Konu Sayfası

Tüberküloz

Tuberculosis · Mycobacterium tuberculosis · Pulmoner & Ekstrapulmoner

Akciğer tüberkülozu ve yedi ekstrapulmoner form; tanı algoritmalar, standart ve dirençli TB tedavisi, latent TB yönetimi. ATS/IDSA/CDC/WHO 2025 güncel rehberler ışığında kapsamlı klinik özet.

Akciğer TB Ekstrapulmoner TB ÇİD-TB / GDT-TB Latent TB IGRA / TST NTM Endemik TR

Ders Notu · Bölüm 1

🫁 Akciğer Tüberkülozu

Giriş & Etiyoloji

Tanım & Önemi

Mycobacterium tuberculosis complex (MTBC) tarafından oluşturulan kronik granülomatöz enfeksiyon; primer hedef akciğerler
DSÖ 2023: Dünya genelinde yılda ~10,8 milyon yeni vaka; ~1,25 milyon ölüm — hâlâ en ölümcül tek bulaşıcı hastalık ajanı
Türkiye: İnsidans ~13/100.000; yılda ~13.000 yeni vaka (2023 SB verileri); Doğu ve Güneydoğu Anadolu'da daha yüksek
Enflasyon, göç dalgaları, HIV birlikteliği ve ÇİD-TB küresel kontrolü zorlaştırmaktadır

Mikrobiyoloji

Aerobik, yavaş üreyen (20–24 saat kuşak süresi), aside dirençli basil (ARB)
Hücre duvarı: zengin lipid içeriği (mikolik asit) → kuru ortamda haftalarca canlı kalır; ultraviyole ve iyi havalandırma ile hızla ölür
Kültürde 2–8 hafta; Löwenstein-Jensen (L-J) besiyerinde "krem rengi, kırıklı yumurta" koloniler; MGIT (sıvı besiyeri) 2–3 haftada sonuç verir
Xpert MTB/RIF Ultra: 90 dk'da MTB saptama + rifampisin direnci tespiti; WHO birinci basamak tanı aracı

Virülans & İmmün Yanıt

Makrofaj içinde yaşayan hücre içi patojen; fagozom-lizozom füzyonunu engeller
Th1 yanıtı (IFN-γ, TNF-α): granülom oluşumu → bakteriyi hapsetme
Granülomda kazeum nekrozu: reaktivasyon için zemin; kavite oluşumunda anahtar mekanizma
TNF inhibitörleri, kortikosteroidler, HIV → bağışıklık zafiyeti → reaktivasyon riski ↑↑

Epidemiyoloji & Bulaş

Bulaş Yolu

Hava yolu damlacıkları (droplet nuclei, <5 μm): öksürük, aksırık, konuşma ile yayılan çekirdek damlacıkları saatlerce havada asılı kalır
Bulaşıcılık: Yayma (+) olgular en enfeksiyöz; kaviteli akciğer TB'si en yüksek risk
Temas yakınlığı kritik; kapalı, kalabalık, havalandırmasız ortam riski katlıyor
Küçük dozda inhalasyon (1–10 basil) yeterli; immün yetmezlikte doz daha az önemli

Risk Faktörleri

Kategori	Risk Faktörleri
Yüksek temas riski	Endemik bölgeden gelen göçmenler, sağlık çalışanları, hapishane/sığınak sakinleri, ev içi temas
İmmün baskılanma	HIV (CD4 <200 → ÇİD-TB için kritik), organ nakli alıcıları, anti-TNF tedavisi, diyaliz, malignite
Metabolik	Diyabetes mellitus (risk 3 kat ↑), malnutrisyon, kronik böbrek yetmezliği
Madde kullanımı	Alkol (>3 içecek/gün), sigara, enjeksiyonla uyuşturucu kullanımı
Siloz riski	Silikozu olan olgularda TB riski 6–30 kat artmış

Patogenez & Klinik Formlar

Primer TB'den Reaktivasyona Giden Yol

Primer enfeksiyon: Sporlar alveol makrofajları tarafından fagosite edilir; bölgesel lenf nodlarına taşınır → Ghon odağı + bölgesel LAP = Ghon kompleksi

Latent TB enfeksiyonu (LTBE): İmmün sistem basili hapseder; %90 olguda klinik hastalık gelişmez; tüm yaşam boyu reaktivasyon riski ~%5–10

Primer progresif TB: Özellikle çocuklarda, immün yetmezlikte, yaşlıda → primer enfeksiyon direkt hastalığa ilerler

Reaktivasyon TB: En sık erişkin formu. İmmün baskılanma, malnutrisyon, yaşlanma ile latent basiller aktive olur → kavite, kaviteli akciğer TB

Akciğer TB — Klinik Özellikler

Klasik semptomlar: İki haftadan uzun süren öksürük, gece terlemeleri, ateş (subfebril), kilo kaybı, yorgunluk
Hemoptizi: Kaviteli TB'de sık; masif hemoptizi rasmussen anevrizması rüptüründe görülür
Lokalizasyon: Reaktivasyon → üst lob (apikal/posterior segment), alt lob süperior segment; primer → alt ve orta lob, LAP
Yayma (+) kaviteli TB en bulaşıcı form; kültür negatif form daha az bulaşıcı

📋 Radyolojik Bulgular — Akciğer Grafisi & BT

Primer TB: İpsilateral mediastinal LAP + parankimal konsolidasyon; plevral effüzyon

Reaktivasyon TB: Üst lob infiltrasyon, nodüller, kavite (ince/kalın duvarlı), fibrokalsifik lezyonlar, atelektazi

Miliyer TB: İki taraflı, uniform, 1–3 mm nodüller (akciğer grafisinde 3–4 hafta sonra belirgin)

BT üstünlüğü: Kavite tespiti, bronşektazi, lenf nodu baskısı, endobronşiyal TB — düz grafide gizlenebilen bulguları ortaya koyar

Tanı

Latent TB Enfeksiyonu (LTBE) Tanısı

Test	Yöntem	Avantaj	Dezavantaj
TST (Tüberkülin)	İntradermal PPD; 48–72 saat okuma	Ucuz, geniş deneyim	BCG aşısıyla çapraz reaksiyon; iki ziyaret gerekli
IGRA (QFT-Plus / T-SPOT)	Kan testi; IFN-γ yanıtı	BCG etkisi yok; tek ziyaret	Pahalı; sıcak zincir
İkili pozitiflik	TST + IGRA	İmmünosüpresiflerde güvenilirlik artar	Maliyet artar

⚠️

İmmünosüpresif hastalarda IGRA yorumu: QFT-Plus'ın CD4 <100/mm³ altında yanlış negatiflik oranı %20–40'a çıkabilir. Hem TST hem IGRA negatif olsa bile klinik şüphe yüksekse tanı gözetiminde tutun.

