---|---|---|
| Sosyal el yıkama | Görünür kirlenme olmadığında rutin | Sade sabun + su, 20–30 sn | Geçici florayı mekanik uzaklaştırma |
| Hijyenik el antisepsisi | Hasta temasları arası (gözle görünür kir yok) | Alkol bazlı el antiseptiği, 20–30 sn / kuru olana dek | Geçici flora %99,9 azalma; hızlı etki |
| Antiseptik el yıkama | Yüksek riskli işlemler | Klorheksidin veya iyodofor sabun, 30–60 sn | Geçici + kısmi kalıcı flora |
| Cerrahi el hijyeni | Her cerrahi girişim öncesi | 2–3 dakika antiseptik (klorheksidin/iyodofor) | Geçici florayı elime; kalıcı florayı azaltma |
| Sabun + su — C. difficile | C. difficile şüphesi/tanısı olan hasta | Sabun + su; alkol antiseptik spor öldürmez! | Spor mekanik uzaklaştırma |
%60–80 etanol veya %70 izopropanol içerenler birinci seçenektir. Ellerde görünür kir yoksa alkol bazlı antiseptik sabun ve suya tercih edilmeli: daha hızlı etki, daha az cilt hasarı, daha yüksek uyum. C. difficile ve Cryptosporidium gibi sporlu/kistik patojenlerde etkisizdir; bu durumlarda sabun+su zorunludur.
- Hasta başı/oda girişinde alkol bazlı dispenser konumlandırma (IA kanıt)
- Çok boyutlu WHO Multimodal El Hijyeni Programı: sistem değişikliği + eğitim + denetim + geri bildirim + kurumsal güvenlik iklimi
- Eldivenin el hijyeni yerine geçmediği vurgusunun sürekli yapılması
- Tırnak uzunluğu ≤1 mm, tırnak cilası/yapay tırnak yasağı (YBÜ ve doğumhane için zorunlu)
- Bilek saatı ve takı yasağı hasta bakım alanlarında
KKE & İzolasyon Önlemleri
- Kan, tüm vücut sıvıları, sekresyonlar, mukoz membranlar ve bütünlüğü bozulmuş deri ile her temasta uygulanır
- Tanıdan bağımsız — tüm hastalar için
- Bileşenler: el hijyeni, eldiven, önlük, maske/yüz koruyucu, hasta bakım ekipmanlarının güvenli kullanımı, kesici-delici alet güvenliği, çevre kontrolü
- Solunum hijyeni/öksürük görgü kuralları da standart önlemlerin parçasıdır (COVID-19 sonrası güçlendirilen alan)
Ne zaman: MRSA, VRE, ÇIDB, C. difficile, norovirus, uyuz, derin yara enfeksiyonu, RSV.
Önlemler: Tek kişilik oda (veya kohort), giriş-çıkışta eldiven + önlük, hasta başı ekipman ayrımı, hasta transferini minimizle.
Ne zaman: İnfluenza, pertussis, meningokoksemi, kabakulak, rubella, Hib epiglottit.
Önlemler: Tek oda (veya ≥1 m mesafe), 1 m içinde cerrahi maske, havalandırma şartı yok, kapı kapalı tutulabilir.
Ne zaman: Tüberküloz, kızamık, suçiçeği, dissemine HZ.
Önlemler: Negatif basınçlı oda (≥12 hava değişimi/saat), N95 maske (her girişte), kapı daima kapalı, hasta zorunlu transferde cerrahi maske.
| Sıra | Giyim | Çıkarma |
|---|---|---|
| 1 | Önlük | Eldiven (en kontamine → ilk çıkar) |
| 2 | Maske / N95 | Gözlük / Yüz siperleri |
| 3 | Gözlük / Yüz siperliği | Önlük (içe doğru dönülerek) |
| 4 | Eldiven (en son) | Maske / N95 (ip veya lastikten tutarak) |
| — | El hijyeni (tüm basamaklar arası) | El hijyeni (tüm basamaklar arası) |
Eldiven ≠ El Hijyeni: Eldivenin içinde bakteri üremesi devam eder; eldiven çıkarılırken el kontamine olabilir. Eldiven çıkarımı sonrası her zaman el hijyeni uygulanmalıdır. CDC ve WHO'nun ortak uyarısı budur.
