Üst Solunum Yolu Enfeksiyonları
Tonsillofarenjit · Akut Otitis Media · Akut Rinosinüzit · Epiglottit · Larenjit
Poliklinik ve acilde en sık karşılaşılan enfeksiyon grubu; aynı zamanda gereksiz antibiyotik reçetesinin en büyük tek kaynağı. Centor/McIsaac ve FeverPAIN ile risk sınıflandırması, IDSA 2025 skorlama güncellemesi, AAO-HNSF 2025 sinüzit güncellemesi, izlem (watchful waiting) stratejileri ve havayolunu tehdit eden kırmızı bayraklar.
Giriş & Kapsam
- Üst solunum yolu enfeksiyonları (ÜSYE); burun, paranazal sinüsler, farenks, larenks, orta kulak ve epiglotu tutan akut enfeksiyonları kapsar
- Birinci basamak ve acil servis başvurularının en büyük tek grubu; erişkinde yılda ortalama 2–3, okul çağı çocukta 6–8 atak
- Etkenlerin %80'den fazlası virüstür; buna karşın bu tablolar için yazılan antibiyotik reçetesi oranı çok daha yüksektir
- Klinik iş yükünün küçük ama kritik bir kısmı (epiglottit, derin boyun enfeksiyonu, orbital/intrakraniyal komplikasyon) havayolu ve görme kaybı acilidir
Hangi hastaya antibiyotik verilmeyeceğini ayırt etmek, hangisine verileceğinden daha önemlidir. Risk skorları (Centor/McIsaac, FeverPAIN), izlem stratejileri ve gecikmeli reçete bu bölümün omurgasıdır.
Aynı "boğaz ağrısı" veya "burun tıkanıklığı" şikâyetinin arkasında epiglottit, peritonsiller/retrofaringeal apse, Lemierre sendromu, orbital selülit veya kavernöz sinüs trombozu olabilir.
Temel yanılgı: Pürülan (sarı-yeşil) nazal akıntı veya balgam, bakteriyel enfeksiyonun göstergesi değildir. Renk değişikliği nötrofil miyeloperoksidazına bağlıdır ve viral enfeksiyonun doğal seyrinde 3.–5. günlerde beklenir.
Etiyoloji & Mikrobiyoloji
| Sendrom | Başlıca Viral Etkenler | Bakteriyel Etkenler |
|---|---|---|
| Soğuk algınlığı (nazofarenjit) | Rinovirüs (%30–50), koronavirüsler, RSV, parainfluenza, metapnömovirüs, adenovirüs | Yok — antibiyotik endikasyonu yoktur |
| Akut tonsillofarenjit | Adenovirüs, EBV, rinovirüs, influenza, koksaki (herpanjina), HSV, akut HIV | A grubu β-hemolitik streptokok (S. pyogenes), C/G grubu streptokok, Fusobacterium necrophorum, N. gonorrhoeae, C. diphtheriae, A. haemolyticum |
| Akut otitis media | RSV, rinovirüs, influenza (koenfeksiyon çok sık) | S. pneumoniae, tiplendirilemeyen H. influenzae, M. catarrhalis, GAS |
| Akut rinosinüzit | Rinovirüs, influenza, parainfluenza (%98'i viral kalır) | S. pneumoniae, tiplendirilemeyen H. influenzae, M. catarrhalis, S. aureus; nozokomiyal/odontojenik olguda anaeroblar |
| Epiglottit (supraglottit) | Nadiren HSV, VZV (immünsüprese) | H. influenzae (tip b ve non-tip b), S. pneumoniae, GAS, S. aureus (MRSA dahil) |
| Akut larenjit | Parainfluenza, rinovirüs, influenza, adenovirüs, RSV | Nadir; M. catarrhalis, H. influenzae bildirilmiştir — antibiyotik yararı gösterilmemiştir |
| Krup (laringotrakeobronşit) | Parainfluenza tip 1 (en sık), tip 3, RSV, influenza | Bakteriyel trakeit: S. aureus, GAS (nadir, ağır) |
S. pyogenes, ÜSYE içinde antibiyotik tedavisinin kanıtlanmış yarar sağladığı başlıca bakteriyel etkendir: akut romatizmal ateşi (ARA) önler, süpüratif komplikasyonları azaltır, bulaşıcılığı 24 saatte sonlandırır ve semptom süresini yaklaşık 1–2 gün kısaltır.
Erişkin boğaz ağrılarının yalnızca %5–15'i, çocuk boğaz ağrılarının %20–30'u GAS kaynaklıdır. Geri kalanında antibiyotiğin yararı yoktur.
GAS'ta penisilin direnci bugüne kadar hiç gösterilmemiştir — tedavi başarısızlığı genellikle uyumsuzluk, yanlış tanı veya taşıyıcılık zemininde viral enfeksiyondur.
