Kandidiyaz
Candidiasis · Candida spp. · Fırsatçı Mantar Enfeksiyonu
Mukokütanöz ve invazif formlar, ekinokandin merkezli tedavi yaklaşımı, C. auris ve direnç sorunu. ECMM/ISHAM/ASM 2025 küresel rehber güncellemesi.
Giriş & Etiyoloji
Candida türlerinin neden olduğu, mukokütanöz yüzeysel enfeksiyonlardan yaşamı tehdit eden invazif hastalığa uzanan geniş bir spektrumu kapsayan fırsatçı fungal enfeksiyon. Kandida, hastanede kazanılan fungal enfeksiyonların en sık nedeni; kandidemi ise hastane kökenli kan dolaşımı enfeksiyonları arasında 4. sırada yer almaktadır.
- Dimorfik maya; tomurcuklanan maya hücreleri (blastokonidi), psödohifler ve gerçek hifler oluşturabilir
- Normal koşullar altında deri, sindirim sistemi ve vajinal floranın parçası — fırsatçı patojen
- Krom agar kullanımı tür ayrımında altın standart ön test; MALDI-TOF tanıda hız ve doğruluğu artırır
- C. albicans: 37°C'de germ tüpü (hif) oluşturması hızlı identifikasyon sağlar — diğer türlerde yok
- C. auris: rutinde misidentifikasyon riski yüksek; MALDI-TOF veya moleküler yöntem gereklidir
En sık tür (%40–60 invazif). Germ tüpü (+), virülans yüksek. Flukonazole genellikle duyarlı. Mukozal ve invazif formların her ikisinde dominant patojen.
Yaşlı, önceden azole maruz kalmış hastalarda sık. İçsel düşük azole duyarlılığı; ekinokandin direnci artıyor (FKS mutasyonları). Germ tüpü (−).
Neonatal ve kateter ilişkili kandidemin önemli etkeni. Ekinokandine azalmış duyarlılık (içsel). Flukonazole duyarlı. Yenidoğan yoğun bakımda salgın riski yüksek.
Nötropenik hematolojik maligniteli hastalar. Flukonazole direnç artıyor; vorikonazole çapraz direnç olabilir. Mukoza ve kan dolaşımı enfeksiyonu eşzamanlı görülebilir.
İçsel flukonazol direnci — flukonazol KULLANILMAZ. Hematolojik maligniteli, flukonazol profilaksisi altındaki hastalarda breakthrough. Ekinokandin veya vorikonazol.
Çoklu ilaca dirençli yükselen global tehdit. Rutin sistemlerde misidentifikasyon. Hastanede salgın potansiyeli. Ekinokandin genellikle etkili; direnç gelişimi izleniyor. ⚠️
Epidemiyoloji & Risk Faktörleri
- Yılda 1,56 milyondan fazla invazif kandidiasis vakası (ECMM/ISHAM/ASM 2025)
- Kandidemi mortalitesi: %25–45; 30 günlük mortalite yüksek yoğun bakım merkezlerinde %50'yi aşabilir
- C. albicans global olarak lider tür olmaya devam ediyor; ülkeden ülkeye tür dağılımı farklılık gösterir
- Türkiye: ECMM uyumlu yayınlarda C. albicans (%35–45), C. parapsilosis ve C. tropicalis öne çıkıyor
Kolonizasyon ≠ Enfeksiyon: Solunum sekresyonları ve idrardan Candida izolasyonu çoğunlukla kolonizasyon yansıtır; antimikotik tedavi gerekmeyebilir. Kan kültürü pozitifliği ise mutlaka tedavi gerektirir — hiçbir zaman kontaminasyon olarak değerlendirilemez.
