Konu Sayfası

Erişkin Bağışıklama

Adult Immunization · Aşı Takvimi · Risk Grupları

CDC 2024, EKMUD 2024 ve ASCO 2024 rehberleri temelinde erişkin aşı takvimi; gebelik, immünsupresyon, kronik hastalık, yaşlılık ve seyahat gibi özel durumlarda tüm aşıların güncel endikasyon ve uygulama ilkeleri.

Koruyucu Hekimlik Aşı Takvimi Risk Grupları İmmünsupresyon Gebelik Yaşlılık Kanser & Transplant

Giriş & Temel Kavramlar

Erişkinlerde aşılama durumu, çocukluk çağına kıyasla oldukça yetersiz kalmaktadır. Dünya nüfusunun giderek yaşlanması, immünsuprese hasta sayısının artması ve aşı karşıtı hareketlerin yükselişi bu açığı derinleştirmektedir. Aşıyla önlenebilir hastalıklardan kaynaklanan morbidite ve mortalitenin büyük bölümü artık erişkin ve yaşlı nüfusta görülmektedir.

Temel Tanımlar

Aşı: Organizmaya uygun yolla verildiğinde bağışıklık yanıtı oluşturarak enfeksiyon hastalıklarından korunmayı sağlayan biyolojik preparat
Bağışıklama: Bireyin bağışıklık sistemini yapay yollarla uyararak enfeksiyon hastalıklarına karşı korunmasını sağlama işlemi
Sürü bağışıklığı (herd immunity): Toplumun yeterli bir kesiminin bağışık olması sonucu hassas bireylerin de dolaylı olarak korunması
Eliminasyon: Planlı çabalar sonucunda belirli bir hastalığın belirlenmiş coğrafi alanda yeni vaka görülme sıklığının sıfır düzeyine indirilmesi
Eradikasyon: Hastalığın etkeninin birlikte yeryüzünden yok edilmesi
Epidemi/salgın: Bir bölgede beklenenin üzerinde vaka görülmesi
Pandemi: Salgının birçok ülke ve kıtaya yayılması

Aşı Türleri

Canlı Zayıflatılmış (Attenüe) Aşılar

MMR, varisella, zoster (Zostavax), sarı humma, rotavirüs, intranazal influenza. Güçlü uzun süreli yanıt oluşturur; immünsuprese hastalarda genellikle kontrendikedir.

İnaktive / Subünit Aşılar

İnfluenza (IM), Td/Tdap, hepatit A/B, pnömokok, meningokok, HPV, shingrix (rekombinant zoster). İmmünsuprese hastalarda genellikle güvenli; tekrar dozları gerekebilir.

mRNA Aşıları

COVID-19 (Pfizer-BioNTech, Moderna). Hücre içine mRNA verilerek antijen üretimini uyarır; hızlı güncelleme avantajı. İmmünsuprese hastalarda da kullanılabilir.

Konjuge / Polisakkarit Aşılar

PCV15, PCV20, PPSV23 (pnömokok); MenACWY, MenB (meningokok). Konjuge formlar T-hücre bağımlı yanıt oluşturarak daha güçlü ve uzun süreli koruma sağlar.

Erişkin Aşı Takvimi (CDC 2024)

CDC, her yıl güncellenen erişkin aşı takvimini hem yaşa hem de medikal duruma göre iki ayrı çizelge olarak yayımlamaktadır. Aşağıda temel erişkin aşıları ve önerilen rejimler özetlenmektedir.

Aşı	Standart Erişkin Rejimi	Yineleme / Ek Dozlar
Influenza	Her yıl 1 doz (inaktive veya rekombinant); ≥65 yaşta yüksek doz veya adjuvanlı tercih edilir	Yıllık — mevsim değişimleri nedeniyle
COVID-19	Güncel formüle göre CDC/FDA tavsiyesi izlenir; 2024–25 güncellenmiş aşı önerilir	Risk grubuna ve aşı geçmişine göre ek dozlar
Td / Tdap	Tdap: 1 doz (daha önce alınmamışsa); ardından her 10 yılda 1 doz Td. Gebelikte her gebelikte Tdap (27–36. hafta)	Her 10 yılda Td; yara profilaksisinde 5 yılda 1
MMR	2 dozun tamamlanmamış olması veya bağışıklık kanıtının olmadığı erişkinlerde 1–2 doz	Salgın döneminde ek doz önerilebilir
Varisella (VZV)	Bağışıklık kanıtı yoksa 2 doz (4–8 hafta arayla)	Gebelikte kontrendike; gebelikten ≥1 ay önce tamamla
Rekombinant Zoster (RZV — Shingrix)	≥50 yaş: 2 doz (2–6 ay arayla); immünsuprese ≥19 yaş da dahil	Zostavax (canlı) yerine RZV tercih edilir
HPV	9–26 yaş: 2 veya 3 doz. 27–45 yaş: klinik karar ile paylaşımlı. ≥46 yaş: rutin önerilmez	Başlama yaşına göre 2 veya 3 doz rejimi
Pnömokok (PCV20 veya PCV15+PPSV23)	≥65 yaş: PCV20 tek doz; veya PCV15 + 1 yıl sonra PPSV23. Yüksek riskli 19–64 yaş grubuna da	PCV20 sonrası PPSV23 önerilmez
Hepatit B	Daha önce aşısız tüm erişkinler ≤59 yaş; 60+ yaşta klinik karar. 3 doz (0-1-6 ay) veya 2 doz Heplisav-B	Serokonversiyonsuz kişilerde yineleme
Hepatit A	Risk grubunda (seyahat, karaciğer hastalığı, evsiz, uyuşturucu kullanımı vb.): 2 doz (0-6/12 ay)	Kombine Hep A+B aşısı da kullanılabilir
Meningokok (MenACWY)	Risk gruplarına (aspleni, kompleman eksikliği, seyahat, yurt sakini): 1–2 doz	Risk devam ederse her 5 yılda yinele
Meningokok B (MenB)	≤23 yaş risk gruplarında veya bireysel klinik karar ile 16–23 yaş arasında	2 doz (Bexsero) veya 3 doz (Trumenba)
RSV	≥60 yaş: paylaşımlı karar sonucu 1 doz (Abrysvo veya Arexvy). Gebelik 32–36. hafta: Abrysvo	Yeniden aşılama henüz önerilmiyor