Akut Tonsillofarenjit
| Viral Lehine | GAS Lehine |
|---|---|
| Öksürük, burun akıntısı, ses kısıklığı | Ani başlangıçlı boğaz ağrısı, odinofaji |
| Konjonktivit, oral ülser/vezikül (koksaki, HSV) | Ateş >38 °C, baş ağrısı |
| Diyare, viral ekzantem | Tonsiller eksüda, damakta peteşi |
| Yaygın LAP, hepatosplenomegali (EBV) | Hassas ön servikal LAP |
| Yaş <3 (GAS bu yaşta nadir) | Yaş 5–15, kış–ilkbahar, temaslı öyküsü |
| Kademeli başlangıç | Skarlatiniform döküntü, çilek dili, öksürük yokluğu |
- Tonsiller eksüda / şişlik → 1
- Hassas ön servikal LAP → 1
- Ateş öyküsü (>38 °C) → 1
- Öksürük yokluğu → 1
Toplam 0–4 puan.
- Centor'un 4 maddesi
- Yaş 3–14 → +1
- Yaş 15–44 → 0
- Yaş ≥45 → −1
Toplam −1 ile 5 arası. Pediatri dahil en yaygın kullanılan skordur.
- Fever — son 24 saatte ateş
- Purulence — tonsillerde pürülans
- Attend rapidly — semptom başlangıcı ≤3 gün
- Inflamed tonsils — ileri derecede inflame tonsil
- No cough or coryza
IDSA, boğaz ağrılı hastalarda hangi hastanın test edileceğini belirlemek için standart bir klinik skorlama sisteminin kullanılmasını önermektedir (koşullu öneri, çok düşük kanıt düzeyi). Skorların asıl gücü, düşük olasılıklı hastayı dışlayarak gereksiz test ve antibiyotikten korumaktır.
| McIsaac Skoru | GAS Olasılığı | Önerilen Yaklaşım |
|---|---|---|
| 0–1 | %7–13 | Test yapma, antibiyotik verme; semptomatik tedavi ve bilgilendirme |
| 2–3 | %21–34 | Hızlı antijen testi (RADT) yap; pozitifse tedavi et |
| 4–5 | %51–69 | Test yap ve pozitifse tedavi et. IDSA, test yapılmadan ampirik antibiyotiği önermemektedir |
Skorlar tek başına tanı koydurmaz. En yüksek skorda bile hastaların yaklaşık üçte biri–yarısı GAS-negatiftir. Skorun görevi, mikrobiyolojik testin kime yapılacağına karar vermektir. 3 yaşından küçük çocuklarda GAS farenjiti ve ARA çok nadir olduğundan rutin test önerilmez (GAS'lı bir kardeşle temas gibi istisnalar dışında).
- Hızlı antijen testi (RADT): Özgüllük %95'in üzerinde, duyarlılık %70–90. Pozitif sonuç doğrulama gerektirmez
- Boğaz kültürü: Altın standart. Sürüntü her iki tonsil ve arka farenksten alınmalı, dil ve yanak mukozasına değdirilmemelidir
- Çocuk ve adolesanda negatif RADT kültürle doğrulanmalıdır (ARA riski nedeniyle); erişkinde ARA insidansı çok düşük olduğu için doğrulama rutin önerilmez
- Moleküler testler (NAAT): Kültüre yakın duyarlılık, hızlı sonuç; maliyet ve taşıyıcıyı da saptama sorunu vardır
- ASO titresi akut tanıda kullanılmaz — geç yükselir, geçirilmiş enfeksiyonu gösterir; yalnızca ARA/PSGN araştırmasında anlamlıdır
- Tedavi sonrası kontrol kültürü gerekmez; asemptomatik taşıyıcılar tedavi edilmez (ARA riski taşımaz, bulaştırıcılığı düşüktür)
| Basamak | Ajan | Doz ve Süre |
|---|---|---|
| 1. Seçenek | Penisilin V (PO) | Erişkin: 500 mg 2×1 veya 250 mg 4×1 — 10 gün Çocuk (<27 kg): 250 mg 2–3×1 — 10 gün |
| Amoksisilin (PO) | Çocuk: 50 mg/kg/gün tek doz (max 1000 mg) — 10 gün Erişkin: 500 mg 2×1 veya 1000 mg 1×1 — 10 gün | |
| Benzatin penisilin G (IM) | <27 kg: 600.000 Ü — tek doz ≥27 kg: 1.200.000 Ü — tek doz (uyum sorununda tercih) | |
| Penisilin alerjisi (anafilaktik olmayan) | Sefaleksin veya sefadroksil | Sefaleksin 20 mg/kg 2×1 (max 500 mg/doz) — 10 gün |
| Penisilin alerjisi (anafilaktik / tip I) | Klindamisin, azitromisin veya klaritromisin | Klindamisin 7 mg/kg 3×1 (max 300 mg/doz) — 10 gün Azitromisin 12 mg/kg 1×1 — 5 gün Makrolid direnci bölgesel olarak yüksek olabilir |
| Destek tedavi | Parasetamol / NSAİİ | Ağrı kontrolü tedavinin ayrılmaz parçasıdır; tek doz sistemik kortikosteroid ağır odinofajide ek ağrı azalması sağlar |
10 günlük penisilin, ARA'yı önlemek için bakteriyolojik eradikasyonu hedefler. ARA profilaksisi, semptom başlangıcından itibaren 9 gün içinde tedaviye başlandığında bile etkilidir — bu nedenle test sonucunu beklemek güvenlidir.
