Afet Durumlarında
Enfeksiyon Riskleri
Deprem · Sel · Toplu Barınma · Mülteci Kampları
Doğal afetler ve insani krizlerin ardından değişen enfeksiyolojik tablo; yara enfeksiyonları, su/gıda kaynaklı salgınlar, vektör kaynaklı hastalıklar ve kalabalık ortam enfeksiyonları. Türkiye deneyimi ve uluslararası rehber özeti.
Afet Sonrası Enfeksiyon Epidemiyolojisi
Türkiye 2023 Deneyimi: 6 Şubat 2023 Kahramanmaraş depremleri sonrası; yara/ezilme enfeksiyonları, tetanoz vakaları, barsak enfeksiyonları ve kalabalık çadır kentlerde kızamık/meningit riski öne çıktı. Bu tablo, afet enfeksiyolojisinin teorisini pratiğe taşıdı.
Açık kırık, crush yaralanması, cerrahi müdahale gerektiren yaralanmalar. Toz inhalasyonu → pnömoni/aspergilloz. Su sistemi çöküşü → barsak enfeksiyonları.
Kirli suya deri/mukoza teması. Su kaynakları kontaminasyonu. Vektör üreme alanlarının artışı. GIS salgınları en sık ölçülen sonuç.
Aşılama boşlukları + kalabalık = bulaşıcı hastalık salgını riski. Droplet/hava yolu ile yayılan hastalıklar kritik. Uyuz, bit, deri enfeksiyonları.
Kemirgen varlığı artışı → hantavirüs ve leptospiroz. Enkaz temizliği sırasında vektör teması. Toz ortamında riketsiyel enfeksiyon.
Altyapı yokluğu + aşılama boşluğu + yetersiz beslenme. Endemik vektör kaynaklı hastalıklar (sıtma, KKKA, dengue) yeniden canlanır.
Çoklu dirençli Acinetobacter (ÇDAB) ve Pseudomonas'a bağlı yara enfeksiyonları — savaş yaralanmalarında iyi tanımlı. Mikotik anörizm, mukormikoz.
Afet Sonrası Enfeksiyon Zaman Çizelgesi
Öncelikli Hastalıklar & Klinik Özet
- Açık yaralanmalarda Clostridium tetani sporlarının germination → tetanospazmin üretimi → kraniyokaudal kas spazmı, lockjaw, opistotonus
- 2023 Türkiye depreminde tetanoz profilaksisi ihtiyacı belgelendi; bazı hastaların aşı öyküsü bilinmiyordu
- Profilaksi algoritması: Temiz yara → Td; kirli/nekrotik yara → Td + TIG (Tetanoz İmmünglobülini); aşısı bilinmiyorsa TIG mutlak
- Afet ortamında aşı kartı sorgulamanın güçlüğü → tüm ağır kirli yaralara TIG+Td
- Kemirgen idrarından kontamine su/toprak → deri/mukoza yoluyla bulaş; inkübasyon 2–30 gün
- İki fazlı seyir: Leptospiremik faz (ateş, başağrısı, miyalji, konjonktival hiperemi) → İmmün faz (sarılık, böbrek yetmezliği, Weil hastalığı, pulmoner kanama)
- Sel bölgelerinde çalışan kurtarma ekipleri, tarım işçileri yüksek risk
- Şiddetli hastalık: Weil triadı = sarılık + AKY + kanama; mortalite %5–40
- Tanı: MAT (mikroaglütinasyon testi) altın standart; PCR erken dönemde
- Tedavi: Hafif/orta → Doksisiklin veya Amoksisilin PO; Ağır → Penisilin G veya Seftriakson IV 7 gün
- Mesleki PEP (enkaz temizleme, kurtarma): Doksisiklin 200 mg/hafta sel bölgesi çalışanlarına
- Afet sonrası GIS salgınlarının büyük çoğunluğu viral (norovirüs, rotavirüs) veya bakteri kaynaklı E. coli, Shigella, Campylobacter
- Kolera riski: Vibrio cholerae endemik bölgelerde (Güney Asya, Afrika, Haiti) sel/taşkın sonrası ani salgın; Türkiye'de düşük ama Orta Doğu kökenli yabancı uyruklu nüfusta dikkate alınmalı