Patogenez & Virülans
- Dimorfik geçiş (maya → hif): C. albicans enfeksiyonun kritik virülans faktörü; hifler doku invazyonunu ve fagositozdan kaçışı kolaylaştırır
- Biyofilm oluşumu: Kateter, protez, implant yüzeylerinde çok katmanlı yapı — antifungallere 1000 kata kadar direnç; fagositozdan korunma; rezervuar oluşturur
- Adezinler (Als proteinleri): Konak hücre ve abiyotik yüzeylere tutunmayı sağlar; C. albicans'ta Als1-9, Als3 en önemli
- Salgılanan aspartil proteinazlar (SAP): Doku invazyonu; immünomodülasyon; antifungal biyoyararlanımını azaltabilir
- Fosfolipazlar: Membran bütünlüğünü bozarak hücre ölümüne yol açar
- Fenotipik değişim (phenotypic switching): C. albicans'ta beyaz↔opak koloni geçişleri; farklı virülans profilleri; ilaç direncini kolaylaştırır
- Hematojen yayılım: Bariyer bütünlüğü kaybı (GIS, kateter giriş yeri) → kan dolaşımına geçiş → endojen endoftalmi, kardiyak, beyin, kemik tutulumu
Candida biyofilmi içindeki hücreler planktonic (serbest) hücrelere kıyasla flukonazole 100–1000 kat daha dirençli. Ana mekanizmalar: β-1,3-glukan matriks ile ilaç difüzyonunu engelleme, biyofilm içindeki efluks pompalarının aşırı ekspresyonu ve uyku hücreleri (persister cells). Bu nedenle biyofilm oluşumu bilinen araç yüzeylerinde (SVK, üriner kateter, pace) mutlaka kaynak kontrolü (kateter çıkarımı) ön plandadır.
Klinik Formlar
| Form | Klinik Özellik | Predispozan Faktör |
|---|---|---|
| Orofaringeal (Pamukçuk) | Dil ve oral mukozada silinebilir beyaz plaklar, kızarıklık, ağrı. Eritematöz form: ağrılı kırmızı lezyon (plaksız) | HIV (CD4<200), kortikosteroid (inhale/sistemik), antibiyotik, diş protezi |
| Özefajeal Kandidiyazis | Yutma güçlüğü (disfaji) ve ağrılı yutma (odinofaji). AIDS tanımlayan hastalık (CD4 genellikle <100) | HIV/AIDS, solid organ / KKHN Tx, immunsüpresanlar |
| Vulvovajinal Kandidiyazis | Yoğun beyaz peynir görünümlü akıntı, pruritus, disüri, vulvar ödem/kızarıklık. Rekürren: yılda ≥4 atak | Antibiyotik kullanımı, diabet, gebelik, immünsupresyon |
| Kandidal İntertrigo | Deri kıvrımlarında (inguinal, aksiller, submammar) maserasyonlu kırmızı plak + periferik satellite lezyonlar | Obezite, diyabet, örtücü giysi, emzirme |
| Kronik Mukokütanöz Kandidiyazis (CMC) | Deri, tırnak, mukozada refrakter/rekürren enfeksiyon; IL-17 sinyal yolağı veya STAT3 defektleri | İmmün yetmezlik (STAT1 gain-of-function en sık) |
| Form | Klinik Özellik | Not |
|---|---|---|
| Kandidemi | Antibiyotiklere yanıt vermeyen ateş en sık belirti. Gizli başlangıç; septik şok. Tek pozitif kan kültürü bile tedavi gerektirir | SVK varlığı major risk; çıkarımı gerekli |
| Akut Dissemine Kandidiyazis | Kandidemi + derin organ tutulumu (göz, böbrek, beyin, kalp, kemik). Nötropenik hastalarda sık | Fundoskopik muayene tüm kandidemilerde zorunlu |
| Kronik Dissemine (Hepatosplenik) | Nötropeni sonrası ateş devamı + KC/dalakta mikroabseler (BT: boğa gözü). Alkalen fosfataz yüksek | Uzun süreli (aylar) antifungal; lezyon regresyonuna kadar |
| Kandida Endoftalmisi | Görme bulanıklığı, göz ağrısı, floater. Koryoretinal beyaz nodüler lezyon; vitreusa yayılım | Tüm kandidemilerde oftalmolojik muayene ≤7 gün içinde |
| Kandida Endokarditi | İV ilaç kullanıcısı, protez kapak, SVK geçmişi. Büyük vejetasyonlar; embolik olaylar sık | LAmB ± flusitozin; Cerrahi genellikle gerekli |
| Kandida Menenjiti | Prematüre yenidoğan, nöroşirürji sonrası, VP şant. BOS pleositoz, düşük glukoz | Flukonazol SSS geçişi iyi; ekinokandinler önerilmez |
| İntraabdominal Kandidiazis | GIS perforasyon/cerrahi sonrası periton sıvısı/dren kültüründe Candida. Kaynak kontrolü kritik | Tedavi + drenaj/debridman; süre klinik yanıta göre |
Endoftalmi taraması zorunludur: Tüm kandidemili hastalarda non-nötropenik ise tanıdan ≤7 gün içinde, nötropenik ise nötrofil düzelmesinden sonra oftalmolog tarafından dilate fundoskopik muayene yapılmalıdır. IDSA 2016 ve ECMM 2025 bu öneriyi güçlü kanıt olarak vermektedir.
