İçeriğe git

Suçiçeği ve Zona (Herpes Zoster) - Bursa İhtisas Enfeksiyon Akademisi (BİENA)

BİENA — Üst Bilgi v4 İçeriğe atla
Menüyü atla
Menüyü atla
Klinik Tecrübe ve Akademik Diyaloğun Dijital Platformu
Menüyü atla
Menüyü atla
SBÜ Bursa Yüksek İhtisas EAH Enfeksiyon Hastalıkları Kliniği
Menüyü atla
Konu Sayfası

Suçiçeği ve Zona (Herpes Zoster)

Varicella · Herpes Zoster · Varicella-Zoster Virüsü (VZV, HHV-3) · Postherpetik Nevralji · Rekombinant Zona Aşısı

Tek virüs, iki hastalık: VZV primer enfeksiyonda suçiçeği, duyusal gangliyonlardaki latent virüsün yaşla ve bağışıklık baskılanmasıyla reaktivasyonunda zona yapar. Bu sayfa; Mandell 10. baskı temelinde varisellanın erişkin ve immünsüprese hastadaki ağır formlarını, zona ve komplikasyonlarını (postherpetik nevralji, oftalmik zona, Ramsay Hunt, VZV vaskülopatisi, dissemine hastalık), PCR temelli tanıyı, antiviral tedavi rejimlerini ve sürelerini, asiklovir direncinde foskarneti, temas sonrası profilaksiyi (aşı, VariZIG/IVIG, antiviral) ve rekombinant zona aşısının (RZV; ACIP 2022, EKMUD 2024) 11 yıllık etkinlik verilerini tek çerçevede toplar.

ACIP 2022 · RZV ≥19 Yaş İmmünsüprese EKMUD Erişkin Bağışıklama 2024 ZOE-LTFU 2025 · 11 Yılda %79,8 Etkinlik ZEDS 2025 · HZO'da 1 Yıl Supresyon Nature 2025 · Zona Aşısı ve Demans Valasiklovir 1 g 3×1 · 7 Gün IV Asiklovir 10 mg/kg q8h Türkiye: Suçiçeği Aşısı 12. Ay (GBP 2013) EDF/EADV S2k Kılavuzu
✍️ Prof. Dr. İsmail Necati Hakyemez 🔄 Son güncelleme: 08.10.2026
🆕 Son dönemde ne değişti? — 2022–2025 kanıt özeti

(1) ACIP 2022: Rekombinant zona aşısı (RZV, Shingrix) ≥19 yaş immünsüprese erişkinlere de önerildi — immünsüpresyonda kullanılabilen ilk zona aşısı; canlı zona aşısı (ZVL) ABD'de 2020'de piyasadan çekildi. (2) ZOE-LTFU final analizi (2025): RZV etkinliği aşılamadan 11 yıl sonra bile ≥50 yaşta %79,8, ≥70 yaşta %73,2, PHN'ye karşı %87,5; 11. yılda yıllık etkinlik %82. (3) ZEDS (2025): oftalmik zona sonrası 1 yıl düşük doz valasiklovir (1 g/gün) 18. ayda keratit/irit nükslerini %27 azalttı → HZO'da supresif tedavi artık düşünülmelidir. (4) Nature 2025 doğal deney: zona aşılaması 7 yılda yeni demans tanısını %20 (rölatif) azalttı; nedensel ilişkiye en yakın veri. (5) Zona geçirenlerde inme ve koroner olay riski 12 yıla kadar yüksek seyrediyor (NHS/HPFS kohortları). (6) Türkiye: RZV 2024'te ruhsat aldı; EKMUD 2024 rehberi ≥50 yaş ve immünsüprese erişkinlere 2 doz RZV öneriyor.

1

Virüs, Tanımlar & Epidemiyoloji

Varicella-Zoster Virüsü (VZV, HHV-3)

VZV, Alphaherpesvirinae alt ailesinden zarflı, çift sarmallı DNA virüsüdür (~125 kb, ~70 gen; herpesvirüslerin en küçük genomlu üyelerinden). Tek serotipi vardır; dünya genelinde yedi klad tanımlanmıştır ve aşı suşu (Oka) klad 2'dir. Yalnızca insanı enfekte eder. Primer enfeksiyon suçiçeği (varicella), duyusal gangliyonlarda ömür boyu latent kalan virüsün reaktivasyonu zona (herpes zoster) tablosunu oluşturur. Virüsün hücre ilişkili yayılımı, T hücreleri ile taşınması ve gangliyon nöronlarında latans kurma yeteneği patogenezin temelidir.

ÖzellikSuçiçeği (Varicella)Zona (Herpes Zoster)
MekanizmaPrimer enfeksiyon (dışarıdan bulaş)Endojen reaktivasyon (latent virüs)
Bulaş yoluHava yolu (solunum damlacık/aerosol) + vezikül içeriğiyle temas; ev içi atak hızı %85–90; döküntüden 1–2 gün önce başlayıp tüm lezyonlar kabuklanana dek (≈5–7 gün) bulaştırıcıVezikül içeriğiyle temas (dissemine veya immünsüprese olguda hava yolu); duyarlı kişiye suçiçeği bulaştırır, zona bulaştırmaz; bulaştırıcılık suçiçeğinden düşük
İnkübasyon10–21 gün (ortalama 14–16); VariZIG sonrası 28 güne uzar—
YaşAşısız toplumda %90'ı <15 yaş; aşı sonrası erişkin olgu oranı artarYaşam boyu risk ≈1/3; insidans 3–5/1000 kişi-yıl, ≥80 yaşta >10/1000; olguların yarısından fazlası ≥50 yaş
Ağır seyirErişkin (≥15 yaş), gebe, immünsüprese, yenidoğan, sigara içen, kronik akciğer/deri hastalığıİleri yaş, immünsüpresyon (HIV, HKHN, SOT, hematolojik kanser, biyolojik/JAK inhibitörü), oftalmik tutulum
Rekürrensİkinci atak nadir (ağır immünsüpresyon dışında); atak sonrası aşı (breakthrough) olguları hafif seyirli≈%5–6 (8 yılda); immünsüprese ve PHN'li hastada daha sık
Zona için risk faktörleri
  • Yaş: VZV'ye özgü hücresel bağışıklığın (CD4⁺/CD8⁺ efektör-bellek T hücreleri) yaşla azalması (immünsenesans) temel belirleyicidir; 50 yaştan sonra insidans belirgin artar
  • İmmünsüpresyon: HIV (insidans 15–25 kat; CD4 düşüklüğü ile korele), allojenik HKHN (ilk yılda %30–50; profilaksisiz), solid organ nakli, lenfoma/lösemi, kemoterapi, JAK inhibitörleri (tofasitinib, barisitinib, upadasitinib — Asya kökenlilerde daha belirgin), proteazom inhibitörleri (bortezomib), anti-CD38/CD20, fludarabin, CAR-T, kortikosteroid (≥20 mg/gün prednizon), anti-TNF (ılımlı artış)
  • Diğer: kadın cinsiyet, ailede zona öyküsü, fiziksel travma (dermatomal), psikolojik stres, diyabet, KOAH, KBY, otoimmün hastalık (SLE, RA, İBH), depresyon; çocukluk suçiçeğinin erken yaşta (<1 yaş, intrauterin) geçirilmesi
  • Aşı etkisi: Varisella aşısı olan çocuklarda zona riski doğal enfeksiyon geçirenlere göre daha düşüktür; toplumda varisella aşılamasının erişkin zona insidansını artırdığı hipotezi (eksojen "booster" kaybı) uzun dönem verilerle doğrulanmamıştır
🇹🇷 Türkiye perspektifi