Yüksek doz penisilin V ile 5 günlük kısa kürün semptom düzelmesinde non-inferior olduğu ve daha az yan etkiyle seyrettiği gösterilmiştir; ancak ARA'nın endemik olduğu ortamlarda 10 gün standart kalmaya devam etmektedir.
Antibiyotik başlandıktan 24 saat sonra hasta bulaştırıcı kabul edilmez; okula/işe dönebilir.
Ampisilin/amoksisilin döküntüsü: EBV mononükleozu olan hastaya aminopenisilin verildiğinde yaygın makülopapüler döküntü gelişir. Bu bir penisilin alerjisi değildir; hastanın ömür boyu "penisilin alerjik" etiketlenmesine yol açmamalıdır. Boğaz ağrısı + yaygın LAP + splenomegali + atipik lenfositoz kombinasyonunda EBV düşünün.
Akut Otitis Media
- Orta–ileri derecede timpanik membran (TM) bombeleşmesi, VEYA
- Yeni başlayan otore (otitis eksterna ile açıklanamayan), VEYA
- Hafif TM bombeleşmesi + son 48 saatte başlayan otalji ya da belirgin TM eritemi
- Orta kulak efüzyonu gösterilmeden AOM tanısı konulmamalıdır — pnömatik otoskopi veya timpanometri ile hareket kısıtlılığı doğrulanır
- Şiddetli AOM: orta–ağır otalji, ≥48 saattir süren otalji veya ateş ≥39 °C
En sık aşırı tanı hatası: Ağlayan çocukta kırmızı görünen TM. Tek başına eritem AOM tanısı için yeterli değildir — bombeleşme ve efüzyon aranmalıdır. Efüzyonlu otitis media (OME / seröz otit) akut enfeksiyon değildir ve antibiyotik gerektirmez.
| Yaş | Bilateral / Otoreli / Şiddetli | Unilateral, hafif–orta |
|---|---|---|
| <6 ay | Her durumda antibiyotik | |
| 6–23 ay | Antibiyotik | Antibiyotik veya 48–72 saat izlem (aileyle ortak karar, güvenilir takip şartıyla) |
| ≥2 yaş | Antibiyotik | 48–72 saat izlem tercih edilir |
İzlem "hiçbir şey yapmamak" değildir: ağrı kontrolü zorunludur (parasetamol 15 mg/kg veya ibuprofen 10 mg/kg).
Ailenin 48–72 saat içinde düzelme olmazsa ya da kötüleşme olursa başvurabileceği bir plan gereklidir. En pratik yöntem gecikmeli (yedek) reçete: reçete verilir, ancak yalnızca düzelme olmazsa başlanması söylenir — bu yöntem antibiyotik kullanımını yaklaşık üçte iki oranında azaltır.
İzlem için ön koşullar: >6 ay yaş, hafif tablo, unilateral tutulum, immünyetmezlik/kraniyofasiyal anomali/koklear implant yokluğu ve güvenilir takip.
| Durum | Ajan | Doz |
|---|---|---|
| Standart 1. seçenek | Amoksisilin | 80–90 mg/kg/gün, 2 doza bölünmüş (erişkin: 500 mg 3×1 veya 875 mg 2×1) |
| Son 30 günde β-laktam kullanımı, pürülan konjonktivit birlikteliği veya tekrarlayan AOM | Amoksisilin-klavulanat | 90/6,4 mg/kg/gün, 2 doza bölünmüş (yüksek amoksisilin / düşük klavulanat oranlı formülasyon) |
| Penisilin alerjisi (non-anafilaktik) | Sefdinir, sefuroksim aksetil, sefpodoksim | Sefuroksim aksetil 30 mg/kg/gün 2 doz |
| Oral alamayan / kusan / tedavi başarısızlığı | Seftriakson | 50 mg/kg IM-IV, 1–3 gün |
| Süre | <2 yaş veya şiddetli tablo | 10 gün |
| 2–5 yaş, hafif–orta | 7 gün | |
| ≥6 yaş, hafif–orta | 5–7 gün |
Kısa kür 2 yaş altında uygun değildir: Randomize çalışmalar, 2 yaş altındaki çocuklarda 5 günlük amoksisilin-klavulanat kürünün 10 güne göre daha yüksek klinik başarısızlık oranıyla seyrettiğini göstermiştir. Antibiyotik direncinde ise anlamlı fark saptanmamıştır.