Tanı
- Kan kültürü: İnvazif kandidiyazis tanısında temel; duyarlılığı %50–70 — negatif kültür hastalığı dışlamaz
- Krom agar / MALDI-TOF: Hızlı tür identifikasyonu; C. auris tanısında MALDI-TOF veya moleküler yöntem gereklidir
- Antifungal duyarlılık testi (AST): Tüm invazif izolatlarda EUCAST veya CLSI yöntemiyle önerilir (ECMM 2025 güçlü öneri)
| Test | Mekanizma | Duyarlılık / Özgüllük | Kullanım Alanı |
|---|---|---|---|
| β-D-Glukan (BDG) | Fungal hücre duvarı bileşeni; çoğu Candida türünde pozitif | ~%75–80 / ~%75–80 | ICU'da risk altındaki hastada erken invazif kandidiasis taraması; negatif prediktif değeri yüksek |
| T2Candida Panel | Kandan doğrudan 5 Candida türü saptama (T2MR teknolojisi) | ~%91 / ~%98 | Hızlı (<5 saat) candidemi saptama; negatif kan kültüründe değerli |
| PCR (mannan/anti-mannan) | Kandida DNA veya antijen/antikor tespit | Değişken; BDG ile kombine daha iyi | Araştırma ve uzman merkezlerde; rutin kullanım kısıtlı |
| Kandidaemia skoru / Prediktif kural | Klinik + laboratuvar verilerden risk hesabı (Candida skor >3) | Orta duyarlılık | Ampirik tedavi kararı için destekleyici |
BDG, invazif kandidiyazisi dışlamak için yararlı (yüksek NPD); pozitif BDG tek başına tanı koydurmuyor. Kombinasyon stratejisi (kan kültürü + BDG ± T2Candida) tanısal verimi artırır. Ampirik tedavide pre-test olasılık yüksekse kültür sonucu beklenmeksizin başlanabilir.
Tedavi (ECMM 2025 / IDSA 2016)
| Grup | Başlıca Ajanlar | Etki Mekanizması | Not |
|---|---|---|---|
| Ekinokandinler | Kaspofungin, Mikafungin, Anidulafungin, Rezafungin | β-1,3-D-glukan sentez inhibisyonu → hücre duvarı | İnvazif kandidiasis 1. seçenek. Fungisidal. BOS/vitreus/idrar geçişi zayıf. Rezafungin: haftada bir doz. |
| Triazollar | Flukonazol, Vorikonazol, Posakonazol, İtrakonazol | Ergosterol sentezi inhibisyonu (CYP51) | Flukonazol: step-down ve mukozal formlar için. C. krusei'de kullanılmaz; C. glabrata'da dikkat. |
| Polienler | Amfoterisin B (deoksikolat, lipid formülasyonlar) | Ergosterole bağlanma → membran permeabilite | Geniş spektrum; CNS/göz/idrar geçişi var. Nefrotoksisite. LAmB tercih edilir. |
| Pirimidin Analogu | Flusitozin (5-FC) | Fungal RNA/DNA sentezi inhibisyonu | Tek başına kullanım → hızlı direnç. AmB ile kombine (endokardit, menenjit). |
| Yeni Oral Ajanlar | İbrexafungerpol (STARD serisi), Otesekonazol | Glukan sentaz / CYP51 yeni mekanizmalar | Rekürren VVC ve azole dirençli olgularda ECMM 2025 yerini aldı. |
| Form | 1. Seçenek | Alternatif / Refrakter |
|---|---|---|
| Orofaringeal (hafif) | Klotrimazol troch 5×/gün 7–14 gün veya Nistatin solüsyon | Flukonazol 100–200 mg/gün PO 7–14 gün |
| Orofaringeal (orta-ağır / HIV) | Flukonazol 100–200 mg/gün PO 7–14 gün | İtrakonazol solüsyon; Posakonazol; IV ekinokandin |
| Özefajeal | Flukonazol 200–400 mg/gün PO/IV 14–21 gün | Mikafungin / kaspofungin; vorikonazol |
| VVC (komplike olmayan) | Tek doz flukonazol 150 mg PO veya topikal azole 1–7 gün | Topikal klotrimazol/mikonazol |
| Rekürren VVC (≥4/yıl) | Flukonazol 150 mg haftada 1 — 6 ay idame | Otesekonazol (ECMM 2025 yeni seçenek); ibrexafungerpol |
| Kandidal İntertrigo | Topikal azole krem 2–4 hafta | Topikal nistatin; nemi azaltıcı önlemler |
Ekinokandinler invazif kandidiasis için ilk sıra tedavi olma özelliğini korudu. Rezafungin (haftada 1 doz) yeni ekinokandin olarak eklendi. Non-nötropenik stabil hastada erken IV → oral step-down vurgulandı. C. auris ve azol dirençli C. parapsilosis için kapsamlı direnç yönetim stratejileri tanımlandı. Terapötik ilaç monitorizasyonu (TDM): azollerde özellikle posakonazol süspansiyonu ve vorikonazol için değerli; ekinokandinlerde rutin TDM yeterli kanıt yok.