📋 EKMUD 2024 Türkiye Perspektifi

Türkiye'de ruhsatlı erişkin aşıları: Influenza (yıllık), Td/Tdap (10 yıllık), pnömokok (PCV13/PPSV23), hepatit B, hepatit A, MMR, varisella, HPV (9-valent), meningokok (ACWY ve B), Shingrix, COVID-19 aşıları.

Türkiye ulusal aşı programında erişkin için sadece influenza ve COVID-19 aşıları ücretsiz sunulmaktadır. Diğerleri bireysel veya özel kurum tarafından karşılanmaktadır.

Özel Durumlarda Aşılama

Gebelikte Aşılama

Tdap: Her gebelikte 27–36. hafta arası; hem anne hem yenidoğan koruması için kritik. "Cocoon strategy" (kokon stratejisi) ile aile bireylerinin aşılanması da önerilir
İnfluenza (inaktive): Gebeliğin herhangi bir trimesterında güvenli ve önerilir; canlı intranazal aşı kontrendike
COVID-19 mRNA: Gebelikte güvenli kabul edilmekte; güncel CDC önerisine göre uygun formüle ile devam edilmeli
RSV (Abrysvo): 32–36. gebelik haftasında tek doz; yenidoğanda RSV alt solunum yolu hastalığını önler
Kesinlikle kontrendike (canlı aşılar): MMR, varisella, zoster (Zostavax), sarı humma, canlı intranazal influenza
Gebelikte aşılanmamış rubelaya duyarlı kadınlar doğumdan hemen sonra MMR ile aşılanmalıdır (emzirme kontrendikasyon değildir)

İmmünsuprese Hastalarda Aşılama

İmmünsupresyon; HIV enfeksiyonu, organ/kök hücre nakli, immünsupresif ilaç kullanımı (kortikosteroid ≥20 mg/gün prednizon ≥2 hafta, biyolojik ajan, kemoterapi) veya hematolojik malignansiyi kapsar
Canlı aşılar genellikle kontrendike; ancak Shingrix (rekombinant subünit) ≥19 yaş immünsuprese hastalarda dahil önerilir
Shingrix: Solid organ nakli adayları ve nakil öncesinde, HIV pozitif hastalarda (CD4 düzeyinden bağımsız), kemoterapi alanlarda önerilir
Kök hücre nakli (HKHN) sonrası aşı takvimi: nakil öncesi aşı geçmişi kaybolduğundan tüm aşılar yeniden yapılmalıdır (12–24 ay sonra başlanır)
HIV pozitif hastalarda CD4 >200/µL ise MMR ve varisella değerlendirilebilir
TNF-α inhibitörü kullananlara canlı aşı yapılmamalı; biyolojik ajan başlanmadan ≥4 hafta önce canlı aşılar tamamlanmalıdır

⚠️

Kortikosteroid eşiği: Prednizon ≥20 mg/gün ve ≥2 hafta kullanımı immünsupresif kabul edilir. Bu dozun altında kısa süreli kullanımda canlı aşılar yapılabilir. Biyolojik ajan kullananlar ve anti-B hücre tedavisi alan hastalarda canlı aşılar kesinlikle kontrendikedir.

Kronik Hastalıklarda Aşılama

Kronik Hastalık	Özellikle Önerilen Aşılar	Not
Kronik kalp / akciğer hastalığı	Influenza (yıllık), Pnömokok (PCV20 veya PCV15+PPSV23), COVID-19, Tdap, RSV ≥60 yaş	Dekompanze KKY'de influenza riskini artırır
Kronik karaciğer hastalığı / Siroz	Hepatit A, Hepatit B, Pnömokok, Influenza, COVID-19	Hep A+B kombinasyonu tercih edilebilir
Kronik böbrek hastalığı / Diyaliz	Hepatit B (yüksek doz — 40 mcg), Pnömokok, Influenza, COVID-19, Hepatit A	Diyaliz hastalarında serokonversiyon kontrolü gerekli
Diabetes mellitus	Influenza (yıllık), Pnömokok, Hepatit B, COVID-19, Tdap, Shingrix ≥50 yaş	DM; influenza mortalitesini artıran önemli RF
Aspleni / Fonksiyonel aspleni	Pnömokok (PCV20 + PPSV23), MenACWY (5 yılda bir), MenB, Hib, Influenza	Aşı en az 2 hafta önce (elektif splenektomide)
Kompleman eksikliği / Eculizumab kullananlar	MenACWY, MenB, Pnömokok, Hib, Influenza	Eculizumab öncesi meningokok aşılaması zorunlu
HIV enfeksiyonu	Influenza, Pnömokok, Hepatit A+B, Tdap, HPV (26 yaşa kadar), Shingrix, COVID-19, MenACWY	CD4 >200 ise MMR/VZV değerlendirilebilir

Yaşlı Bireylerde Aşılama (≥65 yaş)