Başlıca SBİE Türleri — Tanı & Tedavi
- Tanı kriteri (CDC/NHSN): ≥48 saattir üriner kateteri olan hastada ≥10³ cfu/mL bakteri + semptom (ateş, suprapubik hassasiyet, dizüri) veya kateter çıkarıldıktan sonra 48 saat içinde benzer tablo
- Asemptomatik bakteriüri tedavi edilmez (gebe ve ürolojik girişim öncesi hariç)
- Önleme (CAUTI bundle): Uygun endikasyonda kateter tak; her gün gerekliliği sorgula; steril teknik, kapalı sistem; günlük idrar torbası boşaltma; perineal bakım
- Tedavi: Kateter çıkar (veya değiştir) → kültür → etkene yönelik antibiyotik 7–14 gün (komplike değilse 7 gün yeterli)
- Tanı: ≥1 pozitif kan kültürü (tanımlanan bir patojenle) + SKK varlığı + alternatif kaynağın dışlanması
- Önleme (Central Line Bundle — CDC): El hijyeni; maksimum steril bariyer önlemleri (tam önlük, eldiven, maske, büyük örtü); subklavyen tercih; %2 klorheksidin cilt antisepsisi; günlük kateter gerekliliği değerlendirmesi; kateter bakım protokolleri
- Tedavi: Kültür → ampirik tedavi (MRSA riski varsa vankomisin ± geniş gram-negatif kapsama); kateter çıkarma kararı klinik tabloya göre
- S. aureus bakteriyemisinde kateter kaynaklandığında transözofageal EKO (endokardit taraması) zorunlu
- Tanı: ≥48 saattir mekanik ventilasyonda; yeni/ilerleyen infiltrat + ateş/lökositoz/pürülan sekresyon + kültür pozitifliği (BAL ≥10⁴, korumalı fırça ≥10³ cfu/mL)
- Erken başlangıç (<5 gün): S. pneumoniae, H. influenzae, MSSA; dar spektrumlu tedavi
- Geç başlangıç (≥5 gün) veya direnç riski: P. aeruginosa, Acinetobacter, MRSA; geniş spektrumlu kombinasyon; MRSA şüphesinde vankomisin/linezolid ekle
- Önleme (VAP Bundle): Yatak başını 30–45° yükselt; günlük sedasyon tatili + ekstübasyon değerlendirmesi; peptik ülser profilaksisi; DVT profilaksisi; ağız bakımı (klorheksidin); kaflı tüpler kullanımı
- Süre: 7–8 gün (P. aeruginosa veya Acinetobacter hariç 14 güne kadar uzatılabilir)
- Yüzeyel insizyonel: Cilt ve subkütan doku (30 gün içinde); cerahat, açılma veya klinisyen tanısı
- Derin insizyonel: Fasya/kas (30/90 gün); ateş + hassasiyet + fasya ayrışması
- Organ/boşluk: Kavite, organ (30/90 gün/implant: 1 yıl); dren, kültür, görüntüleme ile saptama
- Önleme (SSI Bundle): Preop antibiyotik profilaksisi (insizyon öncesi 60 dk; sefazolin birinci seçenek); kan şekeri kontrolü (<200 mg/dL); normoterminin korunması; uygun tıraş (raspa değil elektrikli kesici); preop klorheksidin duş
- Etkenler: S. aureus, koagülaz negatif stafilokoklar, Enterobacterales; kolon cerrahisinde anaeroplar
- Antibiyotik ilişkili ishallerin en önemli nedeni; florokinolonlar, sefalosporinler, klindamisin, geniş spektrumlu penisilinler başlıca tetikleyiciler
