İçeriğe git

Üst Solunum Yolu Enfeksiyonları - Bursa İhtisas Enfeksiyon Akademisi (BİENA)

BİENA — Üst Bilgi v4 İçeriğe atla
Menüyü atla
Menüyü atla
Klinik Tecrübe ve Akademik Diyaloğun Dijital Platformu
Menüyü atla
Menüyü atla
SBÜ Bursa Yüksek İhtisas EAH Enfeksiyon Hastalıkları Kliniği
Menüyü atla
Konu Sayfası

Üst Solunum Yolu Enfeksiyonları

Tonsillofarenjit · Akut Otitis Media · Akut Rinosinüzit · Epiglottit · Larenjit

Poliklinik ve acilde en sık karşılaşılan enfeksiyon grubu; aynı zamanda gereksiz antibiyotik reçetesinin en büyük tek kaynağı. Centor/McIsaac ve FeverPAIN ile risk sınıflandırması, IDSA 2025 skorlama güncellemesi, AAO-HNSF 2025 sinüzit güncellemesi, izlem (watchful waiting) stratejileri ve havayolunu tehdit eden kırmızı bayraklar.

%80+ Viral Centor / McIsaac FeverPAIN IDSA 2025 AAO-HNSF 2025 Akılcı Antibiyotik Havayolu Acili
✍️ Prof. Dr. İsmail Necati Hakyemez 🔄 Son güncelleme: 08.10.2026
1

Giriş & Kapsam

Tanım
  • Üst solunum yolu enfeksiyonları (ÜSYE); burun, paranazal sinüsler, farenks, larenks, orta kulak ve epiglotu tutan akut enfeksiyonları kapsar
  • Birinci basamak ve acil servis başvurularının en büyük tek grubu; erişkinde yılda ortalama 2–3, okul çağı çocukta 6–8 atak
  • Etkenlerin %80'den fazlası virüstür; buna karşın bu tablolar için yazılan antibiyotik reçetesi oranı çok daha yüksektir
  • Klinik iş yükünün küçük ama kritik bir kısmı (epiglottit, derin boyun enfeksiyonu, orbital/intrakraniyal komplikasyon) havayolu ve görme kaybı acilidir
Bu Konunun İki Ekseni
1 · Akılcı Antibiyotik Kullanımı

Hangi hastaya antibiyotik verilmeyeceğini ayırt etmek, hangisine verileceğinden daha önemlidir. Risk skorları (Centor/McIsaac, FeverPAIN), izlem stratejileri ve gecikmeli reçete bu bölümün omurgasıdır.

2 · Kırmızı Bayrakları Kaçırmamak

Aynı "boğaz ağrısı" veya "burun tıkanıklığı" şikâyetinin arkasında epiglottit, peritonsiller/retrofaringeal apse, Lemierre sendromu, orbital selülit veya kavernöz sinüs trombozu olabilir.

⚠️

Temel yanılgı: Pürülan (sarı-yeşil) nazal akıntı veya balgam, bakteriyel enfeksiyonun göstergesi değildir. Renk değişikliği nötrofil miyeloperoksidazına bağlıdır ve viral enfeksiyonun doğal seyrinde 3.–5. günlerde beklenir.

2

Etiyoloji & Mikrobiyoloji

SendromBaşlıca Viral EtkenlerBakteriyel Etkenler
Soğuk algınlığı (nazofarenjit)Rinovirüs (%30–50), koronavirüsler, RSV, parainfluenza, metapnömovirüs, adenovirüsYok — antibiyotik endikasyonu yoktur
Akut tonsillofarenjitAdenovirüs, EBV, rinovirüs, influenza, koksaki (herpanjina), HSV, akut HIVA grubu β-hemolitik streptokok (S. pyogenes), C/G grubu streptokok, Fusobacterium necrophorum, N. gonorrhoeae, C. diphtheriae, A. haemolyticum
Akut otitis mediaRSV, rinovirüs, influenza (koenfeksiyon çok sık)S. pneumoniae, tiplendirilemeyen H. influenzae, M. catarrhalis, GAS
Akut rinosinüzitRinovirüs, influenza, parainfluenza (%98'i viral kalır)S. pneumoniae, tiplendirilemeyen H. influenzae, M. catarrhalis, S. aureus; nozokomiyal/odontojenik olguda anaeroblar
Epiglottit (supraglottit)Nadiren HSV, VZV (immünsüprese)H. influenzae (tip b ve non-tip b), S. pneumoniae, GAS, S. aureus (MRSA dahil)
Akut larenjitParainfluenza, rinovirüs, influenza, adenovirüs, RSVNadir; M. catarrhalis, H. influenzae bildirilmiştir — antibiyotik yararı gösterilmemiştir
Krup (laringotrakeobronşit)Parainfluenza tip 1 (en sık), tip 3, RSV, influenzaBakteriyel trakeit: S. aureus, GAS (nadir, ağır)
🧬 Neden GAS Bu Kadar Önemli?

S. pyogenes, ÜSYE içinde antibiyotik tedavisinin kanıtlanmış yarar sağladığı başlıca bakteriyel etkendir: akut romatizmal ateşi (ARA) önler, süpüratif komplikasyonları azaltır, bulaşıcılığı 24 saatte sonlandırır ve semptom süresini yaklaşık 1–2 gün kısaltır.

Erişkin boğaz ağrılarının yalnızca %5–15'i, çocuk boğaz ağrılarının %20–30'u GAS kaynaklıdır. Geri kalanında antibiyotiğin yararı yoktur.

GAS'ta penisilin direnci bugüne kadar hiç gösterilmemiştir — tedavi başarısızlığı genellikle uyumsuzluk, yanlış tanı veya taşıyıcılık zemininde viral enfeksiyondur.