Aktif TB Tanı Algoritması

Semptom taraması: ≥2 hafta öksürük + en az bir: gece terlemesi, ateş, kilo kaybı, hemoptizi → TB şüphesi

Balgam ARB boyama: Üç sabah balgam; duyarlılık %40–60. Negatif sonuç TB'yi ekarte etmez

Xpert MTB/RIF Ultra (WHO 1. basamak): Tek örnekle %88–90 duyarlılık; 90 dk'da rifampisin direnci → tedavi yönlendirmede kritik

Kültür (altın standart): MGIT sıvı besiyeri 2–3 hafta; L-J 4–8 hafta; antibiyogram zorunlu. Xpert negatif klinik şüphede kültür atlama

Moleküler direnç testi (LPA/WGS): İzoniazid ve rifampisin direnci tespiti için hızlı; ÇİD-TB şüphesinde veya tedavi başarısızlığında

Örnek	Yöntem	Duyarlılık	Yorum
Balgam (3×)	ARB boyama	%40–60	Hızlı, ucuz; negatif ≠ TB dışı
Balgam	Xpert MTB/RIF Ultra	%88–90	WHO 1. basamak; aynı gün sonuç
Balgam / BAL	Kültür (MGIT)	%80–90	Altın standart; 2–3 hafta
BAL, bronş biyopsisi	PCR + histoloji	%70–85	Balgam veremeyen, negatif olgular
Kan	Kültür (MTBC)	%30–50 (HIV+)	Miliyer / yaygın TB şüphesi
İdrar, BOS, doku	Kültür + PCR	Değişken	Ekstrapulmoner odak için

Tedavi — Duyarlı TB

Standart Rejim — ATS/CDC/ERS/IDSA 2022

💊 Standart 6 Aylık Rejim

Başlangıç fazı (2 ay): İzoniazid (H) + Rifampisin (R) + Pirazinamid (Z) + Etambutol (E) — 2HRZE

Devam fazı (4 ay): İzoniazid (H) + Rifampisin (R) — 4HR

Kaviteli TB + 2. ay kültür pozitifliği: Devam fazı 7 aya uzatılır → toplam 9 ay (4HR yerine 7HR)

Kısa Kurs Rejim — 4 Aylık (ATS/IDSA 2022)

2HRZE / 2HPZ rejimi (TBTC S31/ACTG A5349): İlk 2 ay HRZE → son 2 ay HP (yüksek doz izoniazid + rifapentin) — HIV (-) ve HIV (+) hastalarda eşdeğer etkinlik
Seçim kriteri: Rifampisin duyarlı; kaviteli TB ve 2. ay kültür pozitifliği yoksa uygulanabilir

Temel İlaçlar & Yan Etkiler

İzoniazid (H)

5 mg/kg/gün (max 300 mg). Hepatotoksisite (%1–2 klinik hepatit), periferik nöropati (B6 ile önlenir), lupus benzeri sendrom. TPMT/NAT2 slow acetylator risk.

Rifampisin (R)

10 mg/kg/gün (max 600 mg). Güçlü CYP450 indükleyici → ilaç etkileşimi kritik (antikoagülanlar, kontraseptifler, ART). Vücut salgılarını turuncu boyar. Kolestaz, hepatit.

Pirazinamid (Z)

25 mg/kg/gün (max 2 g). Asidik ortamda (granülom içi) etkin. Hiperurisemi, hepatotoksisite, gut tetikleyebilir. Gebelikte güvenlik verisi sınırlı.

Etambutol (E)

15–25 mg/kg/gün. Optik nörit (doz ve süreye bağlı, geri dönüşümlü). Görme keskinliği ve renk görüşü aylık izlem. Böbrek yetmezliğinde doz ayarı şart.

Latent TB Tedavisi (LTBE)

Rejim	Süre	Etkinlik	Tercih nedeni
3HP — İzoniazid + Rifapentin (haftalık)	12 hafta / 12 doz	%93	Kısa süre, yüksek tamamlama; HIV dahil tercih edilebilir
1HP — İzoniazid + Rifapentin (günlük)	1 ay	Eşdeğer	En kısa süre; saatlik uygulama
4R — Rifampisin (günlük)	4 ay	%60	İzoniazid intoleransında; karaciğer hastasında
6H — İzoniazid (günlük)	6 ay	%60	Kaynak kısıtlı ortamlarda; yaygın kullanım
9H — İzoniazid (günlük)	9 ay	%90	HIV/AIDS, transplant; uzun ama etkin

Dirençli Tüberküloz

Tanımlar

ÇİD-TB (MDR-TB): En az izoniazid + rifampisin direnci
Pre-GDT-TB: ÇİD-TB + florikanolonlara direnç
GDT-TB (XDR-TB): ÇİD-TB + florakinolon + bedakilin ve/veya linezolid direnci
Türkiye'de ÇİD-TB oranı ~%2–3 (yeni olgular), ~%15 (önceden tedavi almış olgular)

ÇİD-TB Tedavisi — BPaL(M) Rejimi (WHO 2022)

💊 Güncel ÇİD-TB Rejimi — Bedakilin + Pretomanid + Linezolid (BPaL)

BPaL: Bedakilin (B) + Pretomanid (Pa) + Linezolid (L) — 6 ay; TB-PRACTECAL ve ZeNix çalışmalarıyla desteklendi

BPaLM: Moksiflokasin eklenerek 6 aya tamamlanır; florakinolon duyarlı ÇİD-TB'de tercih edilir

Eski 18–24 ay rejimler büyük ölçüde terk edilmekte; 6 aylık BPaL/BPaLM WHO 2022 ile 1. öncelik haline geldi

⚠️

QTc uzaması izlemi: Bedakilin ve moksiflokasin birlikte kullanıldığında QTc takibi kritik. Başlangıç ve aylık EKG; QTc >500 ms'de rejim değişikliği düşün.