- Tanı: Günde ≥3 sulu dışkı + pozitif toksin EIA/PCR veya endoskopik psödomembranöz kolit
- Hafif-orta: Vankomisin 125 mg 4×1 PO veya fidaksomisin 200 mg 2×1 × 10 gün (metronidazol artık 1. seçenek değil — IDSA 2021)
- Ağır: Vankomisin 125 mg 4×1; fulminan ise vankomisin 500 mg 4×1 PO + metronidazol IV
- Rekürran: Fidaksomisin pulse/taper; FMT (Fekal Mikrobiyota Transplantasyonu) ≥3. rekürransta; bezlotoksumab profilaksi
- Temas izolasyonu; sabun+su el yıkama (alkol sporu öldürmez); hipoklorit ile yüzey dezenfeksiyonu
Dirençli Mikroorganizmalar — MRSA, VRE, ÇIDB
- mecA geni ile PBP2a üretimi → tüm beta-laktamlara direnç (seftarolin hariç)
- Hastane kökenli (HA-MRSA): YBÜ, kateter, ameliyat ile ilişkili; çoğu kez çok ilaçlı direnç
- Toplum kökenli (CA-MRSA): PVL toksini üretimi; genellikle deri-yumuşak doku; antibiyotik duyarlılığı daha geniş
- Tedavi: Vankomisin IV (hedef AUC/MIC 400–600 g·h/L); alternatif daptomisin (pnömoni dışı), linezolid, seftarolin
- Tarama & Kontrol: Yüksek riskli hastalarda nazal sürüntü PCR/kültür; temas izolasyonu; aktif tarama programları (YBÜ, ortopedi, kalp-damar cerrahisi)
- Dekolonizasyon: Mupirosin %2 nazal pomad + klorheksidin banyo 5–7 gün; seçilmiş hasta gruplarında (MRSA taşıyıcı elektif cerrahi hastaları)
- vanA (E. faecium ağırlıklı, yüksek düzey direnç) ve vanB genleri; GI kolonizasyon persistandır
- Bağırsak kolonizasyonu → özellikle immünsuprese hastalarda enfeksiyona ilerleyebilir
- Tedavi: Linezolid, daptomisin; tigeyclin (kombinasyonda); oritavansin/dalbavancin (yeni seçenekler)
- Temas izolasyonu; kohorting; aktif tarama; hipoklorit dezenfeksiyonu
- GSBL üreten Enterobacterales: Seftriakson, siprofloksasin, TMP-SMX direnci; karbapenem tedavi; pip-tazo tartışmalı
- Karbapenem dirençli Enterobacterales (KDE): KPC, NDM, OXA-48; kolistin ± fosfomisin + aztreonam; seftazidim-avibaktam (KPC için), meropenem-vaborbaktam, imipenem-relebaktam, aztreonam-avibaktam (metallo-β-laktamaz için)
- Karbapenem dirençli A. baumannii (KRAB): Kolimistin + ampisilin-sulbaktam + minosiklin; sefiderokol monoterapi alternatif
- Karbapenem dirençli P. aeruginosa (KRPA): Seftolosan-tazobaktam, seftazidim-avibaktam, imipenem-relebaktam; kombinasyon tercih
MALDI-TOF ile tür tanımlaması ≤2 saat; multipleks PCR panelleri (BioFire FilmArray, Verigene) kan kültüründen direnç genlerini ≤2 saatte belirler; WGS (tüm genom sekansı) epidemiyolojik salgın araştırmalarında altın standarttır. Bu araçlar ampirik antibiyotiği ≥48 saat öne çeker, gereksiz geniş spektrumlu kullanımı azaltır (Mandell 2025, Bölüm 17).