3

Akut Tonsillofarenjit

Klinik Ayrım: Viral mi, Streptokoksik mi?
Viral LehineGAS Lehine
Öksürük, burun akıntısı, ses kısıklığıAni başlangıçlı boğaz ağrısı, odinofaji
Konjonktivit, oral ülser/vezikül (koksaki, HSV)Ateş >38 °C, baş ağrısı
Diyare, viral ekzantemTonsiller eksüda, damakta peteşi
Yaygın LAP, hepatosplenomegali (EBV)Hassas ön servikal LAP
Yaş <3 (GAS bu yaşta nadir)Yaş 5–15, kış–ilkbahar, temaslı öyküsü
Kademeli başlangıçSkarlatiniform döküntü, çilek dili, öksürük yokluğu
Risk Skorlama Sistemleri
Centor Kriterleri (erişkin)
  • Tonsiller eksüda / şişlik → 1
  • Hassas ön servikal LAP → 1
  • Ateş öyküsü (>38 °C) → 1
  • Öksürük yokluğu → 1

Toplam 0–4 puan.

McIsaac (Modifiye Centor)
  • Centor'un 4 maddesi
  • Yaş 3–14 → +1
  • Yaş 15–44 → 0
  • Yaş ≥45 → −1

Toplam −1 ile 5 arası. Pediatri dahil en yaygın kullanılan skordur.

FeverPAIN (NICE, İngiltere)
  • Fever — son 24 saatte ateş
  • Purulence — tonsillerde pürülans
  • Attend rapidly — semptom başlangıcı ≤3 gün
  • Inflamed tonsils — ileri derecede inflame tonsil
  • No cough or coryza
IDSA 2025 Güncellemesi

IDSA, boğaz ağrılı hastalarda hangi hastanın test edileceğini belirlemek için standart bir klinik skorlama sisteminin kullanılmasını önermektedir (koşullu öneri, çok düşük kanıt düzeyi). Skorların asıl gücü, düşük olasılıklı hastayı dışlayarak gereksiz test ve antibiyotikten korumaktır.

Skora Göre Yaklaşım
McIsaac SkoruGAS OlasılığıÖnerilen Yaklaşım
0–1%7–13Test yapma, antibiyotik verme; semptomatik tedavi ve bilgilendirme
2–3%21–34Hızlı antijen testi (RADT) yap; pozitifse tedavi et
4–5%51–69Test yap ve pozitifse tedavi et. IDSA, test yapılmadan ampirik antibiyotiği önermemektedir
📌

Skorlar tek başına tanı koydurmaz. En yüksek skorda bile hastaların yaklaşık üçte biri–yarısı GAS-negatiftir. Skorun görevi, mikrobiyolojik testin kime yapılacağına karar vermektir. 3 yaşından küçük çocuklarda GAS farenjiti ve ARA çok nadir olduğundan rutin test önerilmez (GAS'lı bir kardeşle temas gibi istisnalar dışında).

Mikrobiyolojik Tanı
  • Hızlı antijen testi (RADT): Özgüllük %95'in üzerinde, duyarlılık %70–90. Pozitif sonuç doğrulama gerektirmez
  • Boğaz kültürü: Altın standart. Sürüntü her iki tonsil ve arka farenksten alınmalı, dil ve yanak mukozasına değdirilmemelidir
  • Çocuk ve adolesanda negatif RADT kültürle doğrulanmalıdır (ARA riski nedeniyle); erişkinde ARA insidansı çok düşük olduğu için doğrulama rutin önerilmez
  • Moleküler testler (NAAT): Kültüre yakın duyarlılık, hızlı sonuç; maliyet ve taşıyıcıyı da saptama sorunu vardır
  • ASO titresi akut tanıda kullanılmaz — geç yükselir, geçirilmiş enfeksiyonu gösterir; yalnızca ARA/PSGN araştırmasında anlamlıdır
  • Tedavi sonrası kontrol kültürü gerekmez; asemptomatik taşıyıcılar tedavi edilmez (ARA riski taşımaz, bulaştırıcılığı düşüktür)
GAS Tonsillofarenjiti Tedavisi
BasamakAjanDoz ve Süre
1. SeçenekPenisilin V (PO)Erişkin: 500 mg 2×1 veya 250 mg 4×1 — 10 gün
Çocuk (<27 kg): 250 mg 2–3×1 — 10 gün
Amoksisilin (PO)Çocuk: 50 mg/kg/gün tek doz (max 1000 mg) — 10 gün
Erişkin: 500 mg 2×1 veya 1000 mg 1×1 — 10 gün
Benzatin penisilin G (IM)<27 kg: 600.000 Ü — tek doz
≥27 kg: 1.200.000 Ü — tek doz (uyum sorununda tercih)
Penisilin alerjisi
(anafilaktik olmayan)
Sefaleksin veya sefadroksilSefaleksin 20 mg/kg 2×1 (max 500 mg/doz) — 10 gün
Penisilin alerjisi
(anafilaktik / tip I)
Klindamisin, azitromisin veya klaritromisinKlindamisin 7 mg/kg 3×1 (max 300 mg/doz) — 10 gün
Azitromisin 12 mg/kg 1×1 — 5 gün
Makrolid direnci bölgesel olarak yüksek olabilir
Destek tedaviParasetamol / NSAİİAğrı kontrolü tedavinin ayrılmaz parçasıdır; tek doz sistemik kortikosteroid ağır odinofajide ek ağrı azalması sağlar
⏱️ Neden 10 Gün?

10 günlük penisilin, ARA'yı önlemek için bakteriyolojik eradikasyonu hedefler. ARA profilaksisi, semptom başlangıcından itibaren 9 gün içinde tedaviye başlandığında bile etkilidir — bu nedenle test sonucunu beklemek güvenlidir.

Yüksek doz penisilin V ile 5 günlük kısa kürün semptom düzelmesinde non-inferior olduğu ve daha az yan etkiyle seyrettiği gösterilmiştir; ancak ARA'nın endemik olduğu ortamlarda 10 gün standart kalmaya devam etmektedir.

Antibiyotik başlandıktan 24 saat sonra hasta bulaştırıcı kabul edilmez; okula/işe dönebilir.