HIV / TB Birlikteliği

HIV, TB için en güçlü tek risk faktörü: CD4 <200'de yaşam boyu reaktivasyon riski %50'ye çıkar
Atipik akciğer tutulumu (alt lob, LAP, plevral effüzyon), daha az kavite → tanı güçlüğü
IRIS (İmmün Rekonstitüsyon İnflamatuvar Sendromu): ART başladıktan 4–8 hafta içinde TB semptomları kötüleşir; ART kesilmez, klinik yönetim

ART/TB Tedavi Zamanlaması

CD4 Sayısı	ART Başlama Zamanı
CD4 <50/mm³	TB tedavisinin 2. haftasında başla (CAMELIA çalışması)
CD4 50–500/mm³	TB tedavisinin 8. haftasında başla (başlangıç fazı tamamlandıktan sonra)
TB menenjit + HIV	ART'ı en az 4 hafta geciktir (IRIS riski yüksek; mortalite artabilir)

💡

Rifampisin-ART etkileşimi: Rifampisin, PI bazlı rejimlerle birleştirilemez. HIV/TB birlikteliğinde efavirenz 600 mg/gün veya dolutegravir 50 mg 2×1 (rifampisin ile birlikte doz artırılır) tercih edilmeli.

İzlem & Yan Etki Yönetimi

Tedavi Yanıtı İzlemi

Aylık balgam kültürü: 2. ay kültür pozitifliği → kavite varlığını değerlendir; devam fazını 7 aya uzat
2. ay yayma (+): Direnç testi yenile; uyum sorunu araştır
Tedavi sonu kültür: Başarı kriteri — 5. ve 6. ay kültür negatif
Akciğer grafisi: Tedavi başı, 2. ay, 6. ay; tam yanıt genellikle 3–6 ayda

Hepatotoksisite Yönetimi

Semptomatik hepatit veya AST/ALT >3× ULN (semptomlu) ya da >5× ULN (asemptomatik): Hepatotoksik ilaçları kes (H, R, Z)
Karaciğer iyileştikçe (AST/ALT <2× ULN) yeniden başlama: R → H → Z sırasıyla ekle; her 5–7 günde bir
Pirazinamid en hepatotoksik; ciddi hepatit sonrası çoğunlukla kalıcı olarak çıkarılır

Temel Kaynaklar

Nahid P, Mase SR, Migliori GB, et al. Treatment of Drug-Resistant Tuberculosis. An Official ATS/CDC/ERS/IDSA Clinical Practice Guideline. Am J Respir Crit Care Med. 2019;200(10):e93-e142.

Borisov SE, Dheda K, Enwerem M, et al. Effectiveness and safety of bedaquiline-containing regimens in the treatment of MDR- and XDR-TB. Eur Respir J. 2017;49(5):1700387.

Swindells S, Ramchandani R, Gupta A, et al. One Month of Rifapentine plus Isoniazid to Prevent HIV-Related Tuberculosis. N Engl J Med. 2019;380(11):1001-1011.

Churchyard G, Fielding K, Lewis J, et al. A Trial of Mass Isoniazid Preventive Therapy for Tuberculosis Control. N Engl J Med. 2014;370(4):301-310.

Sterling TR, Njie G, Zenner D, et al. Guidelines for the Treatment of Latent Tuberculosis Infection: Recommendations from the National Tuberculosis Controllers Association and CDC, 2020. MMWR Recomm Rep. 2020;69(1):1-11.

Dorman SE, Nahid P, Kurbatova EV, et al. Four-Month Rifapentine Regimens with or without Moxifloxacin for Tuberculosis. N Engl J Med. 2021;384(18):1705-1718.

WHO Global Tuberculosis Report 2023. Geneva: World Health Organization; 2023.

Ders Notu · Bölüm 2

🧠 Akciğer Dışı Tüberküloz

Genel Bakış

Tüm TB vakalarının %15–20'sini oluşturur; HIV pozitif hastalarda bu oran %50'ye ulaşabilir
Hematojen veya lenfatik yayılımla primer akciğer odağından uzak organlara ulaşır
En sık formlar: lenfadenit (%30), plevra (%20), kemik-eklem (%10), ürogenital (%5), MSS (%5)
Tanı güçlüğü: Nonspesifik semptomlar + düşük kültür duyarlılıkları + biyopsi gerekliliği
Tedavi süresi akciğer TB'ye göre genellikle daha uzun; MSS ve kemik TB'de 9–12 ay önerilir

🔑 Ekstrapulmoner TB'de Ortak Tanı İlkeleri

Kültür duyarlılığı %30–90 arasında değişir → histoloji + klinik + PCR kombinasyonu kritik

ADA (Adenozin deaminaz): Plevra, periton, perikar sıvılarında yüksek duyarlılık/özgüllük

Biyopsi: Şüpheli doku örneklemesi → ARB boyama + kültür + PCR + histopatoloji (granülom?)

NAAT/Xpert Ultra: Balgam dışı örneklerde %52–88 duyarlılık; kültür beklemeden hızlı tanı imkânı

MSS Tüberkülozu

TB Menenjiti — En Ağır Ekstrapulmoner Form

Hematojen yayılımla leptomeningeal Rich odağı oluşur → kırılınca menenjit başlar
Mortalite tedaviyle %25–35; nörolojik sekel %50 olguda
Klinik evreler (British Medical Research Council):

Evre	Klinik	Mortalite
Evre 1	GKS 15, meninks irritasyonu ± baş ağrısı, ateş, konfüzyon yok	%5–10
Evre 2	GKS 11–14 veya fokal nörolojik defisit (kraniyal sinir felci, hemiparezi)	%25–30
Evre 3	GKS ≤10, koma, ağır nörolojik hasar, hidrosefali	%60–70

BOS Bulguları

Görünüm: Berrak / hafif bulanık / sarımsı (ksantokromik)
Lökosit: 100–500/mm³, lenfosit baskın (%70–80)
Glukoz: <45 mg/dL (BOS/serum <0.5); protein: 100–500 mg/dL ↑↑
ADA >10 IU/L: duyarlılık %79, özgüllük %91
Xpert Ultra (BOS): duyarlılık %45–90, özgüllük %98 — kültür sonucu beklemeden başlangıç tanısı
Kültür: Duyarlılık %45–90; 3–4 mL BOS hacmi ile artar
Hemorajik BOS: TB menenjit komplikasyonu olarak intrakraniyal kanama (~%66)