Enfeksiyon Kontrol Programı
- Türkiye'de 100 yatak ve üzeri her hastanede zorunlu (Sağlık Bakanlığı yönergesi 2005)
- Bileşenler: Enfeksiyon hekimi/hastalıkları uzmanı, klinisyenler, hemşire (Enfeksiyon Kontrol Hemşiresi — EKH), mikrobiyolog, eczacı, yönetim temsilcisi
- Görevler: SBİE sürveyansı, politika geliştirme, personel eğitimi, salgın yönetimi, antibiyotik stewardship desteği
- Aktif hedefli sürveyans: Belirli SBİE türleri (KABDE, VİP, KABÜSE, CAE) için prospektif vaka takibi; 1.000 alet-gün başına insidans hızı hesaplanır
- Prevalans çalışması: ECDC Avrupa Nokta Prevalans Çalışması; 5 yılda bir — anlık tablo için kullanılır
- Salgın tanımı: Beklentinin üzerinde vaka kümesi; moleküler epidemiyoloji (PFGE, MLST, WGS) ile klonallik belirleme
- Veri geri bildirimi: Klinisyen ve yönetimle periyodik paylaşım — uyum oranlarını artırır
| Düzey | Hedef | Kullanım Yeri | Ajanlar |
|---|---|---|---|
| Sterilizasyon | Tüm mikroorganizmalar (sporlar dahil) | Kritik cihazlar (cerrahi alet, kateter) | Otoklavlama (121°C/15 dk), etilen oksit, H₂O₂ plazma |
| Yüksek düzey dezenfeksiyon | Sporlar hariç tümü | Yarı-kritik (endoskop, laringoskop) | Glutaraldehit %2, ortoftalaldehit, H₂O₂ %6 |
| Orta düzey dezenfeksiyon | Vejetatif bakteri, virüs, mantar; spor değil | Non-kritik (tansiyon aleti, steteskop) | %70 alkol, iyodofor, klorin bileşikleri |
| Düşük düzey dezenfeksiyon | Vejetatif bakteri, zarflı virüs | Yüzey temizliği (yatak, masa) | Dörtlü amonyum, hipoklorit 1/100 |
Spaulding Sınıflaması: Tıbbi cihazlar kritik (sterilizasyon gerekli), yarı-kritik (en az yüksek düzey dezenfeksiyon) ve non-kritik (düşük-orta düzey dezenfeksiyon) olarak sınıflandırılır. Bu sınıflama dezenfeksiyon düzeyinin belirlenmesindeki temel prensiptir.
Antibiyotik Stewardship
- Tanım: Antibiyotik kullanımını optimize eden, direncin önlenmesine katkıda bulunan koordineli müdahaleler bütünü
- Çekirdek stratejiler: Prospektif denetim ve geri bildirim (en etkili); formülerin öncesi onay
- De-eskalasyon: Kültür sonuçlarına göre geniş spektrumlu tedaviden dar spektrumlaya geçiş; ampirik tedaviyi 48–72 saatte gözden geçir
- IV-PO geçiş: Hastanın toleransı ve klinik durumu stabil olduğunda IV antibiyotiği PO eşdeğeriyle değiştir (biyoyararlanımı iyi ajanlar: moksifloksasin, linezolid, metronidazol, flukonazol, TMP-SMX)
- Süre optimizasyonu: Tanımlanmış sürelere uymak; prokalsiyonin rehberliğinde kesim özellikle pnömonide etkin
- Türkiye'de UHESA (Ulusal Hastane Enfeksiyonları Sürveyans Ağı) ve Sağlık Bakanlığı Akılcı Antibiyotik Kullanımı programları çerçevesinde stewardship zorunlu hale gelmektedir
Antimikrobiyal Direnç (AMR) — Küresel Tehdit: WHO, AMR'ı 21. yüzyılın en büyük sağlık tehdidi olarak tanımlamaktadır. Yıllık atfedilebilir ölüm sayısının 2050'de 10 milyona ulaşabileceği öngörülmektedir. Stewardship ve enfeksiyon kontrolü bu tehdide karşı en etkili iki kalkan olarak tanımlanmaktadır.
Klinik Rehberler
Santral kateter ilişkili kan dolaşımı enfeksiyonunu (KABDE/CLABSI) önlemeye yönelik güncel Compendium belgesi. 2014 kılavuzunu güncelleyen temel referans; ekleme paketi (bundle), klorheksidin antisepsis, bakım protokolleri ve sürveyans metodolojisi dahil. SHEA, IDSA, APIC, AHA ve Joint Commission iş birliği.
Tam Metni Görüntüle (ICHE)Üriner kateter ilişkili ÜSE önlemesinde Compendium güncellemesi (Ağustos 2023). 100'ü aşkın küresel uzman katkısıyla hazırlandı. Uygun endikasyon, günlük değerlendirme, asemptomatik bakteriüri yönetimi ve antimikrobiyal stewardship entegrasyonu ön planda. CAUTI sürveyanstan kaçınma stratejileri yeni eklenen bölümler arasında.
Tam Metni Görüntüle (ICHE)Ventilatör ilişkili pnömoni (VİP/VAP), ventilatör ilişkili olaylar (VAE) ve ventilatörsüz hastane kaynaklı pnömoni (NV-HAP) önleme stratejileri. Yetişkin, çocuk ve neonatal birimler dahil edildi. Bundle bileşenleri ve kanıt düzeyleri net biçimde sunulan temel başvuru kaynağı.