Suçiçeği aşısı Şubat 2013'te Genişletilmiş Bağışıklama Programı'na alınmıştır: 12. ayda tek doz (ABD'de 12–15 ay + 4–6 yaş olmak üzere 2 doz). Aşı sonrası bildirilen olgular belirgin azalmış, ancak tek doz şemasıyla okul çağında hafif "breakthrough" olgular ve salgın kümeleri bildirilmeye devam etmektedir; ikinci doz tartışılmaktadır. Suçiçeği bildirimi zorunlu hastalıktır. Erişkin seroprevalansı ulusal çalışmalarda %90'ın üzerindedir; sağlık çalışanlarında bağışıklık kanıtı aranmalı, seronegatif olanlar 2 doz aşılanmalıdır. Canlı zona aşısı (ZVL) Türkiye'de 2015'ten itibaren ruhsatlı olup pek çok ülkede piyasadan çekilmiştir; rekombinant zona aşısı (RZV) 2024'te ruhsatlandırılmış, EKMUD Erişkin Bağışıklama Rehberi 2024 ile ≥50 yaş ve immünsüprese erişkinlere önerilmiştir; geri ödeme kapsamında değildir. VariZIG ülkemizde rutin bulunmaz; temas sonrası profilakside pratik alternatif IVIG ve seçilmiş olgularda antiviral profilaksidir.

2

Patogenez ve İmmünite

1
Giriş, lenfoid replikasyon ve iki viremi dalgası
Solunum mukozası → tonsil/lenf nodu T hücreleri → deri · 10–21 gün
Virüs üst solunum yolu mukozasından girer, tonsil ve bölgesel lenfoid dokuda replike olur ve T hücrelerine (deri-yönelimli CLA⁺ bellek T hücreleri) tutunarak primer viremi ile karaciğer, dalak ve retiküloendotelyal sisteme taşınır. Yaklaşık 10–14. günde ikincil viremi ile virüs dermise ve epidermise ulaşır; interferon yanıtının geciktiği odaklarda vezikül oluşur. Bu süreç inkübasyon süresini ve döküntünün dalgalar hâlinde çıkmasını açıklar. Viremi sırasında virüs duyusal sinir uçlarından veya hematojen yolla gangliyonlara da ulaşır.
2
Latans
Arka kök gangliyonları · trigeminal/genikülat gangliyon · enterik gangliyonlar
VZV nöronlarda episomal DNA olarak ömür boyu kalır; latansta sınırlı transkripsiyon (VLT, ORF63) vardır ve enfeksiyöz virüs üretilmez. Latansın kontrolü VZV'ye özgü hücresel bağışıklığa bağlıdır; hümoral antikorlar reaktivasyonu önlemede yetersizdir. Aşı suşu (Oka) da latans kurar, ancak reaktivasyon riski vahşi suştan düşüktür.
3
Reaktivasyon → gangliyonit, nörit, dermatomal döküntü
Hücresel bağışıklık eşiğinin altına inmesi · yaş · immünsüpresyon
T hücre bağışıklığı belirli bir eşiğin altına indiğinde virüs gangliyonda replike olur (hemorajik-nekrotizan gangliyonit), aksonlar boyunca anterograd taşınarak tek dermatomun derisine ulaşır ve grup vezikülleri oluşturur. Gangliyon ve sinir hasarı prodromal ağrıyı, kalıcı nöronal hasar ve santral sensitizasyon ise postherpetik nevraljiyi açıklar. Reaktivasyon sırasında düşük düzeyli viremi olur; immünsüprese hastada bu viremi dissemine kutanöz ve viseral hastalığa yol açar. Virüs ayrıca gangliyondan serebral arterlere (trigeminal afferentler) yayılarak VZV vaskülopatisine neden olabilir.
4
Bağışıklık ve "boosting"
Hücresel immünite belirleyici · doğal/aşı ile güçlendirme
Suçiçeği sonrası antikorlar (gE, gB, gH'ye karşı) ömür boyu kalır ve reenfeksiyonu önler; zonayı önleyen ise VZV'ye özgü CD4⁺ ve CD8⁺ T hücre yanıtıdır. Zona atağı ve zona aşısı bu yanıtı yeniden yükseltir ("boost"). Rekombinant zona aşısı (gE + AS01B adjuvan) gE'ye özgü CD4⁺ T hücre frekansını aşı öncesine göre ~7 kat artırır ve bu artış 11 yıl boyunca sürer; etkinliğin yaşla az düşmesinin nedeni budur. Canlı aşıların etkinliği ise yaşla hızla azalır (ZVL ≥70 yaşta %38, 8. yıldan sonra anlamsız).
3

Suçiçeği — Klinik ve Komplikasyonlar

Klasik seyir

Çocukta genellikle döküntü ilk bulgudur; erişkinde 1–2 günlük prodrom (ateş, halsizlik, baş ağrısı, iştahsızlık) görülür. Döküntü saçlı deri, yüz ve gövdeden başlayıp ekstremitelere yayılır (sentripetal; gövde ağırlıklı — çiçek hastalığının tersine). Lezyonlar 24–48 saat içinde makül → papül → ince duvarlı, berrak vezikül ("gül yaprağı üzerinde çiy damlası") → püstül → kabuk evrelerinden geçer; 3–5 gün boyunca yeni dalgalar çıkar ve aynı bölgede farklı evrelerde lezyonların birlikte bulunması tanı koydurucudur. Tipik olgu 250–500 lezyon taşır; kaşıntı belirgindir; oral/vajinal mukozada da vezikül-ülser görülür. Sağlıklı çocukta ateş 2–3 günde, döküntü 7–10 günde kabuklanarak iyileşir; erişkinde ateş daha yüksek, döküntü daha yoğun ve komplikasyon riski 10–25 kat fazladır.

Komplikasyonlar — sıklık sırasıyla
  • Sekonder bakteriyel deri enfeksiyonu (çocukta en sık; S. pyogenes ve S. aureus): impetigo, selülit, apse; nadir ama ölümcül nekrotizan fasiit ve streptokokal toksik şok — ateşin yeniden yükselmesi, lezyon çevresinde ağrılı eritem uyarıcıdır; NSAİİ kullanımı ile invaziv GAS ilişkisi bildirilmiştir
  • Varisella pnömonisi (erişkinde en sık ciddi komplikasyon): döküntüden 1–6 gün sonra öksürük, dispne, hipoksi; grafide bilateral nodüler-interstisyel infiltratlar; risk: sigara, gebelik (3. trimester), immünsüpresyon, >100 lezyon; tedavisiz mortalite %10–30
  • Nörolojik: akut serebellar ataksi (1/4000; benign, 2–4 haftada düzelir), ensefalit (nadir; erişkinde mortalite %5–20), aseptik menenjit, transvers miyelit, Guillain-Barré, Reye sendromu (salisilat ile — çocukta aspirin verilmez)
  • Diğer: subklinik hepatit (transaminaz yüksekliği sık), trombositopeni, purpura fulminans/DIC, nefrit, artrit, miyokardit, keratit; kalıcı skar
Yüksek riskli gruplar
  • İmmünsüprese hasta (progresif varisella): 7 günden uzun süren yeni lezyon çıkışı, hemorajik/nekrotik lezyonlar, yüksek ateşin sürmesi, viseral tutulum (pnömoni, hepatit, ensefalit, DIC); HKHN alıcısında döküntüden önce başlayan şiddetli karın/sırt ağrısı viseral VZV'nin habercisidir; mortalite %7–30
  • Gebelik: annede pnömoni riski artar; konjenital varisella sendromu gebeliğin ilk 20 haftasında geçirilen suçiçeğinde (risk <13 hafta %0,4; 13–20 hafta %2): dermatomal sikatrisyel skarlar, ekstremite hipoplazisi, mikroftalmi/korioretinit/katarakt, mikrosefali, kortikal atrofi, düşük doğum ağırlığı. Zona gebelikte fetüs için risk oluşturmaz
  • Yenidoğan: anne döküntüsü doğumdan 5 gün önce – 2 gün sonra ise bebek maternal antikor almadan viremik virüsle karşılaşır → ağır neonatal varisella (tedavisiz mortalite %30'a kadar) → VariZIG/IVIG + IV asiklovir
  • Erişkin, sigara içen, kronik akciğer hastası, kortikosteroid kullanan (inhaler dahil), salisilat alan çocuk, ev içi ikincil olgu (daha yüksek inokülum)
💉 Aşı sonrası suçiçeği (breakthrough varicella)