Tedavi

2HRZE / 10HR — toplam 12 ay (SSS penetrasyonu iyi: H, R, Z, florakinolonlar)
Etambutol MSS penetrasyonu zayıf; 2. ay başlangıç fazı sonrası kesilir
Deksametazon: 0.4 mg/kg/gün IV → 4 hafta; sonra kademeli azaltma. Mortalite ↓, nörolojik sekeli ↓ (NEJM 2004 Thwaites çalışması)
Hidrosefali: Eksternal ventriküler drenaj veya VP şant gerekebilir

TB Lenfadenit (Skrofula)

En sık ekstrapulmoner TB formu; tüm ekstrapulmoner olguların ~%30'u
En sık lokalizasyon: anterior servikal, supraklaviküler lenf nodları
Klinik: Ağrısız, sert veya fluktuanlasabilen LAP; sistemik semptomlar genellikle hafif
HIV pozitif olgularda generalize LAP, ateş ve kilo kaybı ön planda

Tanı & Tedavi

İİAB (İnce iğne aspirasyon biyopsisi): Duyarlılık %70–90; ARB + kültür + PCR + sitoloji
Eksizyonel biyopsi: Histopatoloji için en yüksek tanı değeri (kazeifiye granülom)
Paradoksal reaksiyon (tedavi altında nodların büyümesi): Yaygın; tedaviyi kesmeme gerektirir
Tedavi: 6 ay standart anti-TB (2HRZE / 4HR); Drenaj gerektiren fluktuanlasabilen bölgelerde cerrahi drenaj eklenebilir

Plevral Tüberküloz

Eksudatif plörezinin önemli nedeni; özellikle endemik bölgelerde ve genç hastalarda
Plevral sıvı eksuda, protein >3 g/dL, lenfosit baskın (%70–90)
ADA: >40 IU/L duyarlılık %93, özgüllük %90; <35 yaş + ADA >47 U/L → biyopsi zorunluluğu tartışmalı
Plevra kültürü: Duyarlılık %30–50; plevra iğne biyopsisi (granülom): %75–80
Xpert Ultra (plevra sıvısı): Duyarlılık ~%46–55 — ADA ile birlikte kullanın

⚠️

Tedavisiz plevral TB: Spontan düzelebilir; ancak olguların %65'inde 5 yıl içinde aktif pulmoner TB gelişir. Tedavi şarttır: 6 ay standart rejim. Steroid: Sıvı rezolüsyonunu hızlandırır ancak uzun dönem sonucu etkilemez.

Kemik-Eklem Tüberkülozu

🦴 Spinal TB (Pott Hastalığı) Tüm TB'nin %1–5'i

Lokalizasyon: Alt torasik ve üst lomber vertebra en sık. İki komşu vertebra + aradaki disk tutulumu karakteristik.
Klinik: Sırt ağrısı, ilerleyici; kifotik deformite ("gibbus"), %50 paraspinal soğuk abse, psoas apsesi, nörolojik defisit.
Görüntüleme: MR (>BT) — disk mesafesi azalması, paravertebral abse, epidural uzanım. Direkt grafide "ardışık 2 vertebra erozyonu".
Tanı: BT eşliğinde İİAB veya açık biyopsi → ARB + kültür + PCR + histopatoloji.

💊 Tedavi: 9 ay (2HRZE / 7HR); nörolojik defisit veya instabilite → cerrahi dekompresyon

🦵 Eklem TB (Artrit) Tüm TB'nin ~%1'i

Lokalizasyon: Diz (%24), kalça, omuz, el bileği — monoartrit.
Klinik: Kronik, ağrılı, ısı artmış eklem; sinovyal kalınlaşma; fistül ve soğuk abse geç bulgu.
Sinoviyal sıvı: Hücre 10.000–20.000/μL, lenfosit baskın; steril görünüm.
Tanı: Sinoviyal biyopsi kültürü ~%90; histopatoloji granülom %100; NAAT tanıyı 1–2 güne kısaltır.

💊 Tedavi: 6–9 ay; immünosüpresiflerde 12 ay

Karın & Ürogenital TB

🫀 Periton TB (Peritonit) Ekstrapulmoner TB'nin ~%7'si

Klinik: Asit (%93), karın ağrısı (%73), ateş (%58), kilo kaybı. SAAG <1.1 g/dL (siroz olmayan asit).
Periton sıvısı: Eksuda, protein >3 g/dL, lenfosit baskın. ADA ≥36–40 IU/L (duyarlılık %100, özgüllük %97).
Tanı: Laparoskopi + biyopsi (>%95 duyarlılık); periton TB kültürü %50–80 (1 L santrifüj sonrası).
Crohn ayırıcı tanı: İleoçekal tutulumda granülom + ARB ayrımı kritik.

💊 Tedavi: 6 ay (2HRZE / 4HR); obstrüksiyon/perforasyon → cerrahi

🫘 Renal TB Tüm ürogenital TB'nin %75'i

Patogenez: Primer enfeksiyondan 5–25 yıl sonra lenfohematojen yayılım.
Klinik: Dizüri, pollakiüri, böğür ağrısı, steril piyüri (%90). Vakaların %20'si asemptomatik.
Tanı: 3–6 sabah idrarı ARB boyama (duy. %42–52); idrar MGIT kültürü (%80–90); idrar PCR (%87–100); BT-ürografi: kaliektazi, parankim skarları.

💊 Tedavi: 6 ay standart anti-TB (2HRZE / 4HR)

❤️ TB Perikardit Kardiyak TB'nin en sık formu

Klinik: Sinsi başlangıç; ateş, kilo kaybı kardiyak tablodan önce. Tamponat, kronik efüzyon (%40). Mortalite %40 (tedavisiz).
Perikard sıvısı: Eksuda, lenfosit baskın; ADA 30–60 U/L; TB PCR özgüllük %100.
Kısıtlayıcı perikardit: Geç komplikasyon; kalsifikasyon, perikardiektomi gerekebilir.

💊 Tedavi: Akciğer TB ile aynı + prednizon (mortalite ↓, perikardiektomi riski ↓)

Miliyer Tüberküloz

Masif hematojen yayılım → çoklu organ tutulumu; en ağır TB formu
Risk: İmmünosüpresyon (HIV, kortikosteroid, anti-TNF), malnutrisyon, yaşlılık, çocukluk
Uzamış ateş, gece terlemesi, kilo kaybı + hepatomegali (%35), LAP (%30), ense sertliği (%26)
Akciğer grafisi: Bilateral diffüz miliyer nodüller (1–3 mm) — 3–4 hafta sonra belirginleşir; BT erken tanıda üstün
Fundoskopi: Koroidal tüberküller (tanı koydurucu, görüldüğünde)
Kültür: Balgam, kan, kemik iliği, BAL, BOS — birden fazla örnek kültürü tanı olasılığını artırır
Mortalite tedaviyle %15–30; MSS tutulumu olan olgularda daha yüksek

⚠️

Miliyer TB'de steroid kullanımı: MSS tutulumu veya ağır ARDS eşliğindeyse deksametazon eklenir. TB menenjit eşliği olmadan rutin steroid önerilmez.