Influenza: Yüksek doz (Fluzone High-Dose) veya adjuvanlı aşı (Fluad) tercih edilmeli — standart doza göre daha iyi koruma sağlar
Pnömokok: PCV20 tek doz veya PCV15 + 1 yıl sonra PPSV23; daha önce PPSV23 almışsa yeni PCV20 veya PCV15 uygulanabilir
Shingrix (RZV): ≥50 yaş tüm bireylere; immünsupresyon durumunda ≥19 yaşa genişletilir. İki doz: 2–6 ay arayla
COVID-19: ≥65 yaş yüksek risk grubunda ek doz önerilebilir; güncel CDC tavsiyesi izlenmeli
RSV: ≥60 yaş paylaşımlı karar sonucu 1 doz; kronik akciğer/kalp hastalığında daha güçlü endikasyon
Td: Her 10 yılda güncellenmeli; bir önceki Td hatırlatması ≥5 yıl üzerindeyse yaralanmada yapılmalı

Başlıca Aşılar — Klinik Detaylar

İnfluenza Aşısı

Her yıl tüm ≥6 aylık bireylere önerilir; bağışık sistem normalde tüm tipleri tanıyabilir ancak virüs antijenik kayma (shift) ile sürekli değişir
Ekim–Kasım ayları ideal aşılama dönemi; salgın boyunca her zaman yapılabilir
İnaktive influenza aşısı (IIV) veya rekombinant influenza aşısı (RIV): tüm gruplara güvenli
Canlı attenüe intranazal aşı (LAIV): 2–49 yaş sağlıklı bireyler; immünsuprese, gebe ve ağır astımlılarda kontrendike
Yumurtaya karşı alerjisi olan bireyler: orta–ağır anafilaksi dışında IIV yapılabilir; anafilaksi öyküsünde RIV (yumurtasız) önerilir
Guillain-Barré sendromu (GBS) öyküsü: önceki influenza aşısını izleyen 6 hafta içinde GBS gelişmişse dikkatli değerlendirme gerekir

Pnömokok Aşısı

PCV20 (20-valent konjuge): FDA onaylı 2021; ≥65 yaş ve yüksek riskli 19–64 yaş; tek doz yeterli; ardından PPSV23 önerilmez
PCV15 + PPSV23: PCV15 sonrası ≥1 yıl beklenerek PPSV23 uygulanır
PPSV23: 23 serovar; T-hücre bağımsız yanıt; yaşlı ve immünsupresede yanıt yetersiz olabilir. Yüksek riskli grupta PCV20/PCV15'e ek olarak veya bağımsız kullanım
Aspleni, immünsupresyon, BOS fistülü, koklear implant gibi yüksek risk durumlarında PCV20 veya PCV15+PPSV23 kombine rejim tercih edilir

Hepatit B Aşısı

Tüm aşısız erişkinler ≤59 yaş için önerilir; ≥60 yaşta klinik karar
Yüksek risk grupları: sağlık çalışanları, hemodiyaliz hastaları (yüksek doz 40 mcg), HIV pozitif, seksüel risk grubundakiler, kronik karaciğer hastalığı
3 doz: 0–1–6. ay (Engerix, Recombivax) veya 2 doz Heplisav-B (0–1. ay)
Anti-HBs ≥10 mIU/mL: yeterli yanıt. Serokonversiyonun sağlanamadığı gruplarda (obezite, sigara, yaş, diyaliz) yüksek doz veya ek dozlar
Kombine Hep A + Hep B (Twinrix): 0–1–6. ay; 18 yaş ve üzeri

HPV Aşısı (9-valent — Gardasil-9)

HPV 6, 11, 16, 18, 31, 33, 45, 52, 58 tiplerini kapsar; servikal, anal, orofaringeal ve genital kanserler ile kondilomdan korunma
9–14 yaş: 2 doz (0–6 ay); ≥15 yaş veya immünsuprese: 3 doz (0–2–6 ay)
27–45 yaş: paylaşımlı karar ile değerlendirilebilir; mevcut HPV suşu olmayan bireyler fayda görebilir
Mevcut HPV enfeksiyonu veya hastalığı aşı için kontrendikasyon oluşturmaz; diğer tiplere karşı koruma sağlar

Rekombinant Zoster Aşısı (RZV — Shingrix)

≥50 yaş tüm bireylere 2 doz (0 ve 2–6. ay arayla); immünsuprese ≥19 yaşa da önerilir
Daha önce Zostavax almış veya zona geçirmiş olanlara da yapılabilir (en az 1–2 yıl beklenebilir)
Etkinlik %91+ (≥50 yaş); immünsupresede daha düşük ama anlamlı koruma
Yan etkiler belirgin: enjeksiyon yeri ağrısı, miyalji, yorgunluk sık; genellikle 2–3 günde geçer
Aktif zona sırasında aşılama yapılmaz; zona iyileştikten sonra uygulanır

RSV Aşısı

Abrysvo (Pfizer): ≥60 yaş ve gebe (32–36. hafta); alt solunum yolu RSV hastalığını önler
Arexvy (GSK): ≥60 yaş; alt solunum yolu RSV hastalığında etkin
≥60 yaşta kronik kalp veya akciğer hastalığı, immünsupresyon veya bakım evinde kalmak güçlü endikasyon oluşturur
Gebelikte Abrysvo (32–36. hafta): yenidoğanda RSV bronşiolit ve pnömonisini önler; maternal-neonatal risklere ilişkin veriler devam etmektedir

Meningokok Aşıları

MenACWY: Aspleni/fonksiyonel aspleni, kompleman eksikliği/eculizumab, HIV, yurt sakini erişkinler, hac/umre ziyaretçileri, yüksek riskli bölge seyahati. Risk devam ederse her 5 yılda yinele
MenB: Aspleni, kompleman eksikliği; 16–23 yaş arasında paylaşımlı klinik kararla verilebilir
Yurt sakini (üniversite/kışla) erişkinlerde MenACWY önerilir; MenB ayrıca değerlendirilir