Tam Metni Görüntüle (ICHE)CDI önlemesinde Compendium güncellemesi (Nisan 2023). Temas izolasyonu, klorheksidinle değil sabun+suyla el yıkama, hipoklorit dezenfeksiyonu ve antibiyotik stewardship. FMT'nin CDI önlemedeki rolü değerlendiriliyor. IDSA 2021 tedavi kılavuzuyla uyumlu.
Tam Metni Görüntüle (ICHE)MRSA transmisyonu ve enfeksiyon önlemesinde güncel Compendium kılavuzu. Aktif sürveyans kültürü, universal dekolonizasyon (klorheksidin banyo + mupirosin nazal pomad), temas izolasyonu ve stewardship. Cerrahi hastalarına yönelik hedefli MRSA tarama ve dekolonizasyon önerileri yeni vurgulanan alanlar.
Tam Metni Görüntüle (ICHE)Cerrahi alan enfeksiyonu (CAE/SSI) önlemede Compendium güncellemesi. Preoperatif, intraoperatif ve postoperatif önlemler; antibiyotik profilaksisi (sefazolin, zamanlama), normoterminin korunması, preop klorheksidin duş, kan şekeri yönetimi. 2014 kılavuzunu kapsamlı şekilde güncelleyen referans.
Tam Metni Görüntüle (ICHE)El hijyeninin SBİE önlemedeki rolü; alkol bazlı antiseptiklerin üstünlüğü; yeni eklenen bileşenler: eldiven kullanımı ve çevre kontaminasyonunun önlenmesi. Tırnak cilası politikası, yapay tırnak yasağı (cerrahi personel için). WHO 5 An modeliyle uyumlu, kanıt düzeyine göre sınıflandırılmış öneriler.
Tam Metni Görüntüle (ICHE)Tüm Compendium 2022 güncellemesinin çerçeve belgesini ve yeni eklenen uygulama stratejileri bölümünü sunan giriş makalesi. HAI önleme önerilerinin "Essential Practices" (zorunlu) ve "Additional Approaches" (dirençli vakalar için) olarak sınıflandırılması. Multidisipliner uygulama, eğitim ve geri bildirim stratejileri dahil. Tüm Compendium belgelerinin birlikte okunmasını yönlendiren ana referans (Infection Control & Hospital Epidemiology, Ekim 2023).
Tam Metni Görüntüle (ICHE)77. Dünya Sağlık Asamblesi'nde (Mayıs 2024) onaylanan eylem planı. 2030'a kadar SBİE ve AMR ile mücadelede küresel hedefler, göstergeler ve ülke düzeyinde uygulama adımları. Ulusal IPC programlarının geliştirilmesi ve izlenmesi için temel çerçeve belge; tüm WHO üyesi ülkeler için bağlayıcı rehber niteliğinde.
Tam Metni GörüntüleEkim 2024'te yayımlanan SBİE sürveyans el kitabı. Basitleştirilmiş ve doğrulanmış yeni WHO vaka tanımları; ulusal ve tesis düzeyinde HAI sürveyansı yürütme metodolojisi. Özellikle kaynak kısıtlı ortamlara yönelik pratik yaklaşım. Global Eylem Planı 2024–2030 ile entegre şekilde kullanılması öneriliyor.
WHO IPC Core Components SayfasıIPC programlarının 8 temel bileşenini tanımlayan uluslararası kanıta dayalı ilk rehber. IPC programı, ulusal kılavuzlar, eğitim, sürveyans, çok yönlü stratejiler, denetim ve geri bildirim, iş yükü/personel yönetimi, fiziksel çevre. 2016'dan bu yana uygulanan global standart.
Tam Metni GörüntüleEl hijyeninde küresel referans belge. "5 An" modeli, alkol bazlı el antiseptiklerinin tercih edilmesi, çok boyutlu WHO Multimodal El Hijyeni Programı, uyum stratejileri ve eğitim araçları. 2009'dan bu yana güncel geçerliliğini sürdüren temel kaynak.