Aşılamadan ≥42 gün sonra vahşi suşla gelişen enfeksiyondur: genellikle <50 lezyon, sıklıkla makülopapüler (veziküler değil), ateşsiz/hafif ateşli, kısa süreli; bulaştırıcılığı doğal olgunun yaklaşık üçte biri kadardır ancak bulaştırır (özellikle >50 lezyonlu olgular). Tek dozla tüm varisellaya karşı etkinlik ≈%82, iki dozla ≈%92; ağır hastalığa karşı tek dozla bile >%97. Aşıdan 1–42 gün içinde çıkan döküntü aşı suşuna (Oka) veya inkübasyondaki vahşi suşa bağlı olabilir; PCR ile ayırt edilir.

4

Zona — Klinik, Özel Formlar ve Komplikasyonlar

Klasik seyir

Prodrom: döküntüden 1–5 gün (bazen >1 hafta) önce dermatomda ağrı, yanma, kaşıntı, parestezi, allodini; yaşlıda ağrı miyokard enfarktüsü, kolesistit, renal kolik, disk hernisi ile karışır. Döküntüsüz dermatomal ağrı (zoster sine herpete) PCR/seroloji ile kanıtlanabilir. Döküntü: tek bir dermatomda, orta hattı geçmeyen, eritemli zemin üzerinde grup vezikülleri; 3–5 günde yeni lezyonlar çıkar, 7–10 günde püstül ve kabuk, 2–4 haftada iyileşme (yaşlıda ve immünsüpresede daha uzun; skar ve pigment değişikliği kalabilir). Torakal dermatomlar (%50–60), ardından trigeminal (%10–20; özellikle V1), lomber ve servikal tutulum sıktır. Komşu dermatomlarda birkaç lezyon ve uzak bölgede <20 lezyon sağlıklı kişide de olabilir; ≥20 uzak lezyon dissemine zona olarak kabul edilir. Dermatomun ötesinde bölgesel lenfadenopati ve hafif ateş görülebilir.

Özel formAnatomi / tanımKlinik ipuçları ve yönetim notu
Herpes zoster oftalmikus (HZO)Trigeminal V1 (oftalmik dal); olguların %10–25'iHutchinson belirtisi (burun ucu/kanadında lezyon = nazosiliyer dal → göz tutulumu riski ~2 kat). Konjonktivit, keratit (dendritiform, stromal, endotelyal), üveit/irit, episklerit, glokom, optik nörit, akut retinal nekroz; aylar-yıllar sonra nüks ve kronik hastalık. Acil oftalmoloji; antiviral 7–10 gün (göz tutulumunda uzatılır); ZEDS 2025: 1 yıl valasiklovir 1 g/gün supresyon; HZO sonrası 1 yılda inme riski artar
Ramsay Hunt sendromu (zoster otikus)Genikülat gangliyon (VII); VIII sıklıkla eşlik ederPeriferik fasiyal paralizi + dış kulak yolu/kulak kepçesi/dil ön 2/3 veziküller + otalji; vertigo, tinnitus, işitme kaybı, tat kaybı. Bell paralizisine göre prognoz kötü (tam düzelme ~%50). Antiviral 7–10 gün + prednizon 1 mg/kg (maks. 60 mg) 5 gün, ardından azaltarak; 72 saat içinde başlanırsa sonuç daha iyi
Dissemine zonaPrimer ve komşu dermatomlar dışında ≥20 lezyonİmmünsüpresede (lenfoma, HKHN, HIV) tedavisizlerin %10–40'ında; viseral tutulum (pnömonit, hepatit, ensefalit, pankreatit) eşlik edebilir; varisella gibi hava yolu bulaşı → hava yolu + temas izolasyonu; IV asiklovir
VZV vaskülopatisiSerebral arterlerde granülomatöz arterit (büyük/küçük damar)HZO'dan haftalar-aylar sonra kontralateral hemiparezi, TİA, inme; immünsüpresede multifokal küçük damar vaskülopatisi, ensefalopati. Tanı: BOS'ta anti-VZV IgG (duyarlılık >%90; serum/BOS oranı düşük) — BOS PCR yalnızca ~%30 duyarlı; MR/anjiyografide stenoz. Tedavi: IV asiklovir 10–15 mg/kg q8h 14 gün ± prednizon 1 mg/kg 5 gün
Ensefalit / menenjit / miyelitSSS tutulumu; döküntü olmayabilirYaşlı ve immünsüpresede; BOS lenfositik pleositoz; BOS VZV PCR + anti-VZV IgG; IV asiklovir 10–15 mg/kg q8h 10–14 gün (miyelitte 14 gün)
Motor zonaÖn boynuz/ön kök tutulumu; olguların ~%5'iDermatomla uyumlu segmental parezi (karın duvarı herniasyonu, ekstremite güçsüzlüğü, diyafragma paralizisi); %75 düzelir
Akut retinal nekroz (ARN) / PORNRetinal nekroz; PORN AIDS'te (CD4 <10–50)ARN: immünkompetanda da; hızlı görme kaybı, periferik nekroz, vitrit → IV asiklovir + intravitreal foskarnet/gansiklovir. PORN: vitrit yok, hızlı bilateral, prognoz kötü → kombinasyon tedavi + ART
Kronik verrüköz zonaHiperkeratotik, verrüköz, iyileşmeyen lezyonlarİleri HIV ve uzun süre asiklovir kullananlarda; sıklıkla asiklovire dirençli (TK mutasyonu) → foskarnet
Zoster sine herpeteDöküntüsüz dermatomal ağrı/nörolojik bulguDermatomal ağrı, kraniyal nöropati, vaskülopati, miyelit; serolojik/PCR kanıtla tanı; antiviral yanıtı
Postherpetik Nevralji (PHN)

En sık komplikasyondur. Çalışmalarda döküntü başlangıcından ≥90 gün sonra süren (bazı tanımlarda >30 gün) dermatomal ağrı olarak tanımlanır; ZBPI "en kötü ağrı" ≥3 eşiği kullanılır. Zona hastalarının %10–20'sinde, 70 yaş üzerinde %30'a varan sıklıkta gelişir; aylar-yıllar sürebilir, uyku, depresyon ve işlevselliği ciddi bozar. Ağrı yanıcı/zonklayıcı sürekli ağrı, ataklar hâlinde bıçak saplanır ağrı ve allodini (dokunmakla ağrı) bileşenlerini içerir; deafferentasyon ve santral sensitizasyon ile açıklanır. Risk faktörleri: ileri yaş, şiddetli prodromal ağrı, şiddetli akut ağrı, yaygın döküntü, oftalmik tutulum, immünsüpresyon, diyabet. Antiviral tedavi akut ağrıyı ve PHN süresini kısaltır; PHN insidansını tutarlı biçimde azalttığı gösterilmemiştir — PHN'yi en etkin önleyen yaklaşım aşılamadır (RZV ile ≥%87).