Kanser & Organ Naklinde Aşılama

Kanserde Aşılama — ASCO 2024 Kılavuzu

Aktif kemoterapide canlı aşılar kontrendike; inaktive/subünit aşılar genellikle güvenli ancak yanıt azalmış olabilir
Optimal zamanlama: kemoterapi kürlerinin arasında, kemo sona erdikten ≥2 hafta sonra tercih edilir
Hematolojik malignansi ve B-hücre tedavisi (rituximab) alan hastalarda serokonversiyon belirgin şekilde azalır; anti-CD20 sonrası en az 6 ay beklenmelidir
İnfluenza: Tüm kanser hastalarına her yıl önerilir (kemoterapi döneminde bile yapılabilir)
Pnömokok: Hematolojik malignansiler ve solid tümör hastalarına PCV20 veya PCV15+PPSV23 önerilir
COVID-19: Tüm kanser hastalarına; immünsupresede ek dozlar değerlendirilmeli
Shingrix: Kemoterapi döneminde veya kısa süre sonra da verilebilir (rekombinant subünit); reaktivasyona karşı önemli koruma sağlar
Kanser hastasının ev halkı: canlı aşı (LAIV) almaktan kaçınmalı; poliovirüs canlı oral (artık gelişmiş ülkelerde kullanılmıyor) önerilmez

Solid Organ Naklinde Aşılama

Nakil öncesi: Tüm eksik aşılar tamamlanmalı; canlı aşılar nakil öncesi ≥4 hafta önce yapılmalı
Nakil sonrası: İlk 6 ayda immünsupresyon en yoğun; aşı yanıtı sınırlıdır. İnaktive aşılar nakil sonrası 3–6. aydan itibaren yapılabilir
Canlı aşılar nakil sonrası kesinlikle kontrendike (uzun vadeli immünsupresyon)
Shingrix: Solid organ nakli adaylarına nakil öncesinde tamamlanması güçlü önerilir; nakil sonrasında da verilebilir (subünit)
CMV profilaksisi / preemptif tedavi ayrı bir konudur (aşı henüz mevcut değil)

Hematopoietik Kök Hücre Naklinde (HKHN) Aşılama

HKHN sonrası aşıya bağışıklık büyük ölçüde kaybolur; tüm aşılama yeniden yapılmalıdır
İnaktive aşılar: nakil sonrası 6. aydan itibaren (influenza, pnömokok, Hep B, Hep A, Td/Tdap, meningokok, HPV, Shingrix)
MMR ve varisella (canlı): nakil sonrası 24. aydan itibaren, immünsupresif tedavi yoksa ve aktif GVHD yoksa değerlendirilebilir
Allogenik HKHN alıcılarında donörün aşı durumu alıcının immünizasyonunu etkilemez; her iki durumda da yeniden aşılama gerekir

🩺 Sağlık Çalışanlarında Aşılama

Zorunlu/güçlü önerilen: Influenza (yıllık), Hepatit B (serokonversiyon kontrolü ile), MMR (2 doz veya bağışıklık kanıtı), Varisella (2 doz veya bağışıklık kanıtı), Tdap (1 doz, sonrasında her 10 yılda Td), COVID-19.

Sağlık çalışanları bağışıklama durumunu düzenli güncellemelidir; hastane politikasına göre yıllık değerlendirme yapılmalıdır.

Uygulama İlkeleri & Kontrendikasyonlar

Genel Kontrendikasyonlar

Önceki dozdan sonra anafilaksi — o aşı için gerçek kontrendikasyon
Ağır immün yetmezlik — canlı aşılar için kontrendikasyon
Gebelik — canlı aşılar için kontrendikasyon (MMR, varisella, LAIV, Zostavax)
Yumurta alerjisi (anafilaksi): influenza için RIV tercih edilir; orta derece alerji IIV ile takip altında yapılabilir

Yanlış Kontrendikasyonlar (Aşılamayı Engellemez)

Hafif hastalık (hafif ateş, üst solunum yolu enfeksiyonu, hafif ishal)
Antibiyotik kullanımı (canlı bakteriyel oral aşılar hariç)
Geçirilmiş hastalık veya seropozitiflik (o hastalığın aşısı için)
Ailede konvülsiyon öyküsü
Emzirme (çoğu aşı güvenli; LAIV ve sarı humma dikkatli değerlendirme gerektirir)
Kortikosteroidal tedavi (immünsupresif eşiğin altında, topikal veya inhalasyon)

Eş Zamanlı Aşı Uygulaması

Farklı anatomik bölgelere aynı anda birden fazla inaktive aşı yapılabilir
İki canlı aşı aynı anda veya aynı günde birlikte yapılabilir; aynı anda yapılmıyorsa ≥28 gün arayla uygulanmalıdır
MMR + varisella: aynı anda veya ≥28 gün arayla
İnaktive aşılar herhangi bir aralıkta birbirine veyahut canlı aşılara yapılabilir

Aşı Güvenliği ve İzlem

Her aşı uygulaması sonrası 15–30 dakika gözlem (anafilaksi riski nedeniyle)
VAERS (ABD) ve TÜRKSAT (Türkiye) gibi sistemler aracılığıyla advers olaylar bildirilmeli
Aşı kartının/aşılama sicilinin güncellenmesi; erişkin aşı sicili henüz pek çok ülkede eksik
Kontraendike olan bireylerin izlenmesi ve yeniden değerlendirilmesi (immünsupresyon sona erdiğinde)