| Durum | Tercih Edilen Ajan | Gerekçe |
|---|---|---|
| CNS Kandidiasis (menenjit, ventrikülit) | LAmB 5 mg/kg ± flusitozin → flukonazol (geçiş) | Ekinokandinlerin CNS geçişi zayıf — kullanılmaz |
| Kandida Endoftalmisi | Flukonazol veya vorikonazol IV/PO (azole duyarlıysa) | Ekinokandinlerin vitreusa penetrasyonu yetersiz |
| Üriner Kandidiasis (semptomatik) | Flukonazol 200 mg/gün 2 hafta | Ekinokandinler idrara geçmez; AmB deoksikolat mesane irrigasyonu |
| Kandida Endokarditi | LAmB 3–5 mg/kg ± flusitozin veya yüksek doz ekinokandin → flukonazol idame | Cerrahi çoğunlukla gerekli; uzun süreli oral idame (yıllarca) |
| Nötropenik Hasta | Ekinokandin veya LAmB (flukonazol öncesi maruziyetsiz, duyarlı tür beklentisi) | Nötropeni döneminde ampirik tedavide ekinokandin tercih |
| Yenidoğan Kandidiyazisi | LAmB 3–5 mg/kg (CNS tutulumu beklentisi) veya mikafungin | Flukonazol profilaksi altındaysa ekinokandin; CNS tutulumunda LAmB |
- Flukonazol 400 mg/gün: AML / allojenik KKHN alıcıları — engraftman öncesi yüksek riskli dönem
- Posakonazol süsp. 200 mg 3×/gün veya tablet 300 mg/gün: Ciddi GVHD, yüksek riskli MDS/AML
- ICU'da rutin profilaksi: ECMM 2025 yalnızca yüksek insidanslı merkezlerde (%5+) veya özel risk grubu için önermekte
- Yenidoğan (<1000 g premature): Flukonazol 3–6 mg/kg haftada 2 doz — kurumsal NICU insidasına göre karar
Candida auris — Yükselen Tehdit
- Çoklu ilaç direnci: %90+ flukonazole dirençli; %30–40 amfoterisin B dirençli; ekinokandin direnci (%5–10) hızla artıyor. Pandirençli suşlar bildirildi.
- Misidentifikasyon: Rutin VITEK-2 ve API sistemlerinde yanlışlıkla C. haemulonii, Saccharomyces cerevisiae, Rhodotorula glutinis olarak tanımlanabilir. MALDI-TOF veya ITS sekans gerekli.
- Çevre direnci: Hastane yüzeylerinde uzun süre kalıcı; standart dezenfektanlara dirençli (klorlu dezenfektanlar gerekli).
- Salgın potansiyeli: ICU'da klonal yayılım bildirildi. Kontakt izolasyon ve kapsamlı çevre dekontaminasyonu zorunlu.
- Tedavi: Ekinokandinler hâlâ ana seçenek; duyarlılık testi zorunlu. Direnç profili bilinene kadar ekinokandin başla.
- Global yayılım: 4 bağımsız klonal köken (Güney Asya, Doğu Asya, Afrika, Güney Amerika). Türkiye'de vakalar bildirilmeye başlandı.
Türkiye ve C. auris: Ülkemizde 2020 sonrası ICU vakası bildirimleri artmaktadır. Rutin mikrobiyoloji laboratuvarlarında misidentifikasyon riski nedeniyle gerçek yaygınlık olduğundan daha az görünüyor olabilir. MALDI-TOF doğrulama kapasitesi olan merkezlere bildirimi kritik önem taşımaktadır.