Komplikasyonlar
A
Peritonsiller Apse (Quinsy)
En sık süpüratif komplikasyon
Trismus, "sıcak patates" sesi, tek taraflı şiddetli ağrı, uvula deviasyonu, tonsilin mediale itilmesi. Tedavi: iğne aspirasyonu veya insizyon-drenaj + ampisilin-sulbaktam ya da klindamisin. Antibiyotik tek başına genellikle yetersizdir.
B
Retrofaringeal / Parafaringeal Apse
Çocuklarda <5 yaş; havayolu riski
Boyun ekstansiyonunda ağrı, tortikollis, disfaji, stridor. Lateral boyun grafisinde prevertebral yumuşak doku genişlemesi; tanı kontrastlı boyun BT. Cerrahi drenaj + geniş spektrumlu antibiyotik.
C
Lemierre Sendromu
"Unutulmuş hastalık" · Mortalite %5–10
Fusobacterium necrophorum'a bağlı internal juguler ven septik tromboflebiti. Genç erişkinde boğaz ağrısından 4–5 gün sonra yüksek ateş, boyunda hassasiyet, septik pulmoner emboliler. Tanı: boyun BT/USG + kan kültürü. Tedavi: ampisilin-sulbaktam veya metronidazol içeren rejim, 4–6 hafta.
D
Akut Romatizmal Ateş (ARA)
Nonsüpüratif · Antibiyotikle önlenebilir
Farenjitten 2–4 hafta sonra; Jones kriterleri (kardit, poliartrit, kore, eritema marginatum, subkutan nodül). Sadece farenjit sonrası gelişir, deri enfeksiyonu sonrası görülmez. Türkiye dâhil orta gelirli ülkelerde hâlâ önemlidir.
E
Post-streptokoksik Glomerülonefrit (PSGN)
Nonsüpüratif · Antibiyotikle ÖNLENEMEZ
Farenjitten 1–2 hafta, piyodermadan 3–6 hafta sonra. Hematüri, ödem, hipertansiyon, düşük C3. Nefritojenik suşlara özgüdür; antibiyotik tedavisi riski azaltmaz — bu ARA'dan temel farkıdır.
F
Skarlatina (Kızıl)
Eritrojenik toksin aracılı
Zımpara kâğıdı hissi veren yaygın eritematöz döküntü, Pastia çizgileri, perioral solukluk, çilek dili, deskuamasyon. GAS farenjitiyle aynı şekilde tedavi edilir.
💊

Ampisilin/amoksisilin döküntüsü: EBV mononükleozu olan hastaya aminopenisilin verildiğinde yaygın makülopapüler döküntü gelişir. Bu bir penisilin alerjisi değildir; hastanın ömür boyu "penisilin alerjik" etiketlenmesine yol açmamalıdır. Boğaz ağrısı + yaygın LAP + splenomegali + atipik lenfositoz kombinasyonunda EBV düşünün.

4

Akut Otitis Media

Tanı Kriterleri
  • Orta–ileri derecede timpanik membran (TM) bombeleşmesi, VEYA
  • Yeni başlayan otore (otitis eksterna ile açıklanamayan), VEYA
  • Hafif TM bombeleşmesi + son 48 saatte başlayan otalji ya da belirgin TM eritemi
  • Orta kulak efüzyonu gösterilmeden AOM tanısı konulmamalıdır — pnömatik otoskopi veya timpanometri ile hareket kısıtlılığı doğrulanır
  • Şiddetli AOM: orta–ağır otalji, ≥48 saattir süren otalji veya ateş ≥39 °C
👂

En sık aşırı tanı hatası: Ağlayan çocukta kırmızı görünen TM. Tek başına eritem AOM tanısı için yeterli değildir — bombeleşme ve efüzyon aranmalıdır. Efüzyonlu otitis media (OME / seröz otit) akut enfeksiyon değildir ve antibiyotik gerektirmez.

Tedavi Kararı: Antibiyotik mi, İzlem mi?
YaşBilateral / Otoreli / ŞiddetliUnilateral, hafif–orta
<6 ayHer durumda antibiyotik
6–23 ayAntibiyotikAntibiyotik veya 48–72 saat izlem (aileyle ortak karar, güvenilir takip şartıyla)
≥2 yaşAntibiyotik48–72 saat izlem tercih edilir
⏳ İzlem (Watchful Waiting) Nasıl Uygulanır?

İzlem "hiçbir şey yapmamak" değildir: ağrı kontrolü zorunludur (parasetamol 15 mg/kg veya ibuprofen 10 mg/kg).

Ailenin 48–72 saat içinde düzelme olmazsa ya da kötüleşme olursa başvurabileceği bir plan gereklidir. En pratik yöntem gecikmeli (yedek) reçete: reçete verilir, ancak yalnızca düzelme olmazsa başlanması söylenir — bu yöntem antibiyotik kullanımını yaklaşık üçte iki oranında azaltır.

İzlem için ön koşullar: >6 ay yaş, hafif tablo, unilateral tutulum, immünyetmezlik/kraniyofasiyal anomali/koklear implant yokluğu ve güvenilir takip.

Antibiyotik Seçimi ve Süresi
DurumAjanDoz
Standart 1. seçenekAmoksisilin80–90 mg/kg/gün, 2 doza bölünmüş (erişkin: 500 mg 3×1 veya 875 mg 2×1)
Son 30 günde β-laktam kullanımı, pürülan konjonktivit birlikteliği veya tekrarlayan AOMAmoksisilin-klavulanat90/6,4 mg/kg/gün, 2 doza bölünmüş (yüksek amoksisilin / düşük klavulanat oranlı formülasyon)
Penisilin alerjisi (non-anafilaktik)Sefdinir, sefuroksim aksetil, sefpodoksimSefuroksim aksetil 30 mg/kg/gün 2 doz
Oral alamayan / kusan / tedavi başarısızlığıSeftriakson50 mg/kg IM-IV, 1–3 gün
Süre<2 yaş veya şiddetli tablo10 gün
2–5 yaş, hafif–orta7 gün
≥6 yaş, hafif–orta5–7 gün
🚫

Kısa kür 2 yaş altında uygun değildir: Randomize çalışmalar, 2 yaş altındaki çocuklarda 5 günlük amoksisilin-klavulanat kürünün 10 güne göre daha yüksek klinik başarısızlık oranıyla seyrettiğini göstermiştir. Antibiyotik direncinde ise anlamlı fark saptanmamıştır.