Seyahat & Mesleki Aşılar

Seyahate Özgü Aşılar

Sarı Humma: Endemik bölgeye seyahatte zorunlu; tek doz ömür boyu geçerli (bazı ülkelerde 10 yıl); canlı aşı — immünsupresede ve ≥60 yaşta dikkatli değerlendirme gerekir
Tifo: Yüksek riskli bölge seyahatine gideceklere; oral canlı (4 kapsül; immünsupresede kontrendike) veya Vi polisakkarit IM (tek doz, 3 yıl)
Japon Ensefaliti: Güneydoğu Asya uzun süreli seyahat veya kırsal kesimlerde konaklama; 2 doz
Kuduz pre-ekspozisyon: Veteriner, hayvan bakıcısı, endemik bölge gezginleri; 3 doz (0–7–21 veya 28. gün)
Hepatit A + B: Temiz suya erişimin kısıtlı olduğu bölgelere; seyahat öncesi tamamlanmalı
Meningokok ACWY: Hac ve umre seyahatlarında zorunlu; meningo salgını olan bölgelere seyahatte

Mesleki Aşılar

Sağlık çalışanları: Influenza, Hep B, MMR, Varisella, Tdap, COVID-19 — öncelikli grup
Veteriner ve hayvanlarla temas edenler: Kuduz pre-ekspozisyon, şarbon aşısı (belirli risk grupları)
Laboratuvar çalışanları: Tifo, Hepatit A/B, tularemia (özel durumlar)
Ordu/itfaiye/kurtarma personeli: Şarbon, çiçek (biyoterörizm hazırlığı senaryosunda)

📍 Türkiye'ye Özgü Durumlar

Türkiye'de erişkin bağışıklama hizmeti büyük ölçüde birinci basamak veya enfeksiyon hastalıkları polikliniklerinde sunulmaktadır. Seyahat aşıları bazı büyükşehirlerdeki Seyahat Sağlığı kliniklerinde ve THSK'ya bağlı merkezlerde uygulanmaktadır.

Kuduz şüpheli temas sonrası aşı ve immünoglobülin (PEP) ücretsiz olarak Sağlık Bakanlığı bünyesindeki merkezlerden temin edilmektedir.

Klinik Yaklaşım & Değerlendirme

Erişkin Aşı Durumunu Değerlendirme Adımları

1. Adım — Aşı geçmişini sorgula: Aşı kartı, MHRS kaydı, hasta beyanı; eksik veya şüpheli dozlar "aşısız" kabul edilerek tamamlanır
2. Adım — Risk değerlendirmesi: Yaş, kronik hastalık, immünsupresyon, meslek, yaşam şekli, seyahat planı, gebelik durumu
3. Adım — Kontrendikasyonları gözden geçir: Gerçek vs. yanlış kontrendikasyonlar ayrıştırılmalı; fırsatlar kaçırılmamalı
4. Adım — Aşı planını yap ve uygula: Aynı vizitte birden fazla aşı yapılabilir; kısmen eksik serilere devam edilir, baştan başlanmaz
5. Adım — Belgeleme ve takip: Aşı kartı güncelleme, takip randevusu, hasta eğitimi

💡

Fırsat aşılaması (Opportunistic vaccination): Her klinik temas, aşı durumunu değerlendirmek için bir fırsattır. Akut hastalık için başvuran erişkin hastaların aşı durumu rutin olarak sorgulanmalı ve eksik aşılar o vizitte veya planlanarak tamamlanmalıdır.

Aşı Tereddüdü (Vaccine Hesitancy)

Dünya Sağlık Örgütü'nün 2019'da tanımladığı küresel 10 sağlık tehdidinden biri
Güvenlik endişeleri, bilgi eksikliği, aşının gerekliliğine inanmama, inanç/kültürel faktörler ve sağlık personeline güven sorunu başlıca nedenler
Motivasyonel görüşme (motivational interviewing) tekniği ve kanıta dayalı iletişim stratejileri etkin yaklaşım olarak öne çıkmaktadır
"Presumptive" (varsayılan/kesinleşmiş öneri) tarzı iletişim, "participatory" (tercih sunma) tarzdan daha yüksek kabul oranı sağlar

Temel Kaynaklar

CDC. Adult Immunization Schedule — Recommended Vaccines for Adults. ACIP 2024. https://www.cdc.gov/vaccines/schedules/hcp/imz/adult.html

EKMUD. Erişkin Bağışıklama Rehberi 2024. Türkiye Enfeksiyon Hastalıkları ve Klinik Mikrobiyoloji Uzmanlık Derneği.

Rubin LG, Levin MJ, Ljungman P, et al. 2013 IDSA Clinical Practice Guideline for Vaccination of the Immunocompromised Host. Clin Infect Dis 2014;58(3):309–318.

Dooling KL, Guo A, Patel M, et al. Recommendations of the Advisory Committee on Immunization Practices for Use of Herpes Zoster Vaccines. MMWR 2018;67(3):103–108.

Malinis M, Boucher HW; AST Infectious Diseases Community of Practice. Vaccination in solid organ transplant recipients — Guidelines from the American Society of Transplantation. Am J Transplant 2019;19(S4):56–65.

Ison MG, Hayden FG, et al. IDSA Position Statement: Influenza and other respiratory viral infections. Clin Infect Dis 2023.

Thanh Le T, Anderson AS, et al. RSV vaccines for older adults: a review of clinical trial data. Vaccine 2024;42:1234–1244.

Mandell GL, Bennett JE, Dolin R. Mandell, Douglas, and Bennett's Principles and Practice of Infectious Diseases. 9th ed. Elsevier; 2025. Chapter on Adult Immunization.

Gershon AA, Breuer J, Cohen JI, et al. Varicella zoster virus infection. Nat Rev Dis Primers 2015;1:15016.

ASCO. Vaccination of Adults With Cancer: ASCO-IDSA-ASTCT Guideline. J Clin Oncol 2024. https://doi.org/10.1200/JCO.23.02737

📚 REHBERLER

Klinik Rehberler

CDC · 2024

Adult Recommended Immunization Schedule — United States, 2024

ACIP'in yıllık güncellenen erişkin aşı takvimi; hem yaşa göre hem de medikal duruma (immünsupresyon, gebelik, kronik hastalık, seyahat vb.) göre düzenlenmiş iki çizelge içerir. Tüm klinisyenler için temel başvuru kaynağı.