- Akut mastoidit: Retroauriküler eritem, hassasiyet, kulak kepçesinin öne-aşağı itilmesi. Kontrastlı temporal BT; IV antibiyotik ± mastoidektomi
- TM perforasyonu (çoğu spontan kapanır), kronik süpüratif otitis media, kolesteatom, sensörinöral işitme kaybı, labirentit
- İntrakraniyal: menenjit, epidural/subdural ampiyem, beyin apsesi, lateral (sigmoid) sinüs trombozu
- Periferik fasiyal paralizi AOM'un acil komplikasyonudur — miringotomi ve IV antibiyotik gerektirir
- Erişkinde AOM nadirdir: Tek taraflı, tekrarlayan veya inatçı efüzyonda nazofarenks tümörü mutlaka dışlanmalıdır
- Korunma: Konjuge pnömokok aşısı, influenza aşısı, anne sütü, sigara dumanına maruziyetin ve emzik kullanımının azaltılması
Akut Rinosinüzit
- Akut rinosinüzit: Pürülan nazal akıntı + (nazal obstrüksiyon ve/veya yüzde ağrı-basınç-dolgunluk), süre ≤4 hafta
- Subakut: 4–12 hafta · Kronik: ≥12 hafta (objektif inflamasyon kanıtı — endoskopi veya BT gerekir)
- Tekrarlayan akut: Yılda ≥4 atak, ataklar arasında tam düzelme
- Viral ÜSYE'lerin yalnızca %0,5–2'si akut bakteriyel rinosinüzite (ABRS) ilerler
1 · Süre: Semptomlar ≥10 gün boyunca düzelme göstermeden devam ediyorsa
2 · Çift kötüleşme ("double worsening"): 5–6 günlük belirgin iyileşmenin ardından semptomların yeniden kötüleşmesi
3 · Şiddetli başlangıç: ≥39 °C ateş + pürülan akıntının en az 3–4 gün birlikte sürmesi
- Komplikasyonsuz akut rinosinüzitte radyolojik görüntüleme yapılmamalıdır — viral ÜSYE'de bile sinüslerde mukozal kalınlaşma sıktır, özgül değildir
- Düz sinüs grafisi ve su tutucu pozisyon grafileri günümüzde terk edilmiştir
- Kontrastlı paranazal sinüs + orbita BT: orbital veya intrakraniyal komplikasyon şüphesi, immünsüpresyon, alternatif tanı şüphesi
- MR: intrakraniyal yayılım, kavernöz sinüs trombozu, invaziv fungal hastalık şüphesinde BT'yi tamamlar
| Basamak | Öneri | Not |
|---|---|---|
| İlk yaklaşım | İzlem (watchful waiting) — komplikasyonsuz ABRS'de güçlü öneri | 2025 güncellemesinde "antibiyotik ya da izlem" seçeneğinden izlem lehine netleştirilmiştir. Güvenilir takip sağlanmalı; 7 gün içinde düzelme yoksa veya kötüleşirse antibiyotiğe geçilir |
| Antibiyotik — 1. seçenek | Amoksisilin ± klavulanat | Süre 5–7 gün (önceki 5–10 günden kısaltılmıştır). Erişkin: 500 mg 3×1 veya 875/125 mg 2×1 |
| Penisilin alerjisi | Doksisiklin | 100 mg 2×1. Makrolid ve TMP-SMX, pnömokok direnci nedeniyle önerilmez |
| Florokinolon | Levofloksasin / moksifloksasin | Ciddi yan etki profili nedeniyle son seçenek; rutin ABRS'de kullanılmamalıdır |
| Semptomatik | Analjezik, intranazal kortikosteroid, salin irrigasyonu | Hem viral hem bakteriyel formda önerilir |
| Önerilmeyenler | Antihistaminik (alerji yoksa), sistemik steroid (rutin), mukolitikler | Topikal dekonjestan ≤3 gün ile sınırlanmalıdır (rinitis medikamentoza riski) |
| Tedavi başarısızlığı | 7 gün içinde düzelme yok veya kötüleşme | Tanı yeniden değerlendirilir, antibiyotik değiştirilir, komplikasyon araştırılır |
Orbital: Periorbital ödem/eritem, proptozis, göz hareketlerinde kısıtlılık veya çift görme, görme keskinliğinde azalma, renkli görme kaybı, ağrılı göz hareketi
İntrakraniyal: Şiddetli baş ağrısı, ense sertliği, bilinç değişikliği, fokal nörolojik defisit, nöbet, kafa çiftlerinde tutulum
Lokal: Frontal bölgede şişlik (Pott's puffy tümör — frontal kemik osteomyeliti), yüzde ilerleyici ödem
Orbital komplikasyonlar Chandler sınıflamasına göre değerlendirilir: preseptal selülit → orbital selülit → subperiostal apse → orbital apse → kavernöz sinüs trombozu. Subperiostal apse ve sonrası cerrahi drenaj gerektirir.