Nontüberkülöz Mikobakteri (NTM)

Genel Bakış

150'den fazla NTM türü; M. avium complex (MAC), M. kansasii, M. abscessus en önemli akciğer patojenleri
Gelişmiş ülkelerde NTM akciğer hastalığı insidansı TB'yi aşmaya başlamış
Bulaş: Çevre kaynaklı (toprak, su, aerosol); insandan insana bulaş yok (M. abscessus CF'de tartışmalı)

Pulmoner NTM — Tanı Kriterleri (ATS/IDSA 2020)

🔬 ATS/IDSA 2020 — Pulmoner NTM Tanı Kriterleri

Semptom: Pulmoner semptomlar + başka açıklama yok

Radyoloji: Nodüler/kaviteli infiltrasyonlar VEYA çok sayıda küçük nodül (Lady Windermere sendromu: lingula/RML bronşektazi + nodüller)

Mikrobiyoloji: ≥2 ayrı balgamda (+) VEYA 1 BAL'da (+) VEYA biyopside granülom + NTM kültürü (+)

MAC Akciğer Hastalığı Tedavisi

Fibrokaviteli form: Azitromisin (veya klaritromisin) + Rifampisin + Etambutol — 18 ay (kültür negatifliğinden itibaren 12 ay)
Nodüler/bronşektazi formu: Haftada 3 gün intermittan rejim; 18–24 ay
Amikasin inhaler (ALIS): Refrakter MAC'da ekleme tedavisi; FDA onaylı

M. abscessus — En Zor Tedavi Edilen NTM

Doğal makrolid direnci (erm(41) geni); tedavi 12 ay üzerinde, başarı oranı düşük
Başlangıç yoğunlaştırma fazı (4–8 hafta IV): Amikasin + İmipen veya Sefoksitin + Tigesiklin
Devam fazı: İnhaler amikasin + klaritromisin veya azitromisin (makrolid duyarlıysa)
Kistik fibrozis hastalarında M. abscessus → akciğer nakli engelleyebilir

Temel Kaynaklar

Thwaites GE, Nguyen DB, Nguyen HD, et al. Dexamethasone for the Treatment of Tuberculous Meningitis in Adolescents and Adults. N Engl J Med. 2004;351(17):1741-1751.

Daley CL, Iaccarino JM, Lange C, et al. Treatment of Nontuberculous Mycobacterial Pulmonary Disease. Eur Respir J. 2020;56(1):2000535.

Patel N, Covarelli J, Bhatt L, et al. Peritoneal Tuberculosis: A Comprehensive Review. Curr Infect Dis Rep. 2011;13(2):155-164.

Alajaji W, Shafqat A, Aslam A, et al. Spinal Tuberculosis. Infect Dis Clin North Am. 2022;36(2):395-411.

Davis AG, Rohlwink UK, Muller AJ, et al. The Pathogenesis of Tuberculous Meningitis. J Leukoc Biol. 2019;105(2):267-280.

Mascarell A, Larrosa N, Sabaté A, et al. Tuberculous Pericarditis. Rev Esp Cardiol. 2022;75(4):348-357.

Lewinsohn DM, Leonard MK, LoBue PA, et al. Official American Thoracic Society/Infectious Diseases Society of America/Centers for Disease Control and Prevention Clinical Practice Guidelines: Diagnosis of Tuberculosis in Adults and Children. Clin Infect Dis. 2017;64(2):111-115.

📚 REHBERLER

Klinik Rehberler

ATS/CDC/ERS/IDSA · 2025

Updates on the Treatment of Drug-Susceptible and Drug-Resistant Tuberculosis: An Official Clinical Practice Guideline

Duyarlı ve dirençli TB tedavisinde güncel öneriler: 4 aylık kısa rejimler, BPaL/BPaLM dahil ÇİD-TB yönetimi. 2016 ve 2019 kılavuzlarını güncelleyen kapsamlı kaynak.

2025 → WHO · 2024

WHO Consolidated Guidelines on Tuberculosis: Module 3 — Rapid Diagnostics for TB Detection, 3rd ed.

Xpert MTB/RIF Ultra, truenat ve diğer NAAT testleri dahil hızlı TB tanı yöntemleri. Düşük ve orta gelirli ülkeler için uygulamalı rehber.

2024 → WHO · 2024

WHO Tuberculosis Preventive Treatment: Rapid Communication

Latent TB enfeksiyonu tanı ve tedavisindeki güncel gelişmeler; 3HP ve 1HP rejimlerinin genişletilmiş endikasyonları, yüksek riskli gruplar için öneriler.

2024 → WHO · 2022

WHO Operational Handbook on Tuberculosis: Module 5 — Management of TB in Children and Adolescents

Çocuk ve adolesan TB yönetimi: doz hesaplamaları, dispersible formülasyonlar, pediatrik TB menenjiti ve ekstrapulmoner TB tedavisi.

2022 → ATS/ERS/ESCMID/IDSA · 2020

Treatment of Nontuberculous Mycobacterial Pulmonary Disease: An Official ATS/ERS/ESCMID/IDSA Clinical Practice Guideline

MAC, M. kansasii, M. abscessus ve diğer NTM'lerin pulmoner hastalık tedavisi. Makrolid bazlı rejimler, amikasin inhaler (ALIS) ve kistik fibrozis yaklaşımları.

2020 → NTCA/CDC · 2020

Guidelines for the Treatment of Latent Tuberculosis Infection — MMWR 2020

3HP, 1HP, 4R ve 6H rejimlerinin karşılaştırmalı değerlendirmesi. Yüksek riskli gruplar (HIV, transplant, anti-TNF) için özelleştirilmiş LTBE tedavi önerileri.

2020 → ATS/CDC/ERS/IDSA · 2019

Treatment of Drug-Resistant Tuberculosis: An Official ATS/CDC/ERS/IDSA Clinical Practice Guideline

ÇİD-TB ve GDT-TB yönetimi; bedakilin ve delamanid dahil yeni anti-TB ilaçların yeri, uzun kurs rejimler. 2022 WHO güncellemesiyle birlikte okunması önerilir.