⚠️

Zona sonrası kardiyovasküler ve nörolojik risk. Zonadan sonraki ilk yılda inme/TİA riski 1,3–4 kat (HZO'da ve 40 yaş altında en yüksek); 2022 NHS/HPFS kohortlarında zona öyküsü 12 yıla kadar inme (HR 1,38) ve koroner kalp hastalığı (HR 1,25) riskini artırdı. Antiviral tedavinin bu riski azalttığına dair gözlemsel veri vardır. Aksi yönde, zona aşılamasının demans riskini azalttığı 2025 Nature doğal deneyinde gösterilmiştir (7 yılda yeni demans tanısında %20 rölatif azalma). Bu bulgular zonayı yalnızca bir deri hastalığı değil, sistemik vasküler-nöroinflamatuvar bir olay olarak ele almayı ve aşılamayı güçlendirmeyi destekler.

5

Tanı

Tipik suçiçeği ve dermatomal zona tanısı kliniktir. Laboratuvar doğrulama; atipik döküntü (immünsüprese, aşılı hasta, zosteriform HSV ayrımı), dissemine/viseral hastalık, SSS tutulumu, gebelik, salgın araştırması ve enfeksiyon kontrol kararları için gerekir. Her durumda lezyon tabanından alınan sürüntüde PCR ilk seçenektir.

YöntemÖrnekPerformans / not
VZV DNA PCRVezikül sıvısı veya lezyon tabanı sürüntüsü (vezikülün tavanı kaldırılarak), kabuk, BOS, kan, BAL, dokuAltın standart; duyarlılık >%95, sonuç saatler içinde; kabuklu lezyonda da pozitif; vahşi/aşı (Oka) suşu ayrımı yapılabilir. BOS PCR ensefalit/miyelitte duyarlı, vaskülopatide %30. Kan PCR dissemine/viseral hastalıkta yararlı
Direkt floresan antikor (DFA)Lezyon tabanından kazıntı (hücre içermeli)Hızlı; PCR'den daha az duyarlı (%70–90); HSV'den ayırır
Viral kültürVezikül sıvısıÖzgül ama yavaş (3–7 gün) ve duyarlılığı düşük (%30–60); rutin önerilmez
Tzanck yaymasıLezyon tabanıMultinükleer dev hücreler, intranükleer inklüzyon; HSV'den ayıramaz, duyarlılık düşük — tarihsel yöntem
Seroloji — IgGSerumBağışıklık durumunun belirlenmesi için (sağlık çalışanı, gebe, nakil adayı, temas sonrası karar). Ticari ELISA doğal enfeksiyon antikorlarını güvenilir saptar; aşı kaynaklı antikorları kaçırabilir (gpELISA/FAMA daha duyarlı) → belgelenmiş 2 doz aşı seroloji sonucuna üstündür
Seroloji — IgMSerumDuyarlılık ve özgüllüğü düşük; reaktivasyonda da pozitifleşebilir; akut tanıda PCR tercih edilir
BOS anti-VZV IgG (serum/BOS oranı)Eş zamanlı BOS + serumVZV vaskülopatisinin en duyarlı testi (>%90); intratekal sentez göstergesi; PCR negatifliği vaskülopatiyi dışlamaz
Varisellaya karşı bağışıklık kanıtı (ACIP)
  • Belgelenmiş, uygun aralıklı 2 doz varisella aşısı
  • Laboratuvar kanıtı (IgG pozitif) veya laboratuvarla doğrulanmış hastalık
  • Hekim tarafından tanı konmuş/doğrulanmış suçiçeği ya da zona öyküsü
  • 1980 öncesi doğum (ABD ölçütü) — sağlık çalışanı, gebe ve immünsüprese için geçerli değildir
  • Sağlık çalışanlarında kanıt yoksa seroloji + seronegatifse 2 doz aşı; Türkiye'de erişkin seroprevalansı yüksek olsa da "hatırlamıyorum" bağışıklık kanıtı değildir
Ayırıcı tanı
  • Suçiçeği: dissemine HSV, el-ayak-ağız hastalığı (koksaki), mpox (lezyonlar aynı evrede, sert, lenfadenopati), riketsiyal çiçek, ilaç erüpsiyonu, böcek ısırığı, impetigo, Stevens-Johnson
  • Zona: zosteriform HSV (tekrarlayan, genellikle sakral/fasiyal — PCR ile ayrım), kontakt dermatit, selülit, büllöz impetigo; prodromal dönemde MI, plörit, kolesistit, apandisit, renal kolik, disk hernisi, glokom
  • Dissemine zona vs. suçiçeği: immünsüprese hastada dermatomal yoğunlaşma ve öykü ayırt eder; PCR ile Oka/vahşi suş ayrımı aşı ilişkili döküntüde yararlıdır
6

Suçiçeği — Tedavi

✅ Temel kurallar

(1) Antiviral tedavi döküntünün ilk 24 saati içinde başlandığında en etkilidir (ateş ve lezyon sayısı/süresi azalır); sağlıklı çocukta rutin gerekmez, ≥13 yaş ve risk gruplarında verilir. (2) Oral biyoyararlanımı yüksek olan valasiklovir erişkinde tercih edilir; asiklovir oral biyoyararlanımı %15–30'dur. (3) İmmünsüprese hasta, pnömoni, ensefalit, gebe (komplike), yenidoğan → IV asiklovir; klinik yanıt ve yeni lezyon çıkışının durmasıyla orale geçilir. (4) Destek: tırnak kesme, antihistaminik, kalamin, ılık banyo, parasetamol; çocukta aspirin kontrendike (Reye); NSAİİ'lerden kaçınmak makuldür (invaziv GAS ilişkisi). (5) Bakteriyel süperenfeksiyonda anti-stafilokokal/anti-streptokokal antibiyotik (sefaleksin, amoksisilin-klavulanat; nekrotizan fasiitte cerrahi + klindamisin içeren rejim).

Hasta grubuRejimSüreNot
Sağlıklı çocuk (≤12 yaş)Semptomatik tedavi; seçilmiş olgularda asiklovir 20 mg/kg/doz (maks. 800 mg) PO 4×1 veya valasiklovir 20 mg/kg/doz (maks. 1 g) PO 3×15 günAntiviral endikasyonu: ≥12 ay olup kronik deri/akciğer hastalığı, uzun süreli salisilat, kısa/aralıklı/inhale kortikosteroid, ev içi ikincil olgu, hafif immün yetmezlik
Adölesan (≥13 yaş) ve erişkin — komplikasyonsuzValasiklovir 1 g PO 3×1 (tercih) veya asiklovir 800 mg PO 5×1; famsiklovir 500 mg 3×1 alternatif (etiket dışı)5–7 günİlk 24 saatte başla; 24 saatten sonra da yeni lezyon çıkıyorsa yarar olabilir. Böbrek dozu ayarla, hidrate et
Gebe — komplikasyonsuzValasiklovir 1 g PO 3×1 veya asiklovir 800 mg PO 5×15–7 günAsiklovir/valasiklovir gebelikte güvenli (geniş kayıt verileri); özellikle 2.–3. trimester ve sigara içenlerde tedavi önerilir; solunum semptomu → yatış + IV
Varisella pnömonisi, ensefalit, ağır hastalıkIV asiklovir 10 mg/kg q8h (ideal vücut ağırlığına göre; 1 saatte infüzyon)7–10 gün (klinik yanıta göre oral ile tamamlanabilir)Pnömonide erken IV asiklovir mortaliteyi belirgin azaltır; kortikosteroid eklenmesi tartışmalı (gözlemsel yarar); mekanik ventilasyon desteği
İmmünsüprese hasta (HKHN, kemoterapi, HIV ileri, yüksek doz steroid)IV asiklovir 10 mg/kg q8h (çocuk: 500 mg/m² veya 10–15 mg/kg q8h)7–10 gün; yeni lezyon durup kabuklanınca oral valasiklovir ile tamamlaHafif immünsüpresyonda (düşük doz steroid, kontrollü HIV) yakın izlemle oral valasiklovir düşünülebilir; viseral tutulum şüphesinde (karın ağrısı, transaminaz ↑) IV gecikmeden
Yenidoğan (maternal varisella −5/+2 gün; preterm)VariZIG/IVIG + semptom gelişirse IV asiklovir 10 mg/kg q8h (bazı merkezlerde 20 mg/kg)10 günDoğumdan 5 gün önce–2 gün sonra maternal döküntüde bebek doğar doğmaz pasif immünizasyon; neonatal varisella her zaman IV tedavi gerektirir
7

Zona — Tedavi ve Ağrı Yönetimi

Antiviral tedavi — kim, ne zaman, ne kadar?