İnvaziv fungal rinosinüzit: Diyabetik ketoasidoz, hematolojik malignite, uzamış nötropeni veya organ nakli öyküsü olan hastada yüz ağrısı, nazal konjesyon ve ateş varsa mukormikoz/Aspergillus düşünün. Muayenede ağrısız, siyah-nekrotik nazal septum veya damak lezyonu ve duyarsız mukoza tipiktir. Acil endoskopik değerlendirme, biyopsi, geniş cerrahi debridman ve lipozomal amfoterisin B (mukormikozda) gerektirir — saatler içinde ilerleyen bir acildir.
Akut Epiglottit (Supraglottit)
- Hib aşısı öncesi çocukluk çağı hastalığıyken, aşılamayla birlikte erişkin ağırlıklı hâle gelmiştir
- Erişkinde insidans yaklaşık 1/100.000/yıl; mortalite %1–7 aralığında bildirilmektedir
- Erişkin etkenler: H. influenzae (tip b dışı suşlar dahil), S. pneumoniae, GAS, S. aureus; immünsüprese hastada viral ve fungal etkenler
- Termal yaralanma, kostik madde, krak-kokain inhalasyonu ve anjiyoödem enfeksiyöz olmayan supraglottik ödem nedenleridir
- Erişkin: Saatler içinde şiddetlenen boğaz ağrısı ve odinofaji; muayene bulgularıyla orantısız ağrı en değerli ipucudur
- "Sıcak patates" sesi (hot potato voice), salya akıtma, öne eğilerek oturma (tripod pozisyonu), stridor
- Çocuk — klasik "3D": Drooling (salya), Dysphagia (yutma güçlüğü), Distress (solunum sıkıntısı); toksik görünüm, oturmada ısrar
- Krup'tan farkları: epiglottitte havlar tarzda öksürük yoktur, başlangıç daha ani ve toksik görünüm belirgindir
- Hyoid üzerine bası ile belirgin ağrı ("larengeal hassasiyet") destekleyici bulgudur
- Altın standart: Deneyimli ekip tarafından yapılan fleksibl fiberoptik laringoskopi — kiraz kırmızısı, ödemli epiglot
- Lateral boyun grafisi: "Başparmak (thumb) işareti"; yalnızca stabil hastada ve hasta yalnız bırakılmadan çekilir — normal grafi tanıyı dışlamaz
- Çocukta dil basacağı ile muayeneden, ağlatmaktan ve sırt üstü yatırmaktan kaçının — laringospazm ve tam obstrüksiyonu tetikleyebilir
- Havayolu güvenliği önceliklidir: kontrollü ortamda (ameliyathane), zor havayolu ekipmanı ve cerrahi havayolu hazırlığıyla değerlendirme
- Erişkinlerin çoğunda yoğun bakımda yakın gözlem yeterlidir; azınlık hastada entübasyon veya cerrahi havayolu gerekir. Salya akıtma, stridor, oturmada ısrar ve hızlı semptom progresyonu havayolu girişimi ihtiyacını öngörür
- Antibiyotik: Seftriakson 2 g/gün IV (veya sefotaksim, ampisilin-sulbaktam); MRSA riski varsa vankomisin veya linezolid eklenir. Süre 7–10 gün, klinik yanıtla oral tedaviye geçilir
- Kortikosteroid (deksametazon) ödemi azaltmak için sık kullanılır; kanıt düzeyi düşüktür. Nebülize adrenalinin yeri sınırlıdır
- Düzelmeyen olguda epiglot apsesini düşünün — görüntüleme ve drenaj gerekebilir
- Temaslı profilaksisi: Doğrulanmış Hib olgusunda, evde 4 yaşından küçük eksik aşılı çocuk varsa tüm ev halkına rifampisin 20 mg/kg/gün (max 600 mg) 4 gün
Larenjit, Krup ve Soğuk Algınlığı
- 3 haftadan kısa süren disfoni; etkenlerin neredeyse tamamı virüslerdir
- Antibiyotik önerilmez — sistematik derlemeler klinik olarak anlamlı yarar göstermemiştir
- Tedavi: ses istirahati (fısıldamak değil, sessiz kalmak), hidrasyon, nemlendirme, sigaranın bırakılması, gerekirse analjezik
- 3 haftadan uzun süren disfonide laringoskopi zorunludur — larenks kanseri, vokal kord paralizisi, reflü laringiti, fungal larenjit (inhaler steroid kullananlarda) ayırt edilmelidir
- 6 ay–3 yaş arası; en sık etken parainfluenza tip 1. Havlar tarzda öksürük, ses kısıklığı, inspiratuvar stridor; geceleri kötüleşme tipiktir
- Akciğer grafisi gerekmez; çekilirse subglottik daralma ("steeple sign" — çan kulesi işareti) görülür
- Tedavi: Tek doz deksametazon 0,15–0,6 mg/kg PO/IM — hafif olgular dahil tüm şiddet düzeylerinde endikedir