2019 → ATS/IDSA/CDC · 2016

Treatment of Drug-Susceptible Tuberculosis: An Official ATS/IDSA/CDC Clinical Practice Guideline

Duyarlı TB için standart 6 aylık 2HRZE/4HR rejimi, özel durumlar (kaviteli TB, HIV/TB, gebelik, pediaatri) ve uzatılmış tedavi kriterleri.

2016 → ATS/IDSA/CDC · 2016

Diagnosis of Tuberculosis in Adults and Children: An Official ATS/IDSA/CDC Clinical Practice Guideline

IGRA, TST, NAAT, kültür ve görüntüleme yöntemlerinin bütünleşik tanı algoritması; özel popülasyonlarda (HIV, çocuk, immünosüpresif) tanı yaklaşımı.

2016 →

EKMUD · 2023

Bitmeyen Pandemi: Tüberküloza Güncel Yaklaşım 2023

EKMUD kapsamlı TB rehberi: Türkiye epidemiyolojisi, tanı, standart tedavi, ÇİD-TB, HIV/TB birlikteliği, latent TB ve özel popülasyonlar.

2023 → SB · 2022

Türkiye Ulusal Tüberküloz Kontrol Programı 2022

Türkiye'nin TB kontrol stratejisi, hedefler, izleme göstergeleri ve ülke özgü epidemiyolojik veriler. Sağlık Bakanlığı programatik çerçevesi.

2022 → SB · 2019

Tüberküloz Tanı ve Tedavi Rehberi 2019

Ulusal TB tanı kriterleri, standart tedavi protokolleri, yan etki yönetimi ve ÇİD-TB yaklaşımı. Ülke uygulamalarını yönlendiren ana rehber.

2019 → SB · 2016

Anti-TNF Kullanan Hastalarda Tüberküloz Rehberi 2016

Biyolojik tedavi öncesi TB taraması, LTBE tedavisi, izlem protokolleri ve anti-TNF altında TB reaktivasyonu yönetimi.

2016 →

Klinik Vaka 1 · Tüberküloz

"Üç Aydır Süren Öksürük, Hemoptizi ve Gece Terlemesi"

38 Yaş · Erkek İnşaat İşçisi · Doğu Anadolu Göçmeni Akciğer TB Kaviteli Form

Şikâyet: 38 yaşındaki erkek hasta, 3 aydır devam eden öksürük (sabahları belirgin, mukopürülan balgam), 3 haftadır aralıklı hemoptizi, gece terlemeleri ve ~6 kg kilo kaybı nedeniyle başvurdu.

📍 Öykü: Hasta, 5 yıl önce Doğu Anadolu'dan İstanbul'a göç etmiş inşaat işçisi. Sigara içmemekte. Bilinen kronik hastalık yok, ilaç kullanım öyküsü yok. Birlikte çalıştığı bir iş arkadaşının "akciğer hastası" olduğunu ve tedavi gördüğünü belirtiyor. Geçirdiği TB öyküsü ve BCG aşılaması hatırlamıyor.

FM: Ateş 37.8°C, kalp hızı 98/dk, TA 110/70 mmHg, SpO₂ %95. Genel durum orta-kötü, kronik hasta görünümü. Sağ üst zonda inspiratuar ronküsler ve solunum seslerinde azalma. BMI: 18.4 kg/m².

Lab: Hgb 10.2 g/dL (mikrositik), lökosit 9.800/mm³, lenfopeni yok. CRP 68 mg/L, sedimentasyon 84 mm/saat. Karaciğer ve böbrek fonksiyon testleri normal.

Akciğer grafisi: Sağ üst lob apikal bölgede heterogen infiltrasyon + 3 cm çaplı kavite.

En olası tanı: Akciğer Tüberkülozu (Reaktivasyon formu, kaviteli)

Destekleyen bulgular:

3 ay süren öksürük + hemoptizi + gece terlemesi + kilo kaybı — TB'nin klasik dörtlüsü
Endemik bölgeden göçmen; temaslı öykü (iş arkadaşı)
Sağ üst lob apikal kavite — reaktivasyon TB'nin karakteristik lokalizasyonu
Anemi + yüksek inflamatuvar belirteçler + düşük BMI

Ayırıcı tanılar:

Tanı	Benzerlik	Ayrımı
Akciğer kanseri (kaviteli)	Üst lob kavite, kilo kaybı, hemoptizi	Yaş, sigara öyküsü; TB kültür/PCR negatif, sitoloji/bronkoskopi
Pnömoni (nekrotizan)	Kavite, ateş, öksürük	Daha akut başlangıç; piojenik bakteri kültürü; TB öykü yok
Akciğer absesi	Kavite, ateş, balgam	Kötü ağız hijyeni, aspirasyon öyküsü; alt lob baskınlığı
NTM (MAC) akciğer	Kavite, üst lob, kronik seyir	Kültürde Xpert negatif/NTM pozitif; immün yeterli yaşlılarda
ABPA	Öksürük, üst lob infiltrat	Astım öyküsü, eozinofili, total IgE ↑, Aspergillus IgE (+)

Kaviteli üst lob infiltrasyon + temaslı öykü + göçmen = TB kanıtlanana kadar TB olarak değerlendirin. Akciğer kanseri ile birlikte düşünülmeli; bronkoskopi ve biyopsi gerekebilir.

Acil tanı adımları:

Xpert MTB/RIF Ultra (balgam): İlk ve en öncelikli test; 90 dk'da MTB saptama + rifampisin direnci. Hemoptizi varsa balgamın kanlı dönemde alınması gerekmez; standart balgam alımı yeterli
3 sabah balgam ARB boyama + kültür: Her birinde ayrı kültür şişesi. Antibiyotik başlanmadan önce alınmalı
Toraks BT: Kavite karakterizasyonu, mediastinal LAP, plevra, multilober tutulum değerlendirmesi
HIV testi: Her TB olgusunda zorunlu — TB/HIV yönetimi farklılaşır
QFT-Plus veya TST: Temaslı taraması için; bu hasta için tanısal değil destekleyici

Yatış & İzolasyon: Kaviteli / yayma(+) şüpheli TB → Hava yolu izolasyonu (negatif basınçlı oda veya pencereli tek kişilik oda + N95 maske). İzolasyon kültür negatifliği konfirme edilene veya 3 ardışık yayma negatifleri elde edilene kadar sürdürülür.