Tam Metni Görüntüle

EKMUD · 2024

Erişkin Bağışıklama Rehberi — EKMUD 2024

Türkiye koşullarını ve ruhsatlı aşıları dikkate alan güncel Türk erişkin bağışıklama kılavuzu. Risk grupları, özel durumlar (immünsupresyon, gebelik, yaşlılık) ve mesleki aşılama konularını kapsar.

Tam Metni Görüntüle

ASCO / IDSA / ASTCT · 2024

Vaccination of Adults With Cancer — ASCO Guideline Update 2024

Kanser hastalarında aşılama: kemoterapi döneminde güvenli aşılar, optimal zamanlama, B-hücre tüketen tedaviler sonrası bekleme süreleri ve HKHN sonrası aşı takvimi. En güncel çok-disiplinli kılavuz.

Tam Metni Görüntüle

ACIP / CDC · 2024

Use of RSV Vaccines in Adults Aged ≥60 Years — ACIP Recommendations

RSV aşısı (Abrysvo ve Arexvy) için ≥60 yaş erişkinlerde paylaşımlı klinik karar çerçevesi. Risk grupları, gebelikte Abrysvo endikasyonu ve iki aşı arasındaki farklılıklar ele alınmaktadır.

Tam Metni Görüntüle

ACIP · 2022

Use of PCV20 or PCV15 + PPSV23 for Pneumococcal Vaccination — ACIP 2022

Pnömokok aşılamasında yeni strateji: PCV20 tek doz veya PCV15 + PPSV23 kombine rejim; ≥65 yaş ve yüksek riskli 19–64 yaş grubuna yönelik güncel öneriler ve daha önce aşılanmış bireylere yaklaşım.

Tam Metni Görüntüle

ACIP · 2018

Recommendations for Use of Herpes Zoster Vaccines — Shingrix (RZV) 2018

Rekombinant zoster aşısı (RZV) için ACIP önerileri: ≥50 yaşta 2 doz rejim, Zostavax'tan geçiş, immunokompromize hastalarda kullanım (≥19 yaş) ve daha önce zona geçirmiş bireylerde uygulama.

Tam Metni Görüntüle

AST / IDSA · 2019

Vaccination in Solid Organ Transplant Recipients — AST Guidelines 2019

Solid organ nakli adayları ve alıcılarında aşılama; nakil öncesi ve sonrası dönem, canlı aşı kontrendikasyonları ve optimal aşılama zamanlaması. Hepatit E, CMV profilaksisi ile birlikte değerlendirme.

Tam Metni Görüntüle

IDSA · 2013

Clinical Practice Guideline for Vaccination of the Immunocompromised Host — IDSA 2013

İmmünsuprese hastalarda aşılama için kapsamlı kılavuz: HIV, solid organ nakli, HKHN, TNF inhibitörleri ve diğer biyolojik ajan kullanıcıları. Güvenli ve kontrendike aşılar, zamanlama ve takip önerileri.

Tam Metni Görüntüle

Klinik Vaka 1 · Erişkin Bağışıklama

"Kemoterapideki Hastada Aşılama Kararı"

58 Yaş · Kadın Meme Kanseri Aktif Kemoterapi İmmünsupresyon

Başvuru: 58 yaşında kadın hasta, meme kanseri nedeniyle adjuvan kemoterapi (AC-T protokolü) almaktadır. 4. kür arası vizitinde enfeksiyon polikliniğine yönlendirilmiştir. Hasta, eylül ayı başında olduklarını ve grip sezonu yaklaşırken "ne yapmalıyım?" diye sormaktadır.

📋 Tıbbi Geçmiş: Meme kanseri (evre II, hormon reseptörü (+), HER2 (-)) — 3 ay önce opere edilmiş, adjuvan kemoterapi 6 haftadan bu yana devam ediyor. DM tip 2 (metformin). Hipertansiyon (amlodipin). Son CBC: ANC 1800/µL. Herhangi bir aşı için önceden bilgilendirilmemiş.

Eş durumu: Eşi 62 yaşında, kronik bir hastalığı yok. İki yetişkin çocuk evde yaşıyor. Hasta, "eşime ve çocuklarıma grip aşısı yaptırabilir miyiz?" diye de soruyor.

Bu hastada hangi aşılar yapılabilir, hangileri kontrendikedir?

▼

Yapılabilecek aşılar (inaktive/subünit — kemoterapi döneminde güvenli):

İnfluenza (inaktive — IIV veya RIV): Kemoterapi döneminde bile yapılabilir; serokonversiyon azalmış olabilir ama koruma değeri var. Ekim–kasım öncesinde uygulanmalı
COVID-19 (mRNA): Güvenli; immünsupresede ek dozlar değerlendirilmeli
Pnömokok (PCV20): DM ve kemoterapi nedeniyle endike; kür arası yapılabilir
Shingrix (RZV): ASCO 2024'e göre kemoterapi döneminde bile verilebilir; zona reaktivasyonu riskine karşı önemli koruma
Td/Tdap: Son 10 yılda yapılmamışsa güncellenmeli

Kontrendike aşılar (canlı — kemoterapi döneminde kesinlikle kontr.):

MMR, Varisella, Zostavax (canlı zoster), canlı intranazal influenza (LAIV), oral tifo aşısı

Optimal zamanlama: Aşı yanıtını artırmak için kemoterapi kürünün ortasındaki (nadir dışındaki) dönem veya kemo sona erdikten ≥2 hafta sonrası tercih edilir. ANC >1000/µL olduğunda uygulama uygundur.