Komplikasyonlar ve Özel Durumlar
  • Akut mastoidit: Retroauriküler eritem, hassasiyet, kulak kepçesinin öne-aşağı itilmesi. Kontrastlı temporal BT; IV antibiyotik ± mastoidektomi
  • TM perforasyonu (çoğu spontan kapanır), kronik süpüratif otitis media, kolesteatom, sensörinöral işitme kaybı, labirentit
  • İntrakraniyal: menenjit, epidural/subdural ampiyem, beyin apsesi, lateral (sigmoid) sinüs trombozu
  • Periferik fasiyal paralizi AOM'un acil komplikasyonudur — miringotomi ve IV antibiyotik gerektirir
  • Erişkinde AOM nadirdir: Tek taraflı, tekrarlayan veya inatçı efüzyonda nazofarenks tümörü mutlaka dışlanmalıdır
  • Korunma: Konjuge pnömokok aşısı, influenza aşısı, anne sütü, sigara dumanına maruziyetin ve emzik kullanımının azaltılması
5

Akut Rinosinüzit

Tanım ve Sınıflama
  • Akut rinosinüzit: Pürülan nazal akıntı + (nazal obstrüksiyon ve/veya yüzde ağrı-basınç-dolgunluk), süre ≤4 hafta
  • Subakut: 4–12 hafta · Kronik: ≥12 hafta (objektif inflamasyon kanıtı — endoskopi veya BT gerekir)
  • Tekrarlayan akut: Yılda ≥4 atak, ataklar arasında tam düzelme
  • Viral ÜSYE'lerin yalnızca %0,5–2'si akut bakteriyel rinosinüzite (ABRS) ilerler
Bakteriyel Rinosinüzit Ne Zaman Düşünülür?
🎯 ABRS Tanı Ölçütleri — Üç Senaryodan Biri

1 · Süre: Semptomlar ≥10 gün boyunca düzelme göstermeden devam ediyorsa

2 · Çift kötüleşme ("double worsening"): 5–6 günlük belirgin iyileşmenin ardından semptomların yeniden kötüleşmesi

3 · Şiddetli başlangıç: ≥39 °C ateş + pürülan akıntının en az 3–4 gün birlikte sürmesi

Görüntüleme
  • Komplikasyonsuz akut rinosinüzitte radyolojik görüntüleme yapılmamalıdır — viral ÜSYE'de bile sinüslerde mukozal kalınlaşma sıktır, özgül değildir
  • Düz sinüs grafisi ve su tutucu pozisyon grafileri günümüzde terk edilmiştir
  • Kontrastlı paranazal sinüs + orbita BT: orbital veya intrakraniyal komplikasyon şüphesi, immünsüpresyon, alternatif tanı şüphesi
  • MR: intrakraniyal yayılım, kavernöz sinüs trombozu, invaziv fungal hastalık şüphesinde BT'yi tamamlar
Tedavi (AAO-HNSF 2025 Güncellemesi)
BasamakÖneriNot
İlk yaklaşımİzlem (watchful waiting) — komplikasyonsuz ABRS'de güçlü öneri2025 güncellemesinde "antibiyotik ya da izlem" seçeneğinden izlem lehine netleştirilmiştir. Güvenilir takip sağlanmalı; 7 gün içinde düzelme yoksa veya kötüleşirse antibiyotiğe geçilir
Antibiyotik — 1. seçenekAmoksisilin ± klavulanatSüre 5–7 gün (önceki 5–10 günden kısaltılmıştır). Erişkin: 500 mg 3×1 veya 875/125 mg 2×1
Penisilin alerjisiDoksisiklin100 mg 2×1. Makrolid ve TMP-SMX, pnömokok direnci nedeniyle önerilmez
FlorokinolonLevofloksasin / moksifloksasinCiddi yan etki profili nedeniyle son seçenek; rutin ABRS'de kullanılmamalıdır
SemptomatikAnaljezik, intranazal kortikosteroid, salin irrigasyonuHem viral hem bakteriyel formda önerilir
ÖnerilmeyenlerAntihistaminik (alerji yoksa), sistemik steroid (rutin), mukolitiklerTopikal dekonjestan ≤3 gün ile sınırlanmalıdır (rinitis medikamentoza riski)
Tedavi başarısızlığı7 gün içinde düzelme yok veya kötüleşmeTanı yeniden değerlendirilir, antibiyotik değiştirilir, komplikasyon araştırılır
🚨 Rinosinüzitte Kırmızı Bayraklar — Acil Görüntüleme ve Konsültasyon

Orbital: Periorbital ödem/eritem, proptozis, göz hareketlerinde kısıtlılık veya çift görme, görme keskinliğinde azalma, renkli görme kaybı, ağrılı göz hareketi

İntrakraniyal: Şiddetli baş ağrısı, ense sertliği, bilinç değişikliği, fokal nörolojik defisit, nöbet, kafa çiftlerinde tutulum

Lokal: Frontal bölgede şişlik (Pott's puffy tümör — frontal kemik osteomyeliti), yüzde ilerleyici ödem

Orbital komplikasyonlar Chandler sınıflamasına göre değerlendirilir: preseptal selülit → orbital selülit → subperiostal apse → orbital apse → kavernöz sinüs trombozu. Subperiostal apse ve sonrası cerrahi drenaj gerektirir.

🍄

İnvaziv fungal rinosinüzit: Diyabetik ketoasidoz, hematolojik malignite, uzamış nötropeni veya organ nakli öyküsü olan hastada yüz ağrısı, nazal konjesyon ve ateş varsa mukormikoz/Aspergillus düşünün. Muayenede ağrısız, siyah-nekrotik nazal septum veya damak lezyonu ve duyarsız mukoza tipiktir. Acil endoskopik değerlendirme, biyopsi, geniş cerrahi debridman ve lipozomal amfoterisin B (mukormikozda) gerektirir — saatler içinde ilerleyen bir acildir.