Antifungal Stewardship & Korunma
- Antifungal stewardship; antimikrobiyal yönetim programlarının ayrılmaz parçası olarak tanımlanmıştır (ECMM 2025)
- Ampirik tedavi indikasyonu: Yüksek riskli non-nötropenik ICU hastasında risk skoru + klinik kötüleşme + BDG pozitifliği kombinasyonu ampirik tedaviyi destekler; risk olmayan hastalarda gereksiz ampirik kullanımdan kaçın
- Kültür ve duyarlılık test sonuçlarına göre tedaviyi yönlendirme (de-eskalasyon) teşvik edilmeli
- Kateter hijyeni: SVK bakım protokolleri kandideminin birincil önleme yöntemi; bundles (klorHexidin, günlük muayene, gereksiz kateter çıkarımı)
- El hijyeni ve temas önlemleri: C. auris salgınlarını önlemede kritik
- Antifungal profilaksinin uygun olmayan hastalarda kullanımından kaçın — direnç seleksiyonu riski
Klinik Rehberler
35 ülkeden 100'den fazla uzmanın 4 yıllık çalışmasıyla hazırlanan kapsamlı küresel rehber. Mukokütanöz ve invazif kandidiasis için GRADE tabanlı öneriler; C. auris ve azol dirençli C. parapsilosis'e odak; rezafungin ve yeni oral ajanlar dahil güncel tedavi seçenekleri; yüksek ve düşük gelirli ülkeler için ayrı stratejiler. ESCMID 2012 rehberlerinin yerini alan tek kapsamlı global kaynak.
Tam Metni Görüntüle (Lancet Infect Dis)Pappas ve ark. tarafından hazırlanan, ekinokandin merkezli tedavi yaklaşımını standart hâle getiren kapsamlı IDSA rehberi. Kandidemi, orofaringeal, özefajeal, VVC, intraabdominal ve organ tutulumlu formlar için GRADE önerileri içerir. C. auris'e yer vermemesi sınırlılık; ECMM 2025 ile birlikte kullanılması önerilir.
Tam Metni Görüntüle (IDSA)Çoklu ilaca dirençli Candida auris için CDC'nin güncel hasta yönetimi, tanı yaklaşımı (MALDI-TOF zorunluluğu), izolasyon önlemleri ve çevre dekontaminasyon protokollerine ilişkin pratik kılavuz. C. auris salgın yönetiminde temel referans.
Tam Metni Görüntüle (CDC)Küresel 2025 rehberinin tedavi bölümünün özetlenmesi: her klinik senaryo için antifungal seçimi, doz, süre ve step-down stratejileri. Endokardit, oküler kandidiasis, idrar yolu, kemik/eklem tutulumu için ayrıntılı önerileri içerir.
Özet GörüntüleŞikâyet / Prezentasyon: 67 yaşında, özofagus kanseri nedeniyle transthorasik özofajektomi geçiren erkek hasta, ameliyat sonrası 14. günde hâlâ devam eden ateş (38.5–39.2°C) ve yükselen CRP/prokalsitonin değerleri nedeniyle enfeksiyon hastalıkları konsültasyonu istedi.
Vital Bulgular: TA 100/65 mmHg, Nb 102/dk, ateş 38.8°C, SpO₂ %94 (4 L O₂). Bilinç açık, oriyante. Karın muayenesi normal postoperatif.
Laboratuvar: WBC 16.400 (%80 nötrofil), CRP 186 mg/L, kreatinin 1.4 mg/dL. Karaciğer fonksiyon testleri normal sınırda. Kan kültürleri (x2 set, SVK ve periferik): 48 saat sonra mayanın üremekte olduğu bildirildi.
Hayır — tedavi gerekmez.