- Orta–ağır olguda (istirahatte stridor, çekilmeler): nebülize adrenalin + en az 3 saat gözlem
- Bakteriyel trakeit ayırıcı tanıda unutulmamalıdır: toksik görünüm, yüksek ateş, steroide yanıtsızlık, hızlı kötüleşme → acil havayolu ve IV antistafilokoksik tedavi
- Semptomlar tipik olarak 7–10 günde geriler; öksürük 2–3 haftaya kadar sürebilir — bu normal seyirdir, tedavi başarısızlığı değildir
- Antibiyotiğin hiçbir yararı yoktur; ishal, döküntü ve C. difficile dahil zarar potansiyeli vardır
- Etkili semptomatik seçenekler: analjezik/antipiretik, salin nazal irrigasyon, kısa süreli topikal dekonjestan, bal (1 yaş üzeri çocukta öksürük için)
- Çinko, C vitamini, ekinezya ve bitkisel ürünler için kanıtlar zayıf ve tutarsızdır
- 6 yaş altı çocuklarda reçetesiz öksürük-soğuk algınlığı şurupları önerilmez — yarar gösterilmemiş, ciddi advers olaylar bildirilmiştir
Akılcı Antibiyotik Kullanımı
- Soğuk algınlığı / nonspesifik ÜSYE — süre ve akıntı rengine bakılmaksızın
- Akut larenjit
- Akut bronşit (sağlıklı erişkinde, pnömoni bulgusu yoksa)
- RADT/kültür negatif farenjit
- Asemptomatik GAS taşıyıcılığı
- Efüzyonlu otitis media (seröz otit)
- 10 günden kısa süren, kötüleşme göstermeyen rinosinüzit
| Strateji | Uygulama |
|---|---|
| Risk skorlaması | Centor/McIsaac veya FeverPAIN ile düşük olasılıklı hastayı test ve tedavi dışında bırakmak |
| Gecikmeli (yedek) reçete | "Bu reçeteyi ancak 3 gün içinde düzelmezseniz kullanın" — antibiyotik kullanımını belirgin azaltır, hasta memnuniyetini düşürmez |
| Doğal seyir bilgilendirmesi | Hastaya semptomların ne kadar süreceğini sayı vererek söylemek (kulak ağrısı ~4 gün, boğaz ağrısı ~7 gün, soğuk algınlığı ~10 gün, öksürük ~21 gün) beklentiyi yönetir |
| Olumlu dil kullanımı | "Antibiyotik gerekmiyor" yerine "Şu anda size en çok yarayacak tedavi şudur" — reçetesiz ayrılan hastada memnuniyetsizliği azaltır |
| Yazılı bilgilendirme + güvenlik ağı | Hangi bulgular ortaya çıkarsa geri başvurulacağının açıkça yazılması |
| Geri bildirim ve denetim | Hekim bazında reçeteleme oranlarının akranlarla karşılaştırılması, en etkili kurumsal müdahalelerdendir |
| Doğru alerji etiketlemesi | "Penisilin alerjisi" etiketlerinin yaklaşık %90'ı doğrulanmaz; gereksiz geniş spektrumlu ajan kullanımına yol açar |
Türkiye, antibiyotik tüketiminde Avrupa ülkeleri arasında uzun yıllar en üst sıralarda yer almıştır; reçetelerin önemli bölümü ÜSYE tanılarıyla yazılmaktadır. 2013'ten itibaren reçetesiz antibiyotik satışına yönelik denetimler ve Akılcı İlaç Kullanımı programları ile reçeteleme oranlarında belirgin azalma sağlanmıştır.
Ülkemizde ARA hâlâ tümüyle ortadan kalkmış değildir; bu nedenle GAS farenjitinde 10 günlük tam kür vurgusu korunmalı, buna karşılık viral tablolarda antibiyotikten kaçınılmalıdır. Doğru denge "hiç antibiyotik yazmamak" değil, doğru hastaya, doğru ajanı, doğru sürede yazmaktır.
Klinik Rehberler
IDSA'nın 2012 farenjit kılavuzunu tamamlayan güncelleme. Boğaz ağrılı çocuk ve erişkinde hangi hastanın test edileceğine karar vermek için Centor, McIsaac ve FeverPAIN skorlarının kullanılmasını öneriyor. Skorların asıl değerinin düşük olasılıklı hastayı test ve antibiyotik dışında bırakmak olduğunu vurguluyor.
Tam Metni Görüntüle2015 kılavuzunun kapsamlı güncellemesi. Komplikasyonsuz akut bakteriyel rinosinüzitte izlem (watchful waiting) artık ilk yaklaşım olarak güçlü biçimde öneriliyor; antibiyotik gerektiğinde amoksisilin ± klavulanat ve 5–7 günlük kısaltılmış süre benimseniyor. Görüntüleme kısıtlamaları ve kronik rinosinüzitte biyolojik ajanlara ilişkin yeni öneriler eklenmiş.