6

Akut Epiglottit (Supraglottit)

Epidemiyolojik Kayma
  • Hib aşısı öncesi çocukluk çağı hastalığıyken, aşılamayla birlikte erişkin ağırlıklı hâle gelmiştir
  • Erişkinde insidans yaklaşık 1/100.000/yıl; mortalite %1–7 aralığında bildirilmektedir
  • Erişkin etkenler: H. influenzae (tip b dışı suşlar dahil), S. pneumoniae, GAS, S. aureus; immünsüprese hastada viral ve fungal etkenler
  • Termal yaralanma, kostik madde, krak-kokain inhalasyonu ve anjiyoödem enfeksiyöz olmayan supraglottik ödem nedenleridir
Klinik
  • Erişkin: Saatler içinde şiddetlenen boğaz ağrısı ve odinofaji; muayene bulgularıyla orantısız ağrı en değerli ipucudur
  • "Sıcak patates" sesi (hot potato voice), salya akıtma, öne eğilerek oturma (tripod pozisyonu), stridor
  • Çocuk — klasik "3D": Drooling (salya), Dysphagia (yutma güçlüğü), Distress (solunum sıkıntısı); toksik görünüm, oturmada ısrar
  • Krup'tan farkları: epiglottitte havlar tarzda öksürük yoktur, başlangıç daha ani ve toksik görünüm belirgindir
  • Hyoid üzerine bası ile belirgin ağrı ("larengeal hassasiyet") destekleyici bulgudur
Tanı ve Yönetim
  • Altın standart: Deneyimli ekip tarafından yapılan fleksibl fiberoptik laringoskopi — kiraz kırmızısı, ödemli epiglot
  • Lateral boyun grafisi: "Başparmak (thumb) işareti"; yalnızca stabil hastada ve hasta yalnız bırakılmadan çekilir — normal grafi tanıyı dışlamaz
  • Çocukta dil basacağı ile muayeneden, ağlatmaktan ve sırt üstü yatırmaktan kaçının — laringospazm ve tam obstrüksiyonu tetikleyebilir
  • Havayolu güvenliği önceliklidir: kontrollü ortamda (ameliyathane), zor havayolu ekipmanı ve cerrahi havayolu hazırlığıyla değerlendirme
  • Erişkinlerin çoğunda yoğun bakımda yakın gözlem yeterlidir; azınlık hastada entübasyon veya cerrahi havayolu gerekir. Salya akıtma, stridor, oturmada ısrar ve hızlı semptom progresyonu havayolu girişimi ihtiyacını öngörür
  • Antibiyotik: Seftriakson 2 g/gün IV (veya sefotaksim, ampisilin-sulbaktam); MRSA riski varsa vankomisin veya linezolid eklenir. Süre 7–10 gün, klinik yanıtla oral tedaviye geçilir
  • Kortikosteroid (deksametazon) ödemi azaltmak için sık kullanılır; kanıt düzeyi düşüktür. Nebülize adrenalinin yeri sınırlıdır
  • Düzelmeyen olguda epiglot apsesini düşünün — görüntüleme ve drenaj gerekebilir
  • Temaslı profilaksisi: Doğrulanmış Hib olgusunda, evde 4 yaşından küçük eksik aşılı çocuk varsa tüm ev halkına rifampisin 20 mg/kg/gün (max 600 mg) 4 gün
7

Larenjit, Krup ve Soğuk Algınlığı

Akut Larenjit
  • 3 haftadan kısa süren disfoni; etkenlerin neredeyse tamamı virüslerdir
  • Antibiyotik önerilmez — sistematik derlemeler klinik olarak anlamlı yarar göstermemiştir
  • Tedavi: ses istirahati (fısıldamak değil, sessiz kalmak), hidrasyon, nemlendirme, sigaranın bırakılması, gerekirse analjezik
  • 3 haftadan uzun süren disfonide laringoskopi zorunludur — larenks kanseri, vokal kord paralizisi, reflü laringiti, fungal larenjit (inhaler steroid kullananlarda) ayırt edilmelidir
Krup (Laringotrakeobronşit)
  • 6 ay–3 yaş arası; en sık etken parainfluenza tip 1. Havlar tarzda öksürük, ses kısıklığı, inspiratuvar stridor; geceleri kötüleşme tipiktir
  • Akciğer grafisi gerekmez; çekilirse subglottik daralma ("steeple sign" — çan kulesi işareti) görülür
  • Tedavi: Tek doz deksametazon 0,15–0,6 mg/kg PO/IM — hafif olgular dahil tüm şiddet düzeylerinde endikedir
  • Orta–ağır olguda (istirahatte stridor, çekilmeler): nebülize adrenalin + en az 3 saat gözlem
  • Bakteriyel trakeit ayırıcı tanıda unutulmamalıdır: toksik görünüm, yüksek ateş, steroide yanıtsızlık, hızlı kötüleşme → acil havayolu ve IV antistafilokoksik tedavi
Soğuk Algınlığı (Akut Viral Nazofarenjit)
  • Semptomlar tipik olarak 7–10 günde geriler; öksürük 2–3 haftaya kadar sürebilir — bu normal seyirdir, tedavi başarısızlığı değildir
  • Antibiyotiğin hiçbir yararı yoktur; ishal, döküntü ve C. difficile dahil zarar potansiyeli vardır
  • Etkili semptomatik seçenekler: analjezik/antipiretik, salin nazal irrigasyon, kısa süreli topikal dekonjestan, bal (1 yaş üzeri çocukta öksürük için)
  • Çinko, C vitamini, ekinezya ve bitkisel ürünler için kanıtlar zayıf ve tutarsızdır
  • 6 yaş altı çocuklarda reçetesiz öksürük-soğuk algınlığı şurupları önerilmez — yarar gösterilmemiş, ciddi advers olaylar bildirilmiştir
8