- Solunum sekresyonlarında (balgam, BAL, trakeal aspirat) Candida üremesi neredeyse her zaman kolonizasyonu yansıtır
- Candida, üst solunum yolunun normal florasıdır; aspire edildiğinde alt solunum yolunu kolonize edebilir
- Candida pnömonisi son derece nadir, immün yetmezliği ileri düzeyde olan hastalarda; hematojen yolla gelişir — inhalasyon yoluyla değil
- IDSA 2016 ve ECMM 2025: solunum sekresyonlarından Candida izolasyonu antifungal tedavi endikasyonu değildir (güçlü öneri)
Tek pozitif kan kültürü bile ciddi alınmalı — HEMEN hareket edin:
1. Santral venöz kateteri çıkarın- SVK kandideminin hem kaynağı hem de biyofilm rezervuarı olabilir
- Kateter çıkarımı mortaliteyi anlamlı azaltır; IDSA ve ECMM her iki rehber güçlü öneri veriyor
- Yeni SVK hattı alternatif bölgeden açılmalı
- Ekinokandin başlayın (beklemeyin — tür bilgisi beklenmez); kültür sonucu gelince step-down kararı verilir
- Bu hasta: kritik hasta, TPN, uzun süreli antibiyotik → ekinokandin kesin endike
- Göz konsültasyonu (dilate fundoskopi) — endoftalmi dışlamak için ≤7 gün içinde zorunlu
- Kan kültürü tekrar: tedaviye yanıtı izlemek için negatifleşene kadar günlük veya gün aşırı
- Ekokardiyografi (özellikle persistan kandidemide, protez kapak varsa)
- MALDI-TOF veya krom agar ile tür belirlenmesi sonrası step-down kararı
- Tüm invazif izolatlarda EUCAST/CLSI ile AST istenmeli
Başlangıç: Ekinokandin (1. seçenek)
- Kritik hasta + önceki azole maruziyeti olası (TPN, antibiyotik) + C. glabrata / dirençli tür riski → flukonazol ile başlamak uygun değil
- Kaspofungin: Yükleme 70 mg IV, idame 50 mg/gün IV (hafif-orta karaciğer bozukluğunda doz azaltımı)
- Mikafungin: 100 mg/gün IV — doz ayarı gerekmez
- Anidulafungin: Yükleme 200 mg, idame 100 mg/gün IV
- Klinik stabilleşme + tür: flukonazole duyarlı (ör. C. albicans) + negatif kan kültürü sonrası 5–7 gün içinde flukonazol 400 mg/gün PO/IV
- C. glabrata veya C. krusei ise flukonazol kullanılmaz — ekinokandin devam
- Son negatif kan kültüründen itibaren en az 14 gün
- Derin organ tutulumu (endoftalmi, endokardit vb.) saptanırsa çok daha uzun
Kandida Endoftalmisi (Koryoretinit) — derin organ tutulumu
- Kandidemi sırasında hematojen yolla gözü tutması; prognoz görme kaybı riski taşır
- Vitreusa yayılım (vitritis) varsa daha ağır seyir
- Ekinokandinlerin vitreusa penetrasyonu yetersizdir — ekinokandin endoftalmis tedavisinde yeterli değil
- Duyarlı izolat (ör. C. albicans) ise: flukonazol 400–800 mg/gün IV/PO (sistemik tedavi için; göz penetrasyonu iyi)
- Azole dirençli/duyarlılık bilinmiyor ise: vorikonazol veya LAmB (amfoterisin B liposomal)
- Vitritis eşlik ediyorsa: intravitreal enjeksiyon (amfoterisin B veya vorikonazol) + sistemik
- Koryoretinit: en az 4–6 hafta; lezyonlar gerileyene kadar
- Vitritis + endoftalmi: daha uzun; oftalmoloji ile birlikte takip
Candida auris — yüksek alarm!
Tedavi açısından:- C. auris'in >%90'ı flukonazole dirençli — flukonazol kullanılmaz
- Ekinokandin genellikle etkili — duyarlılık sonucu gelene kadar ekinokandinle devam
- Duyarlılık testi zorunlu; pandirenç varsa LAmB ± flusitozin veya yeni ajanlar (örn. ibrexafungerpol)
- MALDI-TOF veya moleküler yöntemle tür doğrulaması yapılmalı (rutin sistemler yanlış tanımlayabilir)
- Hastayı tek kişilik odaya al, temas izolasyonu uygula
- Özel KKD (önlük + eldiven) — her temas öncesi ve sonrası el hijyeni
- Hasta odası ve eşya dezenfeksiyonu: klorlu solüsyon (hipoklorit >1000 ppm) — standart quaterner amonyum bileşiklerine dirençli
- Aktif tarama kültürleri: aynı koğuş/YBÜ hastalarında deri sürüntü kültürü ile yaygınlık araştırması
- Halk Sağlığı Müdürlüğü bildirim yapılmalı
- Bulaşmış medikal ekipman (tansiyon aleti, stetoskop vb.) ortak kullanımı durdur