Bildirim:

TB şüphesi başlangıçta, kesin tanı sonrası da İl Sağlık Müdürlüğü'ne bildirilir
Temaslı taraması: İş yeri + ev halkı (iş arkadaşı temaslı olarak değerlendirilmeli)

Duyarlı akciğer TB — Standart 6 Aylık Rejim (ATS/CDC/ERS/IDSA 2022)

Başlangıç fazı (2 ay): İzoniazid 300 mg/gün + Rifampisin 600 mg/gün + Pirazinamid 1500 mg/gün + Etambutol 1200 mg/gün (2HRZE)
Devam fazı (4 ay): İzoniazid 300 mg/gün + Rifampisin 600 mg/gün (4HR)
Piridoksin (B6): İzoniazid ile birlikte 25–50 mg/gün — nöropati önlemi

Bu vakada kritik karar noktası — kaviteli TB:

2. ay kültür kontrolü şart. Kültür pozitif kalırsa → devam fazını 7 aya uzat (4HR yerine 7HR, toplam 9 ay)
Kavite varlığı + 2. ay kültür pozitifliği → relaps için en güçlü öngördürücüler

Başlangıç faz sonunda temel kontroller:

2. ay balgam ARB boyama + kültür
Karaciğer fonksiyonları (hepatotoksisite için)
Etambutol varsa görme keskinliği ve renk görüşü
Toraks grafisi veya BT karşılaştırma

Doğrudan Gözetimli Tedavi (DGT): Türkiye'de TB tedavisinde DGT standarttır. Sağlık ocağı veya verem savaşı dispanseri aracılığıyla uyum takibi yapılır.

2. ay kültür pozitifliği → Protokol değişikliği gerekiyor

İzoniazid direncini dışla: LPA (Hat Prob Analizi) veya DST ile izoniazid duyarlılığını teyit et
Uyum değerlendir: DGT kayıtlarını incele — gerçek kültür pozitifliği mi, uyumsuzluk mu?
Tedavi değişikliği değil, uzatma: Duyarlı TB, kaviteli, 2. ay kültür (+) → devam fazını 4HR'den 7HR'ye uzat (toplam 9 ay)
Xpert MTB/RIF Ultra yeniden iste: İzoniazid veya florakinolon direnci saptama

2. ay kültür (+) ≠ ÇİD-TB değil. Direnç testi negatifse ve uyum iyi ise tedaviyi uzatmak yeterlidir. Direnç saptanırsa veya uyum sorunu varsa ÇİD-TB protokolüne geçilir.

Temaslı Taraması — Kaviteli/Yayma(+) TB İndeks Vaka

Öncelikli grup (yoğun temas):

Aynı evde yaşayanlar — TST veya IGRA + akciğer grafisi
İş yeri temaslıları (özellikle kapalı alanda >8 saat/gün)
Aktif TB belirtileri olan temaslılar → hemen Xpert ve kültür

Tarama algoritması:

Semptom sorgusu → varsa → Xpert + balgam kültürü + Akciğer grafisi
Semptomsuz → TST/IGRA → Pozitif + normal grafisi → LTBE tedavisi değerlendir
TST/IGRA negatif + yakın temaslı → 8–10 hafta sonra tekrar test (pencere periyodu)

LTBE tedavisi endikasyonları: HIV(+), immünosüpresifler, <5 yaş çocuklar, TST/IGRA pozitif temaslılar. Tercih edilecek rejim: 3HP (12 hafta) veya 4R.

Klinik Vaka 2 · Tüberküloz

"Subakut Başağrısı, Bilinç Değişikliği ve Paralizi"

27 Yaş · Kadın HIV Pozitif · CD4: 74/mm³ TB Menenjit Evre 2

Şikâyet: 27 yaşındaki kadın hasta, 3 haftadır süren şiddetli baş ağrısı, 1 haftadır ateş ve 2 gündür giderek artan konfüzyon nedeniyle acile getirildi. Son 24 saatte sol tarafta güçsüzlük gelişmiş.

📍 Öykü: Hasta 2 yıl önce HIV tanısı almış; antiretroviral tedavi (ART) hiç başlanmamış. Son 3 ayda 8 kg kilo kaybı, gece terlemeleri mevcut. Daha önce akciğer TB geçirdiği bilinmiyor; ancak temaslı öyküsü sorgulanamamış. Eşi 6 ay önce akciğer hastalığı nedeniyle hayatını kaybetmiş.

FM: Ateş 38.9°C, KB 100/60 mmHg, TA yatkın. GKS 13 (E3V4M6). Boyun sertliği (+), Kernig (+). Sol hemiparezi (4/5). Sol pupil hafif dilate, ışık refleksi yavaş (6. sinir tutulumu). Akciğerlerde krepitan ral sağda.

Lab: Hgb 9.1 g/dL, lökosit 3.200/mm³ (lenfopeni), CD4: 74/mm³, HIV yükü 285.000 kopya/mL. CRP 92 mg/L, sedimentasyon 110 mm/saat. Na: 128 mEq/L (SIADH?).

BOS (LP): Açılış basıncı 320 mmH₂O ↑. Görünüm: berrak/sarımsı. Hücre 180/mm³ (%85 lenfosit). Protein: 320 mg/dL. Glukoz: 28 mg/dL (eş zamanlı kan glukozu 95 mg/dL → BOS/serum oranı: 0.29 ↓↓). ADA: 16 IU/L.

BOS Yorum:

Parametre	Bu Vaka	TB Menenjit Beklentisi	Yorum
Basınç	320 mmH₂O ↑↑	>200 mmH₂O	Belirgin artmış → hidrosefali riski
Görünüm	Berrak / sarımsı	Berrak/ksantokromik	Uyumlu
Hücre	180/mm³ (%85 lenfosit)	50–500, lenfosit baskın	Uyumlu
Protein	320 mg/dL ↑↑	100–500 mg/dL	Uyumlu
Glukoz (BOS/Serum)	28/95 = 0.29 ↓↓	<0.5	Belirgin hipoglükoraji — kritik bulgu
ADA	16 IU/L	>10 IU/L (SSS için)	Destekleyici (SSS için eşik düşüktür)

TB Menenjit Evrelemesi (BMRC):

GKS 13 → konfüzyon var ama koma yok
Fokal nörolojik defisit: sol hemiparezi + 6. sinir felci
Evre 2: GKS 11–14 VEYA fokal nörolojik defisit → mortalite %25–30

HIV + CD4 74/mm³ + subakut menenjit + hipoglükoraji + lenfosit baskın BOS = TB menenjit kanıtlanana kadar TB olarak kabul et ve HEMEN tedavi başla. Tanıyı beklemek mortaliteyi artırır.