Antiviral tedavi lezyon iyileşmesini hızlandırır, akut ağrıyı ve viral yayılımı azaltır, zona ilişkili ağrının süresini kısaltır ve oftalmik komplikasyonları azaltır. İdeal başlangıç döküntüden sonraki 72 saat içindedir; ancak 72 saatten sonra da yeni lezyon çıkışı sürüyorsa, oftalmik/otik tutulum, dissemine hastalık, nörolojik komplikasyon ya da immünsüpresyon varsa tedavi başlanır. Kılavuzlar (EDF/EADV S2k) ≥50 yaş, orta-ağır ağrı, orta-ağır döküntü, baş-boyun tutulumu ve immünsüpresyonu kesin tedavi endikasyonu olarak sıralar; 50 yaş altı, hafif gövde zonasında bile tedavi makuldür. Böbrek fonksiyonuna göre doz ayarı ve yaşlıda hidrasyon (asiklovir kristal nefropatisi, nörotoksisite) unutulmamalıdır.

DurumRejimSüreNot
İmmünkompetan, lokalize zonaValasiklovir 1 g PO 3×1 veya famsiklovir 500 mg PO 3×1; asiklovir 800 mg PO 5×1 (günde 5 doz, düşük biyoyararlanım — ikinci seçenek); brivudin 125 mg 1×1 (bazı Avrupa ülkeleri; 5-FU/kapesitabin ile ölümcül etkileşim); amenamevir 400 mg 1×1 (Japonya; helikaz-primaz inhibitörü)7 günValasiklovir ve famsiklovir asiklovire göre zona ilişkili ağrıyı daha kısa sürede sonlandırır. CrCl 30–49: valasiklovir 1 g q12h; 10–29: 1 g q24h; <10: 500 mg q24h. Famsiklovir CrCl 40–59: 500 mg q12h; 20–39: 500 mg q24h; <20: 250 mg q24h
Herpes zoster oftalmikusValasiklovir 1 g 3×1 / famsiklovir 500 mg 3×1 / asiklovir 800 mg 5×1; göz tutulumu ağır veya immünsüpreseyse IV asiklovir7–10 gün (göz tutulumunda uzatılır); ardından ZEDS: valasiklovir 1 g/gün 12 ay supresyon düşünülürHutchinson belirtisi ve her HZO'da oftalmoloji; topikal steroid/siklopleji oftalmolog kararıyla; 72 saatten sonra da tedavi
Ramsay HuntValasiklovir 1 g 3×1 (veya IV asiklovir ağır olguda) + prednizon 1 mg/kg (maks. 60 mg) 5 gün, sonra 5 günde azalt7–10 gün antiviral72 saat içinde kombinasyon fasiyal fonksiyon düzelmesini artırır; göz koruması (lagoftalmi)
Dissemine, viseral, SSS tutulumu (ensefalit, miyelit, vaskülopati), ARNIV asiklovir 10 mg/kg q8h (SSS: 10–15 mg/kg q8h)10–14 gün (vaskülopati 14 gün; ARN'de IV sonrası uzun oral supresyon)Vaskülopatide ± prednizon 1 mg/kg 5 gün; ARN'de intravitreal foskarnet/gansiklovir + oftalmoloji; IV asiklovir dozu ideal ağırlığa göre, CrCl 25–50: q12h; 10–25: q24h; <10: 5 mg/kg q24h
İmmünsüprese hasta — lokalize zonaHafif-orta immünsüpresyon: valasiklovir 1 g 3×1 / famsiklovir 500 mg 3×1 yakın izlemle; ağır immünsüpresyon (allo-HKHN erken dönem, lenfoma, CD4 <200, yüksek doz steroid): IV asiklovir 10 mg/kg q8h, kabuklanınca orale geç7–10 gün (lezyonlar tamamen kabuklanana kadar)Dissemine hastalık riski %10–40 → düşük eşikle IV; tedavi tamamlandıktan sonra HKHN alıcısında profilaksiye dön
Asiklovire dirençli VZV (TK mutasyonu; uzun süre asiklovir alan AIDS/HKHN hastası, kronik verrüköz lezyon)Foskarnet 40 mg/kg IV q8h (veya 90 mg/kg q12h)10–21 gün (iyileşene kadar)Nefrotoksisite, elektrolit (Ca, Mg, K, PO₄) bozuklukları, genital ülser → hidrasyon ve izlem; alternatif sidofovir 5 mg/kg/hafta (+ probenesid); direnç genotipik (TK/pol) olarak doğrulanır; foskarnet direncinde sidofovir
GebeValasiklovir 1 g 3×1 veya asiklovir 800 mg 5×17 günZona fetüs için risk değildir; annenin semptomatik tedavisi için antiviral güvenlidir; famsiklovir verisi sınırlı
💊

Kortikosteroidlerin yeri. Antiviral ile birlikte verilen prednizon (≈40–60 mg/gün, 7 gün, ardından azaltma) akut ağrıyı ve lezyon iyileşmesini bir miktar hızlandırır, ancak PHN insidansını azaltmaz. EDF/EADV S2k kılavuzu rutin kullanımı önermez; orta-şiddetli akut ağrılı yaşlı hastada, Ramsay Hunt'ta ve VZV vaskülopatisi/ensefalitinde antiviral örtüsü altında düşünülür. Diyabet, hipertansiyon, osteoporoz ve immünsüpresyonda kaçınılır; antiviral olmadan asla verilmez.

Akut ağrı ve postherpetik nevralji tedavisi
Basamakİlaç / yöntemDozNot
Akut ağrı — hafifParasetamol ± NSAİİ; ıslak kompres, kalaminParasetamol 500–1000 mg 4×1 (maks. 3–4 g)Topikal asiklovir/antibiyotik yararsız; lezyonları kapat
Akut ağrı — orta/şiddetliTramadol veya kısa süreli opioid + gabapentin/pregabalin veya TCA erken başlanır; sinir bloğu / epidural (refrakter)Gabapentin 300 mg akşam → 3 günde 3×300 mg, haftalık titre; pregabalin 75 mg 2×1 → 150–300 mg 2×1Akut dönemde başlanan gabapentinoidler PHN'yi önlemede tutarsız sonuç vermiştir; ağrı kontrolü için kullanılır. Yaşlıda sedasyon ve düşme riski
PHN — 1. basamakGabapentin, pregabalin, TCA (nortriptilin > amitriptilin), %5 lidokain yamaGabapentin 1800–3600 mg/gün (3 dozda); pregabalin 300–600 mg/gün (2 dozda); nortriptilin 10–25 mg akşam → 75–150 mg; lidokain yama ≤3 yama, 12 saat/günBöbrek dozu (gabapentinoid); TCA'da kardiyak iletim, antikolinerjik etki, yaşlıda düşme; lidokain yama allodinide ilk seçenek, sistemik etkisi yok; kombinasyon (gabapentinoid + TCA veya + lidokain) tek ajana üstün
PHN — 2. basamak%8 kapsaisin yama, tramadol, duloksetin/venlafaksin (SNRI)Kapsaisin %8: 60 dk uygulama, 3 ayda bir (klinikte, topikal anestezi ile); tramadol 50–100 mg 2–4×1 (maks. 400 mg)Kapsaisin %0,075 krem düşük etkili; tramadol + TCA/SNRI serotonin sendromu riski
PHN — 3. basamak / refrakterGüçlü opioidler (oksikodon, morfin — kısa süreli, ağrı uzmanı), botulinum toksin A (intradermal), sinir blokları, spinal kord stimülasyonu, intratekal metilprednizolon (tartışmalı)BireyselMultidisipliner ağrı kliniği; depresyon/uyku bozukluğu birlikte tedavi edilir; opioidler uzun dönem etkinliği sınırlı ve bağımlılık riski taşır
8