- Hepatit A ve Hepatit E: su kaynaklı, inkübasyon 2–8 hafta; gebelikte Hep E mortalitesi yüksek
- Öncelik: güvenli su temini (kaynatma, klor, su tabletleri), tuvalet sanitasyonu, el hijyeni istasyonları
- Salgın şüphesinde stool kültür + Hepatit A/E serolojisi + EPEC/ETEC panel PCR
- R₀ ~ 12–18; aşılama boşluğu + kalabalık → salgın kaçınılmaz
- Afet bölgelerine gelen kurtarma ekiplerinde de kızamık tarihi/aşı doğrulanmalı
- Türkiye'de düşük aşılama oranına sahip bölgeler (göç nüfusu dahil) → yüksek risk
- Reaktif aşılama kampanyaları (6 ay – 15 yaş) salgın başlar başlamaz başlatılmalı; WHO "measles outbreak threshold" ≥5 vaka/100,000 nüfus/ay
- Vitamin A desteği: <2 yaş tüm kızamık vakalarına (mortalite ve körlüğü azaltır)
- Savaş yaralanmaları ve deprem cerrahisi sonrası Acinetobacter baumannii, Pseudomonas, MRSA yara ve kemik enfeksiyonları
- "Iraki/Afganistan Sendromu": Askeri yaralanmalarda ÇDAB — pandemi öncesi tanımlanmış, afet cerrahisi için emsal
- Afet ortamında empirik tedavi karmaşık: direnç profili bilinmiyor → karbapenem + kolistin ya da seftazidim-avibaktam gerekebilir
- Enfeksiyon kontrol önlemleri: temas izolasyonu, yara bakımı protokolü, cross-kontaminasyonu önleme
- Mukormikoz: Travmatik implantasyon mukormikozisi — deprem, afet, sel sonrası toprak bulaşlı yaralarda bildirilmiş (Hindistan 2018 Kerala sel mukormikoz salgını)
2023 Kahramanmaraş depremlerinin ardından yoğun enkaz tozu maruziyeti sonrası bağışıklığı baskılanmamış bireylerde invaziv aspergilloz vakası rapor edildi (Doğan ve ark., EID 2024). Bu durum, yalnızca immünsüprese hastalarla sınırlı olmadığını ortaya koydu.
Risk faktörleri: kortikosteroid kullanımı, diyabet, uzun süreli enkaz maruziyeti, yıkık beton/toprak inhalasyonu. Galaktomannan ve CT (halo bulgusu) erken tanıda kritik.
- Kalabalık çadır/konteynır → influenza, RSV, pnömokok, COVID-19 hızla yayılır
- TB aktivasyonu: depresyon, yetersiz beslenme, HIV birliktliği, geçici konutlarda uzun süre kalma
- Meningokok: sub-Saharyan Afrika'da "meningokok kuşağı" ve Hac kalabalığında iyi tanımlı; uzun süreli afet barınaklarında dikkat
- Pnömoni yönetimi: afet bölgesinde erken ampirik antibiyotik (amiksisilin/klavulanat ± makrolid); YBÜ gerektiren vakaları taşıma kapasitesi yetmiyorsa sepsise erken müdahale öncelik
Saha Önlemler & Hazırlık
Kişi başı minimum 15 lt/gün içme ve kişisel hijyen suyu. Klor tabletleri (0.5 mg/L serbest klor residual). Kaynatma veya UV arıtma. Su kaynakları düzenli izlemi.
20 kişiye 1 tuvalet. Tuvalet ve su kaynağı arası min. 30 m mesafe. Açık defekasyonu önleme. ORS (oral rehidrasyon tuzları) stoku.
El yıkama istasyonları (tuvalet çıkışı + yemek öncesi). Sabun veya el antiseptiki. El hijyeni eğitimi: GIS hastalıklarının %40 azaltımı kanıtlanmış.
Çöp birikimine izin verme; kemirgen ve sinek vektörlerini artırır. Sivrisinek üreme alanlarının drene edilmesi. İnsektisit spreyi (gerekirse).