Akılcı Antibiyotik Kullanımı

Antibiyotik Kesinlikle Endike Olmayan Tablolar
  • Soğuk algınlığı / nonspesifik ÜSYE — süre ve akıntı rengine bakılmaksızın
  • Akut larenjit
  • Akut bronşit (sağlıklı erişkinde, pnömoni bulgusu yoksa)
  • RADT/kültür negatif farenjit
  • Asemptomatik GAS taşıyıcılığı
  • Efüzyonlu otitis media (seröz otit)
  • 10 günden kısa süren, kötüleşme göstermeyen rinosinüzit
Gereksiz Reçeteyi Azaltan Stratejiler
StratejiUygulama
Risk skorlamasıCentor/McIsaac veya FeverPAIN ile düşük olasılıklı hastayı test ve tedavi dışında bırakmak
Gecikmeli (yedek) reçete"Bu reçeteyi ancak 3 gün içinde düzelmezseniz kullanın" — antibiyotik kullanımını belirgin azaltır, hasta memnuniyetini düşürmez
Doğal seyir bilgilendirmesiHastaya semptomların ne kadar süreceğini sayı vererek söylemek (kulak ağrısı ~4 gün, boğaz ağrısı ~7 gün, soğuk algınlığı ~10 gün, öksürük ~21 gün) beklentiyi yönetir
Olumlu dil kullanımı"Antibiyotik gerekmiyor" yerine "Şu anda size en çok yarayacak tedavi şudur" — reçetesiz ayrılan hastada memnuniyetsizliği azaltır
Yazılı bilgilendirme + güvenlik ağıHangi bulgular ortaya çıkarsa geri başvurulacağının açıkça yazılması
Geri bildirim ve denetimHekim bazında reçeteleme oranlarının akranlarla karşılaştırılması, en etkili kurumsal müdahalelerdendir
Doğru alerji etiketlemesi"Penisilin alerjisi" etiketlerinin yaklaşık %90'ı doğrulanmaz; gereksiz geniş spektrumlu ajan kullanımına yol açar
🇹🇷 Türkiye Perspektifi

Türkiye, antibiyotik tüketiminde Avrupa ülkeleri arasında uzun yıllar en üst sıralarda yer almıştır; reçetelerin önemli bölümü ÜSYE tanılarıyla yazılmaktadır. 2013'ten itibaren reçetesiz antibiyotik satışına yönelik denetimler ve Akılcı İlaç Kullanımı programları ile reçeteleme oranlarında belirgin azalma sağlanmıştır.

Ülkemizde ARA hâlâ tümüyle ortadan kalkmış değildir; bu nedenle GAS farenjitinde 10 günlük tam kür vurgusu korunmalı, buna karşılık viral tablolarda antibiyotikten kaçınılmalıdır. Doğru denge "hiç antibiyotik yazmamak" değil, doğru hastaya, doğru ajanı, doğru sürede yazmaktır.

Temel Kaynaklar
Linder JA, Watson ME, Wessels MR, et al. 2025 Clinical Practice Guideline Update by the Infectious Diseases Society of America on Group A Streptococcal Pharyngitis: Risk Assessment Using Clinical Scoring Systems in Children and Adults. Clin Infect Dis. 2025;ciaf668. doi:10.1093/cid/ciaf668
Payne SC, McKenna M, Buckley J, et al. Clinical Practice Guideline: Adult Sinusitis Update. Otolaryngol Head Neck Surg. 2025;173(Suppl 1). doi:10.1002/ohn.1344
Castelli Gattinara G, Chiappini E, Marchisio P, et al. Antibiotic treatment of acute and recurrent otitis media in children: an Italian intersociety Consensus. Ital J Pediatr. 2025;51:50. doi:10.1186/s13052-025-01894-z
Hamilton JL, McCrea L. Streptococcal pharyngitis: rapid evidence review. Am Fam Physician. 2024;109(4):343–349.
Booth AW, Pungsornruk K, Llewellyn S, Sturgess D, Vidhani K. Airway management of adult epiglottitis: a systematic review and meta-analysis. BJA Open. 2024;9:100250. doi:10.1016/j.bjao.2023.100250
Fokkens WJ, Lund VJ, Hopkins C, et al. European Position Paper on Rhinosinusitis and Nasal Polyps 2020 (EPOS 2020). Rhinology. 2020;58(Suppl S29):1–464. doi:10.4193/Rhin20.600
Lieberthal AS, Carroll AE, Chonmaitree T, et al. The diagnosis and management of acute otitis media. Pediatrics. 2013;131(3):e964–e999. doi:10.1542/peds.2012-3488
Mandell, Douglas, and Bennett's Principles and Practice of Infectious Diseases. 10th ed. Elsevier; 2026. Pharyngitis, Otitis Media, Sinusitis ve Epiglottitis bölümleri.
📚 REHBERLER

Klinik Rehberler

IDSA · 2025
2025 IDSA Guideline Update — Group A Streptococcal Pharyngitis: Risk Assessment Using Clinical Scoring Systems

IDSA'nın 2012 farenjit kılavuzunu tamamlayan güncelleme. Boğaz ağrılı çocuk ve erişkinde hangi hastanın test edileceğine karar vermek için Centor, McIsaac ve FeverPAIN skorlarının kullanılmasını öneriyor. Skorların asıl değerinin düşük olasılıklı hastayı test ve antibiyotik dışında bırakmak olduğunu vurguluyor.

Tam Metni Görüntüle
AAO-HNSF · 2025
Clinical Practice Guideline: Adult Sinusitis Update

2015 kılavuzunun kapsamlı güncellemesi. Komplikasyonsuz akut bakteriyel rinosinüzitte izlem (watchful waiting) artık ilk yaklaşım olarak güçlü biçimde öneriliyor; antibiyotik gerektiğinde amoksisilin ± klavulanat ve 5–7 günlük kısaltılmış süre benimseniyor. Görüntüleme kısıtlamaları ve kronik rinosinüzitte biyolojik ajanlara ilişkin yeni öneriler eklenmiş.

Tam Metni Görüntüle
Ital J Pediatr · 2025
Antibiotic Treatment of Acute and Recurrent Otitis Media in Children — İtalyan Kurumlar Arası Uzlaşı

Pediatrik AOM'da tanı üçlüsü, izlem endikasyonları, yaşa ve şiddete göre antibiyotik seçimi ve süre kararı için güncel uzlaşı metni. 2 yaş üzeri risk faktörsüz çocukta 5 günlük kür, yüksek riskli ve ağır olgularda 7–10 gün öneriliyor; penisilin alerjisinde doğrulama sonrası sefalosporin yaklaşımı ayrıntılandırılıyor.

Tam Metni Görüntüle
EPOS · 2020
European Position Paper on Rhinosinusitis and Nasal Polyps 2020 (EPOS 2020)

Avrupa'nın rinosinüzit referans belgesi. Akut viral, viral sonrası ve bakteriyel rinosinüzit ayrımını semptom seyri üzerinden tanımlıyor; birinci basamak için entegre bakım algoritmaları, çocuk hastada ayrı bölüm ve kronik rinosinüzit fenotip/endotip sınıflaması içeriyor.