Korunma — İzolasyon, Temas Sonrası Profilaksi ve Aşılar

Enfeksiyon kontrolü (hastane)
DurumİzolasyonSüre / not
Suçiçeği (her hasta) ve dissemine zonaHava yolu + temas önlemleri (negatif basınçlı oda, N95/FFP2, bağışık personel)Tüm lezyonlar kabuklanana kadar (aşılı breakthrough olguda 24 saat yeni lezyon çıkmayana kadar)
Lokalize zona — immünkompetanStandart önlemler + lezyonların tamamen kapatılması; kapatılamıyorsa temas önlemleriKabuklanana kadar; duyarlı personel bakım vermemeli
Lokalize zona — immünsüprese hastaHava yolu + temasDissemine hastalık dışlanana kadar; dışlanınca lokalize zona kuralları
Duyarlı sağlık çalışanı temasıTemas sonrası aşı (≤5 gün); 8.–21. günler arasında (VariZIG/IVIG aldıysa 28. güne kadar) hasta bakımından uzaklaştırmaTüm sağlık çalışanlarında işe girişte bağışıklık kanıtı; seronegatif → 2 doz aşı
Temas sonrası profilaksi (duyarlı kişide anlamlı temas sonrası)

Anlamlı temas: aynı evde yaşama; aynı odada yüz yüze ≥5 dakika (bazı kaynaklarda ≥1 saat kapalı ortam); hastanede aynı 2–4 yataklı odada kalma veya duyarlı hastaya bulaştırıcı personelin bakım vermesi; zona olgusunda lezyonlarla doğrudan temas (dissemine zona varisella gibi değerlendirilir). Profilaksi kararı önce bağışıklık kanıtı (seroloji gerekiyorsa hızlıca) ile verilir.

Sağlıklı, duyarlı, ≥12 ay, gebe değil, immünsüpresyon yok
AşıVarisella aşısı temastan sonraki 3 gün (en geç 5 gün) içinde — hastalığı %70–100 önler veya hafifletir; ikinci doz şemaya göre tamamlanır
AlternatifAşı kontrendike/geç kalındıysa oral asiklovir 20 mg/kg (maks. 800 mg) 4×1 veya valasiklovir, temastan sonraki 7.–10. günde başlanıp 7 gün (preemptif; kanıt düzeyi daha düşük)
İzlem21 gün (IG aldıysa 28 gün) semptom izlemi; sağlık çalışanı 8.–21. gün uzaklaştırılır
Yüksek riskli duyarlı kişi — pasif immünizasyon
Kimler?İmmünsüprese (HKHN, kemoterapi, ≥20 mg/gün prednizon, HIV CD4 düşük, konjenital T hücre defekti); bağışıklık kanıtı olmayan gebe; annesi doğumdan 5 gün önce–2 gün sonra varisella geçiren yenidoğan; ≥28 hafta preterm olup annesinde bağışıklık kanıtı olmayan bebek; <28 hafta veya <1000 g preterm (maternal durumdan bağımsız), hastanede yatan tüm <1 yaş bebekler duruma göre
VariZIG125 IU/10 kg IM (en az 125, en çok 625 IU) — temastan sonraki 10 gün içinde, ideali 96 saat; inkübasyonu 28 güne uzatır; hastalığı önler veya hafifletir
VariZIG yoksaIVIG 400 mg/kg tek doz (10 gün içinde) — Türkiye'de pratik seçenek; ya da 7.–10. günde başlanan antiviral profilaksi ± yakın izlem ve erken IV tedavi
GebeVariZIG/IVIG anneyi korur, fetal sendromu önlediği kanıtlanmamıştır; hastalık gelişirse erken antiviral; aşı gebelikte kontrendike
Canlı aşı immünsüpresede ve gebede uygulanmaz; IG alan kişiye varisella aşısı için ≥5 ay beklenir. IG sonrası antikor testi anlamsızdır.
Aşılar
Aşıİçerik / şemaEndikasyonEtkinlik ve notlar
Varisella aşısı (canlı attenüe Oka; tek veya MMRV)Çocuk: 12–15 ay + 4–6 yaş (ABD); Türkiye GBP: 12. ay tek doz. ≥13 yaş duyarlı: 2 doz, 4–8 hafta ara SCBağışıklık kanıtı olmayan herkes; öncelik: sağlık çalışanı, gebelik planlayan kadın (aşı sonrası 1 ay gebe kalmamalı), immünsüprese hasta ev teması, öğretmen, çocuk bakıcısı; HIV'de CD4 ≥200/µL (≥%15) ise 2 doz, 3 ay ara1 doz: tüm varisella %82, ağır %98; 2 doz: %92. Kontrendikasyon: gebelik, ağır immünsüpresyon (HKHN, lenfoma, CD4 <200, ≥2 mg/kg veya ≥20 mg/gün prednizon ≥14 gün — kesildikten 1 ay sonra), ciddi jelatin/neomisin alerjisi; salisilat kullananlar aşıdan sonra 6 hafta kaçınır; IG/kan ürünü sonrası 3–11 ay bekle. Aşı suşu bulaşı çok nadirdir (döküntü varsa temas kısıtla)
Rekombinant zona aşısı (RZV, Shingrix)Glikoprotein E (50 µg) + AS01B adjuvan; adjuvanlı subünit, canlı değil. 2 doz IM, 2–6 ay ara (immünsüpresede 1–2 ay ara kabul edilir; şema kesintiye uğrarsa baştan başlanmaz)≥50 yaş herkes (suçiçeği/zona öyküsünden ve ZVL geçmişinden bağımsız, seroloji gerekmez); ≥19 yaş (ruhsat ≥18) immünsüprese veya immünsüprese olacak erişkin (ACIP 2022; EKMUD 2024): HKHN (nakilden 50–70 gün sonra başlanabilir), hematolojik/solid kanser, SOT, HIV (CD4'ten bağımsız), otoimmün hastalıkta immünsüpresif/biyolojik/JAK inhibitörü, ≥20 mg/gün prednizon; mümkünse immünsüpresyondan önceZOE-50: %97,2 (≥50 y); ZOE-70: %91,3 (≥70 y); PHN %91 (≥50), %89 (≥70). ZOE-LTFU 11 yıl: %79,8 (≥50), %73,2 (≥70), PHN %87,5; 11. yılda %82. İmmünsüprese: oto-HKHN %68, hematolojik kanser %87. Reaktojenik: enjeksiyon yeri ağrısı %78, miyalji/yorgunluk %40–45, grade 3 ≈%17 (2–3 gün); Guillain-Barré için ~3/milyon ek risk sinyali; ZVL'den ≥2 ay, zona atağından akut dönem geçtikten sonra uygulanır; influenza, PCV, Tdap, COVID-19 aşılarıyla eş zamanlı verilebilir. Gebelikte veri yok (ertelenir). 2025 Nature: zona aşısı demans tanısında %20 azalma (canlı aşı ile; RZV için gözlemsel destek)
Canlı zona aşısı (ZVL, Zostavax)Oka suşu, varisella aşısının ~14 katı; tek doz SC≥60 yaş (tarihsel); immünsüpresede kontrendike; ABD'de Kasım 2020'den beri yok; Türkiye'de 2015'ten itibaren ruhsatlıEtkinlik zona %51, PHN %67 (60–69 yaşta %64, ≥70 yaşta %38); 8. yıldan sonra anlamsız. RZV varsa tercih edilmez; ZVL yapılmış olanlara 2 doz RZV önerilir
Antiviral profilaksi — kimler, ne kadar?
  • Allojenik HKHN: asiklovir 800 mg 2×1 veya valasiklovir 500 mg 2×1 nakil sonrası en az 1 yıl ve immünsüpresyon sürdükçe (GVHD tedavisi altında); otolog HKHN'de 6–12 ay; profilaksi kesildikten sonra "rebound" zona için RZV ile aşılama (nakil sonrası 50–70. günden itibaren 2 doz)
  • Multipl miyelom — proteazom inhibitörü (bortezomib, karfilzomib), anti-CD38 (daratumumab), CAR-T, bispesifik antikorlar: tedavi boyunca ve bitiminden sonra en az 6–12 ay valasiklovir/asiklovir profilaksisi (ASCO/IDSA 2018; IMWG)
  • Akut lösemi indüksiyon, fludarabin/alemtuzumab/bendamustin, kronik lenfositik lösemi (BTK inhibitörü dahil): profilaksi merkez protokolüne göre; HIV'de rutin profilaksi önerilmez, RZV ve ART esastır
  • Sık tekrarlayan zona (nadir, immünkompetanda): RZV ilk adım; supresif valasiklovir seçilmiş olguda; HZO sonrası 1 yıl valasiklovir 1 g/gün (ZEDS)
HIV ile yaşayan kişi