Tam Metni GörüntüleUluslararası Enfeksiyon Hastalıkları Derneği'nin (ISID) 2024 güncellemesiyle CLABSI önleme pozisyon belgesi. Düşük-orta gelirli ülkelerdeki uygulamalar ön plana çıkarıldı. YBÜ dışı CLABSI, periferik kateter riskleri ve PICC/midline kateter yönetimi yeni vurgulanan alanlar (Int J Infect Dis 2025;150:107290).
Tam Metni Görüntüle (IJID)Enfeksiyon Kontrolü ve Epidemiyoloji Profesyonelleri Derneği'nin (APIC) 2025 güncel kılavuzu. Santral kateter takma tekniği, CHG antisepsis, bakım protokolleri, NHSN tanım kriterleri, raporlama metodolojisi ve sürveyans uygulamaları. Klinisyenler ve enfeksiyon kontrol hemşireleri için pratik format.
APIC Kılavuzlar SayfasıCAUTI önlemede CDC/HICPAC temel kılavuzu. Üriner kateter endikasyonları, aseptik takma tekniği, kapalı drenaj sistemi, günlük gerekliliğin sorgulanması ve asemptomatik bakteriürinin tedaviye ilişkin önemli öneriler. 2019 güncellemesiyle geçerliliğini korumaktadır.
Tam Metni GörüntüleAsya-Pasifik Enfeksiyon Kontrolü Derneği'nin CLABSI önleme kılavuzu (2024 revizyon). Asya YBÜ'lerindeki epidemiyolojik veriler, bölgesel farklılıklar ve düşük-orta gelirli ülkelere uyarlamalar içermektedir. INICC 2024 verileri ve güncel randomize çalışmalar ışığında hazırlanmıştır.
Tam Metni Görüntüle (PDF)HGP ve VİP'in tanı ve tedavisine yönelik kılavuz. Ampirik antibiyotik seçimi (erken/geç başlangıç, MDR riski), kültür metodolojisi, 8 günlük süre önerisi ve de-eskalasyon stratejileri. 2016 sonrası tek güncelleme SHEA Compendium (önleme odaklı); tanı-tedavi rehberi olarak ATS/IDSA geçerliliğini korumaktadır.
Tam Metni GörüntüleSSI önlemede preoperatif (klorheksidin duş, tıraş yöntemi), intraoperatif (normotermia, kan şekeri) ve postoperatif önlemleri kapsayan WHO kılavuzu. Antibiyotik profilaksisi için ilaç, doz ve zamanlama önerileri; 29 ayrı öneri ve kanıt düzeyi değerlendirmesi ile hazırlandı.
Tam Metni GörüntüleGSBL, AmpC ve karbapenem dirençli gram-negatif bakteriler için tedavi rehberi. Seftazidim-avibaktam, meropenem-vaborbaktam, aztreonam-avibaktam, imipenem-relebaktam, sefiderokol gibi yeni kombinasyonların endikasyon ve doz önerileri. Klinik tabloya göre ajan seçimini kolaylaştıran akış şeması dahil.
Tam Metni Görüntüle (IDSA)2021 güncellemesiyle metronidazol birinci seçenek olmaktan çıktı; oral vankomisin 125 mg 4×1 ve fidaksomisin 200 mg 2×1 öne çıktı. Rekürran CDI'da FMT (fekal mikrobiyota transplantasyonu) ve bezlotoksumab (primer profilaksi) önerileri dahil. IDSA ve SHEA'nın ortak kılavuzu.
Tam Metni Görüntüle (CID)Standart önlemler, temas/damlacık/hava yolu izolasyon önlemleri, KKE kullanımı ve özel hasta grupları için kapsamlı CDC/HICPAC rehberi. 2023 güncellemesiyle COVID-19 deneyimi çerçevesinde solunum izolasyonu bölümleri yenilendi. Sağlık hizmetlerinde bulaş önlemede temel referans belgesi.
Tam Metni GörüntülePratik iş kitabı formatında enfeksiyon önleme ve kontrolü. Standart ve ek önlemler, çevre temizliği, atık yönetimi, salgın yönetimi ve dezenfeksiyon bölümleri. Klinik ortamda uygulamaya yönelik format; öğrenciler ve klinisyenler için eğitim materyali olarak da kullanılabilir.