| Aşı | Öncelik | Hedef Grup | Not |
|---|---|---|---|
| Kızamık (MMR) | Acil | 6 ay – 15 yaş; tüm aşısız | Salgın başlar başlamaz reaktif kampanya |
| Tetanoz–difteri (Td/Tdap) | Acil | Yaralanmalı tüm hastalar | TIG gerekirse birlikte; kirli yara protokolü |
| Pnömokok | Yüksek | ≥65 yaş, <2 yaş, immünsüprese | Kalabalık barınma ortamı riski artırır |
| Hepatit A | Yüksek | Su sanitasyonu bozuk bölgedeki tüm kişiler | Endemik bölgelerde öncelikle 1–18 yaş |
| Meningokok ACWY | Orta-Yüksek | Uzun süreli kamp/toplu barınma | Alt-Saharya, Suudi Arabistan kaynaklı nüfus |
| Kolera oral (OCV) | Bölgesel | Kolera endemik bölge + sel senaryosu | Türkiye'de rutin değil; Orta Doğu krizi bağlamında değerlendirin |
| Tifo (Vi kapsüler) | Bölgesel | Su sanitasyonu yok, endemik bölge | Genişletilmiş salgın ortamında |
- KKD: Toz maskesi (FFP2/N95) enkaz temizliği; su geçirmez çizme ve eldiven sel bölgesinde; gözlük aspergilloz/kimyasal risk için
- Aşı güncelliği: Tetanoz-difteri, kızamık, hepatit A/B, influenza, COVID-19
- Leptospiroz PEP: Sel suyuyla temas > 6 saat/gün → Doksisiklin 200 mg/hafta (maruziyet süresi boyunca)
- Sıtma endemiği bölgelerde: KemoProfilaksi (atovaquon/proguanil veya meflokin); permethrin emprenye kıyafet; sivrisinek önleyici DEET
- El hijyeni: Enkaz, kurtarma, yara bakımı sonrası her seferinde; sabun yoksa %70 alkol jel
Enfeksiyon Hastalıkları Ekibinin Sahadaki Rolü: Salgın erken uyarı sistemi kurulması (minimum 12 sentinel hastalık takibi), yara enfeksiyonu direnç profili izlemi, empirik antibiyotik protokolleri güncelleme, aşılama stratejisi koordinasyonu.
Salgın Erken Uyarı & Gözetim
| Sendrom | Şüphe Eşiği | Olası Etkenler |
|---|---|---|
| Akut sulu ishal | ≥3/gün, <14 gün | V. cholerae, ETEC, norovirüs, rotavirüs |
| Kanlı ishal | Herhangi bir vaka | Shigella, EHEC O157, Entamoeba |
| Sarılık | ≥2 vaka / hafta | Hep A, Hep E, Weil (leptospiroz), sarı humma |
| Ateş + döküntü | ≥1 vaka / hafta | Kızamık, Riketsiya, dengue, tifo |
| Ani yüksek ateş + baş ağrısı | Kluster ≥2 | Meningokok, tifo, KKKA, riketsiyoz |
| Akut ense sertliği | Herhangi bir vaka | Meningokok, pnömokok |
| Akut solunum yolu sendromu | Kluster ≥5 | İnfluenza, pnömokok, COVID-19, legionella |
| Akut hemorajik ateş | Herhangi bir vaka → derhal raporlama | KKKA, Ebola, Lassa (bölgeye göre) |
WHO EWARN sisteminde "alert threshold" (uyarı eşiği) aşıldığında araştırma başlatılır; "action threshold" (müdahale eşiği) aşıldığında salgın müdahalesi devreye girer. Kızamık için müdahale eşiği ≥5 vaka/100,000/ay. Kolera için tek bir laboratuvar onaylı vaka müdahale gerektirir.
Klinik Rehberler & Temel Kaynaklar
Afet ortamında enfeksiyöz hastalık risk değerlendirmesi, erken uyarı (EWARN) sistemi kurulumu, salgın eşikleri ve müdahale basamakları. Su, sanitasyon, aşılama ve vektör kontrolü için pratik araçlar.
Tam Metni Görüntüleİnsani yardımda minimum standartlar: WASH (su, sanitasyon, hijyen), gıda güvenliği, sığınak ve sağlık. Afet bölgesinde enfeksiyon önleme için pratik sayısal eşikler (kişi başı su, tuvalet/kişi oranı vb.).
Tam Metni GörüntüleAvrupa bağlamında afet sonrası enfeksiyöz hastalık riski; sel, deprem, orman yangını senaryoları. Leptospiroz, batı Nil virüsü, vektör kaynaklı hastalıklar ve ÇDAB odaklı değerlendirme.
Tam Metni GörüntüleKompleks insani kriz ortamlarında bulaşıcı hastalıkların etkisi ve zorlukları. Mülteci kamplarında kızamık, kolera, sıtma ve meningit salgınları — seminal referans makale.
Tam Metni Görüntüle2023 Kahramanmaraş depremleri sonrası immünokompetan bireylerde invaziv pulmoner aspergilloz olgu serisi. Afet toz maruziyeti ile aspergilloz ilişkisini tanımlayan ilk Türkiye verisi.