Tam Metni GörüntülePediatrik AOM'da tanı üçlüsü, izlem endikasyonları, yaşa ve şiddete göre antibiyotik seçimi ve süre kararı için güncel uzlaşı metni. 2 yaş üzeri risk faktörsüz çocukta 5 günlük kür, yüksek riskli ve ağır olgularda 7–10 gün öneriliyor; penisilin alerjisinde doğrulama sonrası sefalosporin yaklaşımı ayrıntılandırılıyor.
Tam Metni GörüntüleAvrupa'nın rinosinüzit referans belgesi. Akut viral, viral sonrası ve bakteriyel rinosinüzit ayrımını semptom seyri üzerinden tanımlıyor; birinci basamak için entegre bakım algoritmaları, çocuk hastada ayrı bölüm ve kronik rinosinüzit fenotip/endotip sınıflaması içeriyor.
Tam Metni GörüntüleFeverPAIN ve Centor skorlarını reçeteleme kararına doğrudan bağlayan pratik kılavuz. Düşük skorda antibiyotik verilmemesi, orta skorda gecikmeli (yedek) reçete, yüksek skorda hemen ya da gecikmeli reçete stratejisini tanımlıyor. Akılcı antibiyotik uygulaması için en kullanışlı sahada uygulanabilir belge.
Tam Metni GörüntülePediatrik AOM'da hâlâ referans alınan temel kılavuz. Katı tanı kriterleri (TM bombeleşmesi + efüzyon), yaş ve şiddete göre antibiyotik–izlem karar tablosu, yüksek doz amoksisilin yaklaşımı ve ağrı yönetiminin zorunluluğu bu belgeyle standartlaşmıştır.
Tam Metni GörüntüleGAS farenjitinin tedavisine ilişkin öneriler için hâlâ geçerli olan ana kılavuz (2025 güncellemesi yalnızca risk skorlamasını kapsamaktadır). Penisilin/amoksisilinin birinci seçenek olması, 10 günlük süre, penisilin alerjisinde alternatifler, tedavi sonrası kontrol kültürünün gereksizliği ve asemptomatik taşıyıcıların tedavi edilmemesi bu belgede tanımlanmıştır.
Tam Metni GörüntüleŞikâyet: 24 yaşında erkek hasta, 3 gündür süren boğaz ağrısı, yutarken artan ağrı ve ateş yüksekliği ile aile hekimine başvurdu. Öksürüğü ve burun akıntısı yok. Sınıfında benzer şikâyetlerle okula gelemeyen öğrenciler olduğunu belirtiyor.
FM: Ateş 38,6 °C, nabız 96/dk, TA 120/75 mmHg. Orofarenkste her iki tonsil hipertrofik ve üzerinde beyaz eksüda mevcut. Her iki ön servikal zincirde hassas, hareketli, yaklaşık 1,5 cm LAP. Uvula orta hatta. Trismus yok. Cilt döküntüsü yok, karın muayenesi normal, organomegali saptanmadı.
Hasta, 4 gün sonra acil servise başvurdu. Ateşinin devam ettiğini, ağrının artık tek taraflı (sağ) ve çok daha şiddetli olduğunu, ağzını zor açtığını ve sıvı dahil hiçbir şey yutamadığını ifade etti.
FM: Ateş 38,9 °C, nabız 112/dk. Konuşması boğuk ve "sıcak patates" tarzında. Trismus nedeniyle ağız açıklığı yaklaşık 2 cm. Sağ peritonsiller bölgede belirgin şişlik, sağ tonsil mediale ve aşağıya itilmiş, uvula sola deviye. Ağız içinde salya birikimi mevcut. Stridor ve solunum sıkıntısı yok.
McIsaac skoru = 4
| Kriter | Hastadaki durum | Puan |
|---|---|---|
| Tonsiller eksüda / şişlik | Var | +1 |
| Hassas ön servikal LAP | Var (bilateral, hassas) | +1 |
| Ateş öyküsü >38 °C | 38,6 °C | +1 |
| Öksürük yokluğu | Öksürük yok | +1 |
| Yaş düzeltmesi (24 yaş → 15–44 grubu) | — | 0 |
| Toplam | 4 | |
Yorum: Skor 4 → GAS olasılığı yaklaşık %51–69. Bu, yüksek risk grubudur; ancak hastaların yaklaşık üçte biri–yarısı yine de GAS-negatiftir.
Karar: Hızlı antijen testi (RADT) yapılmalı, pozitifse tedavi başlanmalıdır.