Tam Metni Görüntüle
NICE · NG84 · 2018
Sore Throat (Acute): Antimicrobial Prescribing — NICE NG84

FeverPAIN ve Centor skorlarını reçeteleme kararına doğrudan bağlayan pratik kılavuz. Düşük skorda antibiyotik verilmemesi, orta skorda gecikmeli (yedek) reçete, yüksek skorda hemen ya da gecikmeli reçete stratejisini tanımlıyor. Akılcı antibiyotik uygulaması için en kullanışlı sahada uygulanabilir belge.

Tam Metni Görüntüle
AAP · 2013
The Diagnosis and Management of Acute Otitis Media — AAP Clinical Practice Guideline

Pediatrik AOM'da hâlâ referans alınan temel kılavuz. Katı tanı kriterleri (TM bombeleşmesi + efüzyon), yaş ve şiddete göre antibiyotik–izlem karar tablosu, yüksek doz amoksisilin yaklaşımı ve ağrı yönetiminin zorunluluğu bu belgeyle standartlaşmıştır.

Tam Metni Görüntüle
IDSA · 2012
Clinical Practice Guideline for the Diagnosis and Management of Group A Streptococcal Pharyngitis — IDSA

GAS farenjitinin tedavisine ilişkin öneriler için hâlâ geçerli olan ana kılavuz (2025 güncellemesi yalnızca risk skorlamasını kapsamaktadır). Penisilin/amoksisilinin birinci seçenek olması, 10 günlük süre, penisilin alerjisinde alternatifler, tedavi sonrası kontrol kültürünün gereksizliği ve asemptomatik taşıyıcıların tedavi edilmemesi bu belgede tanımlanmıştır.

Tam Metni Görüntüle
Klinik Vaka · Üst Solunum Yolu Enfeksiyonları
"Üç Günlük Boğaz Ağrısı, Sonra Açılamayan Ağız"
24 Yaş · Erkek Öğretmen Akut Tonsillofarenjit Komplikasyon
1. Başvuru — 0. Gün

Şikâyet: 24 yaşında erkek hasta, 3 gündür süren boğaz ağrısı, yutarken artan ağrı ve ateş yüksekliği ile aile hekimine başvurdu. Öksürüğü ve burun akıntısı yok. Sınıfında benzer şikâyetlerle okula gelemeyen öğrenciler olduğunu belirtiyor.

FM: Ateş 38,6 °C, nabız 96/dk, TA 120/75 mmHg. Orofarenkste her iki tonsil hipertrofik ve üzerinde beyaz eksüda mevcut. Her iki ön servikal zincirde hassas, hareketli, yaklaşık 1,5 cm LAP. Uvula orta hatta. Trismus yok. Cilt döküntüsü yok, karın muayenesi normal, organomegali saptanmadı.

📍 Özgeçmiş: Bilinen kronik hastalığı ve düzenli ilaç kullanımı yok. Bildirilen ilaç alerjisi yok. Sigara içmiyor.
2. Başvuru — 4. Gün

Hasta, 4 gün sonra acil servise başvurdu. Ateşinin devam ettiğini, ağrının artık tek taraflı (sağ) ve çok daha şiddetli olduğunu, ağzını zor açtığını ve sıvı dahil hiçbir şey yutamadığını ifade etti.

FM: Ateş 38,9 °C, nabız 112/dk. Konuşması boğuk ve "sıcak patates" tarzında. Trismus nedeniyle ağız açıklığı yaklaşık 2 cm. Sağ peritonsiller bölgede belirgin şişlik, sağ tonsil mediale ve aşağıya itilmiş, uvula sola deviye. Ağız içinde salya birikimi mevcut. Stridor ve solunum sıkıntısı yok.

McIsaac skoru = 4

KriterHastadaki durumPuan
Tonsiller eksüda / şişlikVar+1
Hassas ön servikal LAPVar (bilateral, hassas)+1
Ateş öyküsü >38 °C38,6 °C+1
Öksürük yokluğuÖksürük yok+1
Yaş düzeltmesi (24 yaş → 15–44 grubu)—0
Toplam4

Yorum: Skor 4 → GAS olasılığı yaklaşık %51–69. Bu, yüksek risk grubudur; ancak hastaların yaklaşık üçte biri–yarısı yine de GAS-negatiftir.

Karar: Hızlı antijen testi (RADT) yapılmalı, pozitifse tedavi başlanmalıdır.

IDSA 2025 vurgusu: Klinik skorlama sistemi, boğaz ağrılı hastada kime test yapılacağını belirlemek için önerilir; skorun tek başına antibiyotik başlatma gerekçesi olması önerilmez. En yüksek skorda bile mikrobiyolojik doğrulama tercih edilir — çünkü ampirik tedavi, hastaların önemli bir kısmına gereksiz antibiyotik verilmesi demektir.
Not: Tedaviye başlamak için testi beklemek güvenlidir. Akut romatizmal ateş profilaksisi, semptom başlangıcından itibaren 9 gün içinde tedaviye başlandığında bile etkilidir.

Birinci seçenek — penisilin veya amoksisilin, 10 gün:

  • Penisilin V 500 mg PO 2×1 (veya 250 mg 4×1) — 10 gün
  • Amoksisilin 500 mg PO 2×1 veya 1000 mg 1×1 — 10 gün (dar spektrumlu ve günde tek doz seçeneği uyumu artırır)
  • Uyum sorunu bekleniyorsa: Benzatin penisilin G 1.200.000 Ü IM tek doz

Penisilin alerjisi varsa:

  • Anafilaktik olmayan öykü → sefaleksin 500 mg 2×1, 10 gün
  • Tip I / anafilaktik öykü → klindamisin 300 mg 3×1 (10 gün) veya azitromisin (5 gün); makrolid direncine dikkat

Destek tedavisi ihmal edilmemeli: Parasetamol veya NSAİİ ile ağrı kontrolü, yeterli sıvı alımı. Ağır odinofajide tek doz sistemik kortikosteroid ek ağrı azalması sağlayabilir.

Hasta bilgilendirmesi: Antibiyotik başlandıktan 24 saat sonra bulaştırıcılık sona erer; hasta işe/okula dönebilir. Kür 10 güne tamamlanmalıdır — semptomlar 2–3 günde düzelse bile. Tedavi sonrası kontrol kültürü gerekmez.
Yaygın hata: GAS farenjitinde penisilin direnci bugüne kadar hiç gösterilmemiştir. Buna rağmen rutin olarak amoksisilin-klavulanat, sefalosporin veya makrolid yazmak gereksiz geniş spektrum baskısı yaratır.