Tam Metni GörüntüleAğır hava olayları ve sel felaketleri sonrası enfeksiyöz hastalıklar; leptospiroz, GIS hastalıkları, vektör kaynaklı enfeksiyonlar ve yara enfeksiyonlarına odaklanan kapsamlı derleme.
Tam Metni Görüntüle6 Şubat 2023 depremleri sonrası Türkiye Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü'nün sahadaki enfeksiyöz hastalık müdahalelerini, tetanoz profilaksisi uygulamalarını, su güvenliği tedbirlerini ve aşılama kampanyalarını belgelemektedir. Türkiye'ye özgü afet enfeksiyolojisi pratiği için birincil kaynak.
Raporu İndir (PDF)Senaryoya Göre Hızlı Referans
- Açık kırık / crush yaralanması
- Nekrotik doku
- Yara kirliliği derecesi
- Tetanoz aşı öyküsü
- Td ± TIG tüm kirli yaralara
- Yara kültürü (antibiyotik öncesi)
- Geniş debridman + irrigasyon
- Aspergilloz: CT + galaktomannan
- Hafif yara: Amoksilin-klav PO
- Ağır yara: Pip-tazo ± vank IV
- Nekrotizan → cerrahi + karbapenem
- ÇDAB riski: direnç paneli iste
- Leptospiroz (ateş + sarılık + AKY)
- Akut gastroenterit salgını
- Hepatit A / E
- Sel suyuyla deri/göz teması
- MAT (akut + konvalesan)
- PCR (erken dönem, <7 gün)
- CBC: lökositoz, trombositopeni
- Böbrek/karaciğer paneli
- Hafif: Doksisiklin 100 mg 2×1 × 7g
- Ağır (Weil): Penisilin G veya Seftriakson IV
- GIS: ORS + salgın bildirimi
- Su güvenliği sağlanana dek kaynatma
- Kızamık aşı öyküsü sorgula
- TB semptom taraması
- Döküntü + ateş: izole et + bildir
- Uyuz / bit muayenesi
- Kızamık: 6 ay–15 yaş hepsine
- Td: aşı öyküsü bilinmeyen herkese
- Hepatit A: endemik bölge
- Pnömokok: yaşlı/risk grubu
- Haftalık EWARN sentinel listesi
- ≥5 ateş+döküntü → kızamık salgın protokolü
- Ense sertliği klüstürü → meningokok
- Solunum kümesi → PCR paneli
Profilaksi & PEP Özeti
| Risk / Temas | Ajan | Önlem | Öncelik |
|---|---|---|---|
| Kirli/nekrotik yara, açık kırık | Clostridium tetani | Td + TIG (aşı bilinmiyorsa); Td (aşılı ise booster) | Acil |
| Sel suyu teması, kurtarma ekibi | Leptospira spp. | Doksisiklin 200 mg/hafta PO (maruziyet süresi) | Yüksek |
| Kalabalık barınma, aşısız çocuk | Kızamık virüsü | MMR ≥6 ay; salgın bölgesinde <6 ay → monovalan kızamık | Acil |
| Ağır kirli yara, endemik bölge | Rabies (kuduz) | Hayvan ısırığı/tırmalama → RIG + aşı (PEP protokolü) | Acil |
| Sıtma endemik bölge kurtarma ekibi | Plasmodium spp. | Atovaquon/proguanil günlük veya Meflokin haftalık; DEET + bariyer | Bölgesel |
| Toz/enkaz inhalasyonu + steroid/DM | Aspergillus spp. | Profilaktik antifungal (posakonazol) yüksek risk grubunda; galaktomannan + CT izlemi | Seçilmiş Hastalarda |
| Kirli su / yetersiz sanitasyon bölgesi | V. cholerae (endemik) | OCV (oral kolera aşısı) 2 doz; WASH önlemleri; ORS hazırlığı | Endemik Bölge |
Temiz, küçük yara + ≥3 doz aşı + son doz <10 yıl: Ek aşı gerekmez
Temiz, küçük yara + <3 doz veya bilinmiyor: Td yap
Kirli/nekrotik/derin yara + ≥3 doz aşı + son doz <5 yıl: Ek gerekmez
Kirli/nekrotik/derin yara + <3 doz veya son doz >5 yıl veya bilinmiyor: Td + TIG (farklı anatomik bölgeden)