Tam Metni GörüntüleAvrupa'daki SBİE ve antibiyotik kullanımını değerlendiren nokta prevalans çalışması protokolü. Epidemiyolojik araştırma ve ülkeler arası kıyaslama için metodoloji rehberi. Türkiye dahil 35 ülkede uygulanan ECDC sürveyansının metodolojik dayanağı.
Tam Metni GörüntüleTürkiye'ye özgü SBİE sürveyans vaka tanımlarını ve tanı kriterlerini belirleyen güncel ulusal rehber (Nisan 2025). Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü (HSGM) tarafından yayımlanan bu belge; KABDE, KABÜSE, VİP, CAE, CDI ve diğer SBİE türleri için Türkiye Ulusal Hastane Enfeksiyonları Sürveyans Ağı'nda (UHESA) kullanılan standart tanım kriterlerini içermektedir. ECDC ve CDC/NHSN tanım kriterleriyle uyumlu olup Türkiye'nin epidemiyolojik ve klinik pratiğine uyarlanmış tek ulusal kaynak belgedir. Tüm hastane enfeksiyon kontrol komiteleri ve enfeksiyon kontrol hemşireleri için zorunlu referans.
Tam Metni Görüntüle (PDF)Türkiye'de sağlık kurumlarında dezenfeksiyon, antisepsi ve sterilizasyon uygulamalarını düzenleyen güncel ulusal rehber. Spaulding sınıflaması, onaylı dezenfektan listesi, el antiseptiği standartları, tıbbi atık yönetimi ve kurumsal denetim kriterleri dahil. Tüm sağlık kurumları için bağlayıcı referans belgesi.
Tam Metni GörüntüleBaşvuru: 67 yaşında erkek hasta, kolon adenokarsinomu nedeniyle elektif hemikolektomi operasyonu geçirmiş. Postoperatif 2. günde anastomoz kaçağı şüphesiyle re-laparotomi yapılmış ve yoğun bakım ünitesine (YBÜ) alınmış. Hasta entübe, mekanik ventilasyon altında, sağ internal juguler ven'de santral venöz kateter (SVK) ve üriner kateter mevcut. Postoperatif 5. günden itibaren TPN (total parenteral nütrisyon) uygulanıyor.
Laboratuvar: WBC 17.400 (%82 nötrofil), CRP 184 mg/L, kreatinin 1.8 mg/dL. Kan kültürleri × 2 alınmış. Trakeal aspirat kültürü gönderilmiş. BUN 34 mg/dL. Glukoz 218 mg/dL.
En az iki SBİE eş zamanlı olabilir:
- Kateter İlişkili Kan Dolaşımı Enfeksiyonu (KABDE/CLABSI): SVK 8 gündür mevcut; TPN kullanan hastada risk çok yüksek; kan basıncı düşüklüğü sistemik yayılıma işaret edebilir
- Ventilatör İlişkili Pnömoni (VİP/VAP): ≥48 saat mekanik ventilasyon; yeni konsolidasyon + pürülan sekresyon artışı + PaO₂/FiO₂ düşüşü; CPIS skoru hesaplanmalı
- Üriner kateter ilişkili ÜSE: Kateter varlığı; ancak bu tablonun ana sebebi olma olasılığı düşük — tarama amaçlı idrar kültürü alınabilir
Öncelik sırası: Kültürler alınmadan antibiyotik başlanmamalı → Kan kültürü × 2 (farklı yerden) + trakeal aspirat/BAL → ampirik tedaviye geç.