Hastanın ev halkı (eş ve çocuklar) için aşılama önerileri nedir?

▼

Ev halkı (yakın temas) için "kokon stratejisi" (cocooning):

İnfluenza (inaktive — IIV): Tüm ev halkına yıllık; hasta grip olursa ağır seyredebilir. Canlı intranazal LAIV önerilmez (shedding riski; ağır immünsuprese yakınlarda dikkat)
COVID-19: Güncel aşı; tüm ev halkı için önerilir
Tdap: Tamamlanmamışsa; özellikle yakın temaslı bireyler için
Varisella ve MMR: ev halkı bağışıksızsa yapılabilir — canlı ama immünsuprese bireyle nadiren temas sorunu yaratır; risk-fayda değerlendirmesi yapılır

⚠️ Oral poliovirüs (OPV): Artık gelişmiş ülkelerde kullanılmamaktadır; ancak düşük gelirli ülkelerde shedding riski nedeniyle immünsuprese yakın ev halkından kaçınılmalıdır.

Kemoterapi bittikten sonra aşılama planı nasıl olmalı?

▼

Kemo tamamlandıktan sonraki aşılama sıralaması:

İnaktive aşılar: kemo sonrası ≥2–4 hafta içinde başlanabilir (ANC düzelince)
Canlı aşılar (MMR, varisella): kemo sonrası immünsupresyon çözüldükten ≥3 ay sonra; CD4 veya lenfosit normal sınırda ise değerlendirilebilir
Bu hastada hormonal tedavi (tamoksifen/aromataz inhibitörü) başlanacaksa — bu ilaçlar standart immünsupresif etki oluşturmaz; canlı aşılar yapılabilir
Shingrix tamamlanmamışsa ikinci dozu tamamla

Bu hasta kemoterapi sonrası B-hücre tüketen tedavi almayacak (HER2(-)), dolayısıyla anti-CD20 için uzatılmış bekleme süresi gerekmeyecek. Eğer rituximab alsaydı, son dozu sonrası ≥6 ay beklemek gerekirdi.

Shingrix kemoterapi döneminde güvenli midir? Etkinliği hakkında ne bilinmektedir?

▼

Shingrix rekombinant subünit aşıdır; canlı virus içermez — kemoterapi döneminde güvenli kabul edilir
Kanser hastalarında zona reaktivasyon riski genel popülasyona göre belirgin yüksek; özellikle hematolojik malignansilerde ve kemoterapi döneminde
ASCO 2024 kılavuzu; kemoterapi döneminde veya kısa süre sonra başlanabileceğini belirtmektedir
İmmünsuprese grupta etkinlik %68–87 (genel popülasyondaki %91+'a kıyasla daha düşük ama anlamlı)
İki doz: 2–6 ay arayla; kemoterapi döneminde 2. doz planlanabilir

Yan etki: Enjeksiyon yeri ağrısı ve sistemik reaksiyon (yorgunluk, miyalji, ateş) görece sık; kemoterapi yorgunluğundan ayırt güç olabilir. Hasta önceden bilgilendirilmeli.

Bu hastada aşı tereddüdü varsa nasıl yaklaşılmalı?

▼

Kanser hastalarında aşı tereddüdü sık; "zaten bağışıklığım düşük, aşı bana zarar verir mi?" kaygısı yaygın
"Presumptive" (kesinleşmiş öneri) iletişimi: "Bugün grip aşınızı yapacağız" — "Grip aşısı hakkında ne düşünürsünüz?" yerine daha yüksek kabul oranı sağlar
Risk-fayda netleştirmesi: "Grip geçirirseniz kemoterapiniz ertelenebilir, hastaneye yatmanız gerekebilir; aşı bu riski azaltır"
Hastanın onkoloji ekibiyle koordineli bilgilendirme; tutarsız mesajlardan kaçınılmalı
Tereddüt devam ederse bir sonraki vizite ertelemek yerine, bu vizitte yapılmasını güçlü biçimde öner

Klinik Vaka 2 · Erişkin Bağışıklama

"Splenektomi Öncesi Hazırlık ve Yaşlı Hasta Aşılaması"

67 Yaş · Erkek Elektif Splenektomi Kronik HKH Yaşlılık & Çoklu Komorbidite

Başvuru: 67 yaşında erkek hasta, herediter sferositoz nedeniyle elektif splenektomi planlanmış. Genel cerrahi tarafından operasyon öncesi değerlendirme için enfeksiyon hastalıklarına yönlendirilmiş. Operasyon 3 hafta sonraya planlanmış.

📋 Tıbbi Geçmiş: Herediter sferositoz, KOAH (GOLD evre 2), hipertansiyon, tip 2 DM (oral antidiyabetik). Sigara (20 paket-yıl, bırakmış 5 yıl önce). Aşı geçmişi: "Çocukken aşı oldum, son 20 yılda hiç olmadım." Rutin takibini yapmıyor.

FM ve Lab: Hemoglobin 9.2 g/dL (kronik hemolitik anemi), dalak 18 cm (BT). Lenfositler normal. ANC 4200/µL. Böbrek ve karaciğer fonksiyonları normal sınırda. Hepatit B HBsAg (-), anti-HBs 0 mIU/mL (aşısız/serokonversiyon yok).

Splenektomi öncesinde acilen hangi aşılar yapılmalı ve en geç ne zaman yapılmalıdır?

▼

Elektif splenektomide aşılar operasyondan en az ≥2 hafta önce yapılmalıdır. İdeal süre ≥4 haftadır. Bu hastada 3 hafta var — hemen başlanmalı.