TB Menenjit Tanı Testleri:

Xpert MTB/RIF Ultra (BOS): Duyarlılık %45–90, özgüllük %98 → en hızlı, mevcut en iyi test
BOS TB kültürü (MGIT): Altın standart; 2–4 hafta; en az 3–4 mL hacim gerekli
BOS ARB boyama: Duyarlılık düşük (%10–40), ancak pozitifse güçlü tanı
Kriptokokal antijen (CrAg — BOS + serum): Lateks aglütinasyon veya LFA → HIV + CD4<100'de menenjitte KRİTİK ayırıcı tanı testi
BOS Hint mürekkebi boyama: Kriptokokal menenjit ayrımı
Toraks BT veya grafisi: Eş zamanlı akciğer TB aranması
Beyin MRI: Tüberkülom, hidrosefali, leptomeningeal tutulum, enfarkt

	TB Menenjit	Kriptokokal Menenjit
Başlangıç	Subakut, haftalar	Sinsi, haftalar–aylar
BOS hücre	Lenfosit baskın, 50–500	Çok az hücre veya yok (özellikle HIV+)
BOS glukoz	Belirgin düşük	Düşük olabilir
CrAg	Negatif	Pozitif (%95+ duyarlılık)
Hint mürekkebi	Negatif	Pozitif (%80)
Xpert (BOS)	Pozitif olabilir	Negatif

HIV + CD4 <100 olgularda: TB menenjit ve kriptokokal menenjit eş zamanlı olabilir. Her iki tanı testini birlikte isteyin. CrAg pozitifse amfoterisin B başlamadan TB tedavisini geciktirmeyin.

TB Menenjit Anti-TB Tedavisi:

Rejim: 2HRZE / 10HR — toplam 12 ay (SSS tutulumunda uzatılmış süre)
İzoniazid: SSS penetrasyonu mükemmel (%100)
Rifampisin: SSS penetrasyonu iyi (%10–20, enflamasyon artırır)
Pirazinamid: Asidik granülom ortamında etkin; SSS'e girer
Etambutol: SSS penetrasyonu ZAYIf → 2. ay başlangıç fazı bitişinde kesilir
Florakinolonlar (moksiflokasin): SSS penetrasyonu iyi; ÇİD-TB veya direnç şüphesinde eklenebilir

Kortikosteroid — Deksametazon (Thwaites 2004, NEJM):

Endikasyon: Tüm TB menenjit olgularında (özellikle Evre 2–3)
Doz: 0.4 mg/kg/gün IV (yaklaşık 0.3 mg/kg/gün deksametazon) → 4 hafta, sonra 4 haftada kademeli azaltma (toplam 8 hafta)
Mortalite azaltır, nörolojik sekeli azaltır (Evre 1–2'de daha belirgin fayda)
HIV pozitif olguları da dahil — eğitim çalışmaları bu grupta da fayda gösterdi

Hiponatremi yönetimi: Bu hastada Na: 128 mEq/L → SIADH düşün. Sıvı kısıtlaması veya hipertonik salin (ağır semptomatik vakalarda). TB menenjitte serebral tuz kaybı (CSW) da görülebilir — ayırımı için idrar sodyumu ve osmolalitesini değerlendirin.

HIV/TB Menenjit — ART Zamanlaması (CAPSTONE, Blanc 2021):

TEMEL KURAL: TB menenjit + HIV'de ART'ı en az 4–8 hafta geciktirin. TB menenjitin erken döneminde ART başlamak IRIS riskini belirgin artırır ve mortaliteyi yükseltebilir (CAMELIA ve Blanc çalışmaları).

Önerilen zamanlama bu vakada:

TB tedavisi başlandıktan 4–8 hafta sonra ART başla (klinik stabilizasyon sonrası)
Hedef: Anti-TB tedavinin 5–8. haftasında ART başlangıcı
Rifampisin ile PI bazlı rejimler birleştirilemez → Efavirenz 600 mg/gün veya Dolutegravir 50 mg 2×1 (rifampisin ile doz artırımı gerekli)

IRIS Yönetimi:

ART'tan 4–8 hafta sonra TB bulgularının kötüleşmesi (ateş, LAP artışı, BOS basıncı artışı) → IRIS düşün
ART kesilmez; kısa süreli prednizon 1 mg/kg/gün (4 hafta, kademeli azaltma) eklenebilir
TB menenjit IRIS'inde BOS basıncı artabilir → LP ile basınç boşaltma gerekebilir

Paradoksal IRIS vs Tedavi başarısızlığı: IRIS'te yeni TB odağı yok, kültür negatifleşmiş olmalı. Kültür tekrar pozitifleşirse → direnç veya uyumsuzluk düşün.

TB Menenjit Komplikasyonları ve Yönetimi:

Hidrosefali: Sık komplikasyon (%60–70); BOS basıncı izle; progresif semptomlar varsa nöroşirurji konsültasyonu → eksternal ventriküler drenaj (EVD) veya VP şant
İnme/enfarkt: Vaskülit + tromboz nedeniyle; özellikle bazal ganglionlar ve internal kapsül; sekela kalıcı olabilir
Tüberkülom: Antijenin yoğun salınımı → beyin içi granülom oluşumu; paradoksal olarak tedavi altında büyüyebilir (paradoksal yanıt)
Epileptik nöbet: %30 olguda; antiepileptik başlanır; levetirasetam tercih (enzim indüksiyonu az)
Hiponatremi: SIADH veya CSW → monitörize et, Na replase et

Prognoz:

Evre 2 TB menenjit: Mortalite %25–30 (HIV+ olgularda daha yüksek)
Nörolojik sekel (kognitif bozukluk, hemiparezi): Vakaların %50'sinde kalıcı
Bu hastada: CD4 74, ART naif, Evre 2 → dikkatli prognoz; erken agresif tedaviyle mortalite azaltılabilir

Bu vakanın çıkardığı ders: HIV pozitif hastalarda subakut menenjitte TB menenjit her zaman ön planda tutulmalı. Tanı kesinleşmeden ampirik TB tedavisi başlanması gecikmiş tanıdan daha az zararlıdır.

Bilgi Testi · Tüberküloz

Tüberküloz — 10 Soruluk Quiz

Soru 1 / 10

doğru cevap