Risk faktörleri değerlendirmesi:
- YBÜ'de ≥8 gün yatış → MDR patojen riski yüksek (geç başlangıç VİP)
- TPN, geniş cerrahi, immünsupresyon → Candida riski artmış
- Renal fonksiyon azalması (Kre 1.8) → doz ayarı gerekecek
- Hiperglisemi → enfeksiyon kontrolünü güçleştiriyor
| Hedef | Ampirik Tedavi Önerisi | Gerekçe |
|---|---|---|
| VİP (geç başlangıç/MDR riski) | Pip/tazo 4.5 g × 3 IV veya Meropenem 1 g × 3 IV + Amikasin 15–20 mg/kg/gün | P. aeruginosa, Acinetobacter; çift gram-negatif kapsama |
| MRSA şüphesi varsa | + Vankomisin IV (AUC/MIC rehberli) veya Linezolid 600 mg × 2 | YBÜ'de MRSA prevalansına göre; linezolid pnömonide vankomisin kadar etkin |
| Candida (KABDE şüphesi) | Ekinkandinden (kaspofungin/mikafungin) başla | TPN + geniş antibiyotik + SVK = fungemi riski; azol direnci risk faktörü |
| Gram-negatif bakteriyemi | Meropenem veya pip/tazo; kültür sonucuna göre de-eskalasyon | Kolon cerrahisi sonrası enterobasil riski |
İki ayrı enfeksiyon onaylandı — ikisi de tedavi gerektirir:
Candidemia (KABDE):- Ekinkandin tedavisini sürdür: Kaspofungin 70 mg yükleme → 50 mg/gün veya Mikafungin 100 mg/gün
- SVK çıkar — mümkün olan en kısa sürede; kateter kaynağı büyük ihtimalle. Kandidemi tedavisinde kateter çıkarımı mortaliteyi belirgin azaltır
- Oftalmoloji konsültasyonu (kandidiyaz endoftalmiti taraması)
- EKO — özellikle SVK varsa endokardit taraması
- Tedavi süresi: Son pozitif kültürden itibaren en az 14 gün
- Klinik stabilizasyon sonrası flukonazol PO'ya geçilebilir (C. parapsilosis flukonazol duyarlıysa)
- Pip/tazo duyarlı → monoterapi yeterli: Pip/tazo 4.5 g × 4 IV (uzun infüzyon 3–4 saat önerilir)
- Aminoglikozid kesilebilir (durum stabilleşti, kültür sonucu geldi)
- Tedavi süresi: 8 gün yeterli (geç başlangıç olsa da 8 gün ≥ 15 gün ile benzer klinik etkinlik; dirençli suş gelişimini azaltır)
- SVK takma sırasında maksimum steril bariyer (tam önlük, eldiven, büyük örtü, maske, bone)
- %2 klorheksidin cilt antisepsisi (povidon iyot yerine)
- Subklavyen vene öncelik; femoral venden kaçın
- Kateter gerekliliğini her gün sorgula — artık gerekmiyorsa çıkar
- TPN bağlantılarında aseptik teknik; lipid içeren TPN'de kateter değişim protokolü
- Yatak başı yüksekliği 30–45° (aspirasyon riski azalır)
- Günlük sedasyon tatili ve ekstübasyon değerlendirmesi
- Ağız bakımı — klorheksidin glukonat ile günde 2–4 kez
- Kaflı endotrakeal tüp kullanımı + kaf basıncı 20–30 cmH₂O arası
- Subglottik sekresyon drenajlı tüpler (uzun süreli ventilasyon beklentisinde)
- Hiperglisemi yönetimi: Kan şekeri hedefi <180 mg/dL (bu hastada 218 — sıkı kontrol şart)
Sürveyans bildirimi:
- CLABSI ve VAP: NHSN/UHESA kriterleri çerçevesinde enfeksiyon kontrol hemşiresi (EKH) tarafından kayıt altına alınmalı
- YBÜ'deki tüm KABDE vakaları — alet-gün başına insidans hızı hesaplamasına dahil edilmeli
- C. parapsilosis candidemia → mycology lab ile iletişim; C. auris dışlanmalı (MALDI-TOF veya PCR)
- VİP'teki P. aeruginosa için temas izolasyonu zorunlu değil (ancak MDR profili varsa şart)
- Candidemia için standart önlemler yeterli — el hijyeni kritik
- Aynı YBÜ'de başka candidemia vakası varsa → salgın soruşturması (ortak kaynak: SVK, TPN çözeltisi, ekipman)
- Bundle uyum verilerini retrospektif olarak gözden geçir
- SVK takım süreci ve bakım protokolleri yeniden değerlendirilmeli
- YBÜ ekibine geri bildirim; anonimleştirilmiş vaka sunumu
- Enfeksiyon Kontrol Komitesi (HEKK) ile periyodik vaka gözden geçirme toplantısı