Birinci seçenek — penisilin veya amoksisilin, 10 gün:
- Penisilin V 500 mg PO 2×1 (veya 250 mg 4×1) — 10 gün
- Amoksisilin 500 mg PO 2×1 veya 1000 mg 1×1 — 10 gün (dar spektrumlu ve günde tek doz seçeneği uyumu artırır)
- Uyum sorunu bekleniyorsa: Benzatin penisilin G 1.200.000 Ü IM tek doz
Penisilin alerjisi varsa:
- Anafilaktik olmayan öykü → sefaleksin 500 mg 2×1, 10 gün
- Tip I / anafilaktik öykü → klindamisin 300 mg 3×1 (10 gün) veya azitromisin (5 gün); makrolid direncine dikkat
Destek tedavisi ihmal edilmemeli: Parasetamol veya NSAİİ ile ağrı kontrolü, yeterli sıvı alımı. Ağır odinofajide tek doz sistemik kortikosteroid ek ağrı azalması sağlayabilir.
Tanı: Sağ peritonsiller apse (quinsy) — tonsillofarenjitin en sık süpüratif komplikasyonu.
Tanıyı destekleyen bulgular:
- Trismus — pterygoid kas irritasyonuna bağlı; peritonsiller selülitten apseyi ayıran en değerli bulgudur
- Tek taraflılaşma — bilateral farenjitin tek tarafta yoğunlaşması
- Uvula deviasyonu ve tonsilin mediale-aşağıya itilmesi
- "Sıcak patates" sesi, salya birikimi, yutamama
- Antibiyotik altında düzelmeme / kötüleşme
Yönetim:
- Drenaj esastır: İğne aspirasyonu veya insizyon-drenaj (KBB). Antibiyotik tek başına genellikle yetersizdir
- Aspirat kültüre gönderilir (GAS, S. aureus, anaeroblar; sıklıkla polimikrobiyal)
- Antibiyotik: Ampisilin-sulbaktam 3 g IV q6h veya klindamisin 600 mg IV q8h; klinik yanıtla oral tedaviye geçilerek toplam ~10–14 gün
- Ağrı kontrolü, IV hidrasyon; sistemik kortikosteroid ödem ve ağrıyı azaltabilir
- Tanı belirsizse veya derin boyun yayılımından şüpheleniliyorsa kontrastlı boyun BT; yatak başı intraoral USG de kullanılabilir
| Tanı | Benzerlik | Ayırt ettiren bulgu |
|---|---|---|
| EBV mononükleozu | Eksüdatif tonsillit, ateş, LAP | Yaygın (posterior servikal) LAP, splenomegali, atipik lenfositoz, uzamış halsizlik; aminopenisilinle döküntü |
| Retrofaringeal / parafaringeal apse | Boyun ağrısı, disfaji, ateş | Boyun ekstansiyonunda ağrı, tortikollis, boyunda şişlik; tanı kontrastlı boyun BT |
| Akut epiglottit | Şiddetli odinofaji, salya, boğuk ses | Orofarenks muayenesi ağrıyla orantısız normal; stridor, tripod pozisyonu; tanı fiberoptik laringoskopi |
| Lemierre sendromu | Farenjit sonrası devam eden yüksek ateş | Boyunda sternokleidomastoid boyunca hassasiyet, septik pulmoner emboli, F. necrophorum bakteriyemisi |
| Ludwig anjini | Ağız tabanı şişliği, trismus | Odontojenik kaynak, submandibular sert ödem, dilin yukarı-geriye itilmesi |
| Akut HIV enfeksiyonu | Farenjit, ateş, LAP | Eksüda genellikle yok; döküntü, oral ülser, riskli temas öyküsü; HIV RNA / p24 antijen testi |
| Difteri | Tonsillerde membran | Kanayan, sıkı yapışık gri-beyaz psödomembran; aşısız birey; "boğa boynu" |
A · 32 yaşında kadın: 2 gündür boğaz ağrısı, burun akıntısı, öksürük ve hafif ses kısıklığı. Ateş yok, tonsillerde eksüda yok, LAP yok.
- McIsaac = 0 → Test yok, antibiyotik yok. Viral ÜSYE
- Semptomatik tedavi, doğal seyir bilgilendirmesi (boğaz ağrısı ~7 gün, öksürük 2–3 haftaya kadar sürebilir), yazılı güvenlik ağı
B · 7 yaşında çocuk: Ateş 38,5 °C, tonsillerde eksüda, hassas ön servikal LAP, öksürük yok.
- McIsaac = 5 (4 kriter + yaş için +1) → RADT yap
- RADT negatifse boğaz kültürü ile doğrula (çocuk ve adolesanda ARA riski nedeniyle önerilir)
- Pozitifse: amoksisilin 50 mg/kg/gün tek doz (max 1000 mg), 10 gün
C · 29 yaşında erkek: 3 haftadır süren boğaz ağrısı ve ses kısıklığı, ateş yok, kilo kaybı yok, günde 1 paket sigara içiyor.
- Akut ÜSYE tablosu değil → antibiyotik endikasyonu yok
- 3 haftadan uzun süren disfoni → larengoskopi ile değerlendirme zorunlu (malignite, vokal kord patolojisi, reflü laringiti)