Tanı: Sağ peritonsiller apse (quinsy) — tonsillofarenjitin en sık süpüratif komplikasyonu.

Tanıyı destekleyen bulgular:

  • Trismus — pterygoid kas irritasyonuna bağlı; peritonsiller selülitten apseyi ayıran en değerli bulgudur
  • Tek taraflılaşma — bilateral farenjitin tek tarafta yoğunlaşması
  • Uvula deviasyonu ve tonsilin mediale-aşağıya itilmesi
  • "Sıcak patates" sesi, salya birikimi, yutamama
  • Antibiyotik altında düzelmeme / kötüleşme

Yönetim:

  • Drenaj esastır: İğne aspirasyonu veya insizyon-drenaj (KBB). Antibiyotik tek başına genellikle yetersizdir
  • Aspirat kültüre gönderilir (GAS, S. aureus, anaeroblar; sıklıkla polimikrobiyal)
  • Antibiyotik: Ampisilin-sulbaktam 3 g IV q6h veya klindamisin 600 mg IV q8h; klinik yanıtla oral tedaviye geçilerek toplam ~10–14 gün
  • Ağrı kontrolü, IV hidrasyon; sistemik kortikosteroid ödem ve ağrıyı azaltabilir
  • Tanı belirsizse veya derin boyun yayılımından şüpheleniliyorsa kontrastlı boyun BT; yatak başı intraoral USG de kullanılabilir
Havayolu uyarısı: Bu hastada stridor ve solunum sıkıntısı yok. Ancak stridor, oturmada ısrar, ilerleyici salya akıtma veya ses değişikliğinin derinleşmesi havayolu tehdidi anlamına gelir ve anestezi/KBB ile acil koordinasyon gerektirir.
TanıBenzerlikAyırt ettiren bulgu
EBV mononükleozuEksüdatif tonsillit, ateş, LAPYaygın (posterior servikal) LAP, splenomegali, atipik lenfositoz, uzamış halsizlik; aminopenisilinle döküntü
Retrofaringeal / parafaringeal apseBoyun ağrısı, disfaji, ateşBoyun ekstansiyonunda ağrı, tortikollis, boyunda şişlik; tanı kontrastlı boyun BT
Akut epiglottitŞiddetli odinofaji, salya, boğuk sesOrofarenks muayenesi ağrıyla orantısız normal; stridor, tripod pozisyonu; tanı fiberoptik laringoskopi
Lemierre sendromuFarenjit sonrası devam eden yüksek ateşBoyunda sternokleidomastoid boyunca hassasiyet, septik pulmoner emboli, F. necrophorum bakteriyemisi
Ludwig anjiniAğız tabanı şişliği, trismusOdontojenik kaynak, submandibular sert ödem, dilin yukarı-geriye itilmesi
Akut HIV enfeksiyonuFarenjit, ateş, LAPEksüda genellikle yok; döküntü, oral ülser, riskli temas öyküsü; HIV RNA / p24 antijen testi
DifteriTonsillerde membranKanayan, sıkı yapışık gri-beyaz psödomembran; aşısız birey; "boğa boynu"
Klinik kural: Antibiyotik başlandıktan 48–72 saat sonra hâlâ düzelmeyen ya da kötüleşen bir farenjitte tanı yeniden sorgulanmalıdır — bu noktada karşınızdaki tablo çoğunlukla "dirençli streptokok" değil, komplikasyon veya yanlış tanıdır.

A · 32 yaşında kadın: 2 gündür boğaz ağrısı, burun akıntısı, öksürük ve hafif ses kısıklığı. Ateş yok, tonsillerde eksüda yok, LAP yok.

  • McIsaac = 0 → Test yok, antibiyotik yok. Viral ÜSYE
  • Semptomatik tedavi, doğal seyir bilgilendirmesi (boğaz ağrısı ~7 gün, öksürük 2–3 haftaya kadar sürebilir), yazılı güvenlik ağı

B · 7 yaşında çocuk: Ateş 38,5 °C, tonsillerde eksüda, hassas ön servikal LAP, öksürük yok.

  • McIsaac = 5 (4 kriter + yaş için +1) → RADT yap
  • RADT negatifse boğaz kültürü ile doğrula (çocuk ve adolesanda ARA riski nedeniyle önerilir)
  • Pozitifse: amoksisilin 50 mg/kg/gün tek doz (max 1000 mg), 10 gün

C · 29 yaşında erkek: 3 haftadır süren boğaz ağrısı ve ses kısıklığı, ateş yok, kilo kaybı yok, günde 1 paket sigara içiyor.

  • Akut ÜSYE tablosu değil → antibiyotik endikasyonu yok
  • 3 haftadan uzun süren disfoni → larengoskopi ile değerlendirme zorunlu (malignite, vokal kord patolojisi, reflü laringiti)
Akılcı antibiyotik pratiği: Bu üç hastadan yalnızca biri antibiyotik adayıdır. "Antibiyotik gerekmiyor" demek yerine "Şu anda size en çok yarayacak tedavi şudur" biçiminde olumlu bir dil kullanmak, reçetesiz ayrılan hastada memnuniyetsizliği belirgin olarak azaltır. Kararsız kalınan olgularda gecikmeli (yedek) reçete etkili bir ara yoldur.
Bilgi Testi · Üst Solunum Yolu Enfeksiyonları
Üst Solunum Yolu Enfeksiyonları — 10 Soruluk Quiz
Soru 1 / 10
doğru cevap
BİENA — Footer B · Editoryal
SBÜ Bursa Yüksek İhtisas EAH Enfeksiyon Hastalıkları ve Klinik Mikrobiyoloji Kliniği
İçeriğe dön
Uygulama simgesi
Bursa İhtisas Enfeksiyon Akademisi (BİENA) Ana ekranınıza daha iyi bir deneyim için bu uygulamayı yükleyin
iOS'ta yükleme düğmesi öğesine dokunun, ardından "Ekranınıza ekleyin"