Zona insidansı 15–25 kat; CD4 düşükçe dissemine hastalık, ARN/PORN ve kronik verrüköz zona riski artar. Tedavi aynı ilaç ve dozlarla; ilk zona atağında dissemine değilse oral valasiklovir 7–10 gün. RZV tüm ≥18 yaş PLWH'ye CD4'ten bağımsız; varisella aşısı CD4 ≥200'de. ART başlangıcında IRIS olarak zona sık; tedavi değişmez.

Nakil ve biyolojik tedavi öncesi

Her nakil adayı, JAK inhibitörü, anti-TNF, rituksimab veya uzun süreli steroid planlanan hastada VZV IgG bakılır; seronegatif ve ağır immünsüpresyon öncesi ≥4 hafta varsa varisella aşısı (2 doz); seropozitif ≥18 yaşta RZV 2 doz ideal olarak immünsüpresyondan önce (ikinci doz 1–2 ay sonra). RZV canlı olmadığından immünsüpresyon altında da güvenle yapılabilir.

Gebelik planı ve doğurganlık çağı

Bağışıklık kanıtı olmayan kadın gebelik öncesi 2 doz varisella aşısı olmalı, aşıdan sonra 1 ay korunmalı. Gebelikte seronegatif bulunursa doğum sonrası (emzirirken yapılabilir) aşılanır. Gebelikte temas → IVIG/VariZIG; hastalık → valasiklovir; pnömoni → IV asiklovir. Zona geçiren gebe fetüs için risk taşımaz.

📍 Sık yapılan hatalar — özet

(1) Erişkin suçiçeğinde "çocuk hastalığı" diye antiviral vermemek; (2) immünsüprese hastada oral tedaviyle "idare etmek" — viseral tutulum döküntüden önce karın ağrısıyla başlayabilir; (3) çocukta aspirin, tartışmalı olarak NSAİİ; (4) zonada 72 saat geçti diye tedaviyi atlamak (HZO, immünsüprese, yeni lezyon → tedavi); (5) asiklovir dozunu böbrek fonksiyonuna göre ayarlamamak (nörotoksisite); (6) Hutchinson belirtisini ve HZO'da oftalmoloji konsültasyonunu atlamak; (7) Ramsay Hunt'ı Bell paralizisi sanıp steroidi tek başına vermek; (8) VZV vaskülopatisinde BOS PCR negatifliğiyle tanıyı dışlamak (anti-VZV IgG istenmeli); (9) kortikosteroidi PHN'yi önlemek için vermek; (10) "zona geçirdi, aşıya gerek yok" — RZV zona öyküsünden bağımsız önerilir; (11) immünsüpreseye canlı aşı yapmak ya da RZV'yi "canlı sanıp" ertelemek; (12) sağlık çalışanında "hatırlıyorum" ile bağışıklık kabul etmek; (13) gebe duyarlı temasında IG'yi geciktirmek; (14) zona hastasında yeni lezyonların uzak bölgede sayılmaması — ≥20 uzak lezyon = dissemine = hava yolu izolasyonu.

Temel Kaynaklar
Mandell, Douglas, and Bennett's Principles and Practice of Infectious Diseases. 10th ed. Philadelphia: Elsevier; 2025. "Varicella-Zoster Virus (Chickenpox, Shingles)" ve "Antiviral Drugs for Herpesviruses" bölümleri.
Anderson TC, Masters NB, Guo A, et al. Use of Recombinant Zoster Vaccine in Immunocompromised Adults Aged ≥19 Years: Recommendations of the Advisory Committee on Immunization Practices — United States, 2022. MMWR Morb Mortal Wkly Rep. 2022;71(3):80–84. doi:10.15585/mmwr.mm7103a2
Strezova A, Díez Domingo J, Cunningham AL, et al. Final analysis of the ZOE-LTFU trial to 11 years post-vaccination: efficacy of the adjuvanted recombinant zoster vaccine against herpes zoster and related complications. eClinicalMedicine. 2025;83:103241. doi:10.1016/j.eclinm.2025.103241
Cohen EJ, Troxel AB, Liu M, et al.; ZEDS Trial Research Group. Low-Dose Valacyclovir in Herpes Zoster Ophthalmicus: The Zoster Eye Disease Randomized Clinical Trial. JAMA Ophthalmol. 2025;143(4):269–276. doi:10.1001/jamaophthalmol.2024.6114
Eyting M, Xie M, Michalik F, Heß S, Chung S, Geldsetzer P. A natural experiment on the effect of herpes zoster vaccination on dementia. Nature. 2025;641(8062):438–446. doi:10.1038/s41586-025-08800-x
Curhan SG, Kawai K, Yawn B, Rexrode KM, Rimm EB, Curhan GC. Herpes Zoster and Long-Term Risk of Cardiovascular Disease. J Am Heart Assoc. 2022;11(23):e027451. doi:10.1161/JAHA.122.027451
Cunningham AL, Lal H, Kovac M, et al.; ZOE-70 Study Group. Efficacy of the Herpes Zoster Subunit Vaccine in Adults 70 Years of Age or Older. N Engl J Med. 2016;375(11):1019–1032. doi:10.1056/NEJMoa1603800
Gershon AA, Breuer J, Cohen JI, et al. Varicella zoster virus infection. Nat Rev Dis Primers. 2015;1:15016. doi:10.1038/nrdp.2015.16
Werner RN, Nikkels AF, Marinović B, et al. European consensus-based (S2k) Guideline on the Management of Herpes Zoster — guided by the EDF in cooperation with the EADV, Part 1: Diagnosis; Part 2: Treatment. J Eur Acad Dermatol Venereol. 2017;31(1):9–19; 20–29. doi:10.1111/jdv.13995; doi:10.1111/jdv.13957
Marin M, Güris D, Chaves SS, Schmid S, Seward JF; ACIP. Prevention of varicella: recommendations of the Advisory Committee on Immunization Practices (ACIP). MMWR Recomm Rep. 2007;56(RR-4):1–40. — ve CDC. Updated recommendations for use of VariZIG. MMWR. 2013;62(28):574–576.
Taplitz RA, Kennedy EB, Bow EJ, et al. Antimicrobial Prophylaxis for Adult Patients With Cancer-Related Immunosuppression: ASCO and IDSA Clinical Practice Guideline Update. J Clin Oncol. 2018;36(30):3043–3054. doi:10.1200/JCO.18.00374
Türkiye EKMUD. Erişkin Bağışıklama Rehberi 2024. Türkiye Enfeksiyon Hastalıkları ve Klinik Mikrobiyoloji Uzmanlık Derneği; 2024. — T.C. Sağlık Bakanlığı Genişletilmiş Bağışıklama Programı Genelgesi ve Ulusal Aşı Takvimi (suçiçeği aşısı, 2013).
📚 REHBERLER