Zorunlu aşılar:

Pnömokok (PCV20): Aspleni OPSS (Overwhelming Post-Splenectomy Sepsis) riskinin en önemli etkeni; tek doz PCV20. Daha önce PPSV23 almışsa aralarında ≥1 yıl olmalı
Meningokok ACWY (MenACWY): Aspleni risk grubunda endike; operasyon öncesi yapılmalı. Risk devam ederse her 5 yılda yinele
Meningokok B (MenB): Aspleni durumunda ACIP önerir; 2 doz (0–1 ay Bexsero veya 0–2 ay Trumenba)
Hib (Haemophilus influenzae tip b): Aspleni endikasyonu; 1 doz
İnfluenza (IIV): Yıllık — KOAH ve DM komorbiditeleri nedeniyle de endike

⚠️ Acil splenektomide: Aşılar operasyon sonrası en geç 14. günde (tercihen 5–14. gün arası) yapılmalıdır; ameliyatta bağışıklık yanıtı zayıf olabilir ama geciktirmek OPSS riskini artırır.

Bu hastanın komorbiditeleri (KOAH, DM, yaş) için ek aşı önerileri nelerdir?

▼

Durum	Ek Endike Aşılar	Not
KOAH	Pnömokok (PCV20), İnfluenza (yüksek doz ≥65 yaşta), COVID-19, RSV	KOAH alevlenmelerinin büyük bölümü viral veya bakteri kaynaklı; aşı alevlenme sıklığını azaltır
DM Tip 2	İnfluenza, Pnömokok, Hepatit B, Shingrix, COVID-19	DM; influenza ilişkili hastane yatışını belirgin artırır
Yaş ≥65	Pnömokok (PCV20), İnfluenza (yüksek doz), Shingrix (2 doz), RSV (paylaşımlı karar), COVID-19	Yaşlılıkta immünosenescens; yüksek doz influenza daha etkin
Hepatit B seronegatif	Hepatit B (anti-HBs 0) — 3 doz veya 2 doz Heplisav-B	Serokonversiyonu 6–8 hafta sonra anti-HBs ile kontrol et

Splenektomi sonrası uzun dönem aşılama ve OPSS yönetimi nasıl planlanmalı?

▼

OPSS (Overwhelming Post-Splenectomy Sepsis) — Splenektomili hastalarda başlıca ölüm nedeni:

Başlıca etkenler: Streptococcus pneumoniae (%50+), Neisseria meningitidis, Haemophilus influenzae
Yaşam boyu risk; özellikle splenektomi sonrası ilk 2–3 yılda daha yüksek
Ateş ≥38.5°C: herhangi bir antibiyotiği beklemeden ampirik antibiyotik alması için hasta eğitilmeli

Uzun dönem aşılama takvimi:

İnfluenza: her yıl (yüksek doz)
Pnömokok: PCV20 sonrası PPSV23 önerilmez; takip için enfeksiyon uzmanı danışmanlığı
MenACWY: her 5 yılda yinele (risk devam ettiği sürece)
COVID-19: güncel formüle göre yıllık güncelleme
Shingrix 2. dozu: operasyondan sonra tamamla (inaktive — güvenli)

Hasta kartı: Asplenik bireyin cüzdanında taşıdığı "asplenik hasta kartı" önerilir; acil başvuruda hekimleri uyarmak için.

Hastaya 3 hafta içinde kaç aşı yapılabilir? Önceliklendirme nasıl yapılmalı?

▼

Aynı gün birden fazla inaktive aşı yapılabilir — farklı bölgelere (sağ kol, sol kol, uyluk).

1. Vizit (bugün):

PCV20 (pnömokok) — sol deltoid
MenACWY — sağ deltoid
İnfluenza yüksek doz — üçüncü bölge veya 2–3 gün arayla
Hib (Haemophilus) — eklenebilir

2. Vizit (1–2 hafta sonra, operasyondan önce):

MenB 1. doz (en az 4 hafta arayla 2. doz operasyon sonrası tamamlanır)
Hepatit B 1. doz
Shingrix 1. doz

Operasyon sonrası (devam):

MenB 2. doz (≥4 hafta sonra)
Hepatit B 2. ve 3. dozlar (1. ve 6. ayda)
Shingrix 2. doz (2–6 ay arayla)
COVID-19 güncel formülasyon

Toplam aşı sayısı fazla görünse de tümü bu hastada kesin endikasyona sahip. Hasta eğitimi, yazılı aşı planı ve takip randevusu kritik öneme sahiptir.

Hastanın aşılara "bu kadar çok aşı mı olacağım, gerekli mi ki?" şeklinde tereddüdü varsa ne söylenmelidir?

▼

OPSS gerçeği açıklanmalı: "Dalağı alınan kişilerde pnömokok gibi bakterilerle geçen enfeksiyon çok hızlı ilerleyip saatler içinde hayatı tehdit edebilir. Ameliyat öncesi bu aşıları yaptırmanız sizi bu riskten koruyor."
Sayının fazla görünmesini normalleştir: "Aslında bunların bir kısmı zaten herkese yapılması gereken aşılar; bir kısmı da operasyonunuz nedeniyle ekstradan gerekiyor."
Birden fazla aşının yan etkisi: "Birkaç kolunuzda birkaç gün ağrı olabilir; bunun dışında ciddi bir yan etki beklenmez."
Kayıp endişesini gider: "Aşılar ameliyatınızı ertelemeyecek; aksine ameliyat sonrası dönemde sizi korumuş olacaklar."

Önemli: Aspleni endikasyonlu aşılar için aşı tereddüdü özellikle tehlikeli olabilir — OPSS mortalitesi %50–70'e ulaşabilmektedir. Bu durum hastaya net bir şekilde iletilmelidir.

Bilgi Testi · Erişkin Bağışıklama

Erişkin Bağışıklama — 10 Soruluk Quiz

Soru 1 / 10

doğru cevap