Klinik Rehberler — Güncelden Eskiye

Türkiye EKMUD · 2024 Ulusal · Erişkin Bağışıklama RZV Türkiye'de 2024'te Ruhsatlandı
Türkiye EKMUD Erişkin Bağışıklama Rehberi 2024 — Suçiçeği ve Herpes Zoster Aşıları Bölümü

Türkiye Enfeksiyon Hastalıkları ve Klinik Mikrobiyoloji Uzmanlık Derneği'nin 2009 ve 2019 rehberlerini güncelleyen ulusal belge. Herpes zoster için rekombinant zona aşısını (RZV) ≥50 yaş tüm erişkinlere ve immünsüprese/immünsüprese olacak erişkinlere 2 doz, 2–6 ay ara ile önerir; canlı zona aşısına göre tercih edilmesi gerektiğini, zona öyküsü ve önceki canlı aşıdan bağımsız uygulanabileceğini belirtir. Suçiçeği için bağışıklık kanıtı olmayan erişkinlere (öncelikle sağlık çalışanları, gebelik planlayan kadınlar, immünsüprese hasta yakınları) 2 doz canlı varisella aşısı, gebelik ve ağır immünsüpresyonda kontrendikasyon, immünsüpresyon planlanan seronegatif hastada ≥4 hafta önce aşılama önerilir. HIV, nakil, kanser, otoimmün hastalık ve biyolojik tedavi alanlar için ayrı aşılama tabloları içerir.

ACIP/CDC · Ocak 2022 RZV · İmmünsüprese Erişkin
Use of Recombinant Zoster Vaccine in Immunocompromised Adults Aged ≥19 Years — ACIP Recommendations (Anderson ve ark., MMWR 2022;71:80–84)

FDA'nın Temmuz 2021'de endikasyonu genişletmesinin ardından ACIP, hastalık veya tedavi nedeniyle immün yetmezlikli/immünsüprese ≥19 yaş erişkinlere 2 doz RZV önerdi — immünsüpresyonda kullanılabilen ilk zona aşısı. Oto-HKHN (etkinlik %68), hematolojik kanser (%87), solid tümör, böbrek nakli ve HIV'de etkinlik/immünojenite verileri; ikinci dozun 1–2 ay sonra verilebileceği, aşılamanın mümkünse immünsüpresyondan önce planlanması ve HKHN sonrası 50–70. günden itibaren uygulanabileceği belirtilir. "Clinical Considerations" ek belgesi hastalık gruplarına göre zamanlama verir.

NIH/CDC/IDSA · Sürekli Güncellenen HIV · Fırsatçı Enfeksiyonlar
Guidelines for the Prevention and Treatment of Opportunistic Infections in Adults and Adolescents with HIV — Varicella-Zoster Virus Disease

HIV ile yaşayan erişkinlerde VZV: temas sonrası VariZIG/IVIG ve antiviral seçenekleri, suçiçeği ve zona tedavisi (komplikasyonsuz zonada valasiklovir/famsiklovir 7–10 gün; dissemine, viseral, SSS, ARN/PORN'da IV asiklovir ± foskarnet ve intravitreal tedavi), asiklovir direncinde foskarnet, varisella aşısı için CD4 ≥200/µL koşulu ve RZV'nin tüm ≥18 yaş PLWH'ye CD4'ten bağımsız önerisi. Çevrimiçi olarak düzenli güncellenir; son sürüm sitede belirtilir.

Kılavuzu Görüntüle
DDG/PEG · S2k · 2020 Almanya · Zona ve PHN
S2k guidelines for the diagnosis and treatment of herpes zoster and postherpetic neuralgia (Gross ve ark., J Dtsch Dermatol Ges 2020;18:55–78)

Alman Dermatoloji Derneği ve Paul-Ehrlich-Gesellschaft öncülüğünde çok disiplinli güncel uzlaşı: antiviral endikasyonları (≥50 yaş, baş-boyun, orta-ağır ağrı/döküntü, immünsüpresyon), ajan seçimi (brivudin dahil, 5-FU etkileşimi uyarısı), IV asiklovir endikasyonları, HZO ve zoster otikusta yönetim, akut ağrı ve PHN tedavisinde basamaklı farmakoterapi (gabapentinoid, TCA, lidokain ve kapsaisin yamaları), kortikosteroidlerin sınırlı yeri ve aşılama önerileri.

Tam Metni Görüntüle
ACIP/CDC · 2018 RZV ≥50 Yaş · ZVL Yerine Tercih
Recommendations of the Advisory Committee on Immunization Practices for Use of Herpes Zoster Vaccines (Dooling ve ark., MMWR 2018;67:103–108)

RZV'yi immünkompetan ≥50 yaş erişkinlere 2 doz (2–6 ay ara) önerir; daha önce ZVL olanlara da RZV önerilir (≥2 ay sonra) ve RZV, ZVL'ye tercih edilir. Zona öyküsü olanlar, kronik hastalığı olanlar ve suçiçeği öyküsünü bilmeyenler seroloji gerekmeksizin aşılanır. Eş zamanlı aşı uygulaması, reaktojenite ve kontrendikasyonlar tanımlanır. ZVL ABD'de Kasım 2020'de üretimden kalkmıştır.

MMWR Tam Metin
ASCO/IDSA · 2018 Antiviral Profilaksi · Kanser
Antimicrobial Prophylaxis for Adult Patients With Cancer-Related Immunosuppression — ASCO and IDSA Clinical Practice Guideline Update (Taplitz ve ark., J Clin Oncol 2018;36:3043–3054)

HSV/VZV seropozitif, allojenik HKHN veya lösemi indüksiyonu alan hastalarda nükleozid analoğu (asiklovir/valasiklovir) profilaksisi; proteazom inhibitörü alan miyelom hastalarında zona profilaksisi; inaktif aşıların (RZV dahil) kemoterapi öncesi/arasında uygulanması ve canlı aşıların kontrendikasyonu. Kanserli hastada VZV reaktivasyonunun önlenmesi için temel referans.

Tam Metni Görüntüle
EDF/EADV · S2k · 2017 Avrupa · Tanı ve Tedavi
European consensus-based (S2k) Guideline on the Management of Herpes Zoster — Part 1: Diagnosis; Part 2: Treatment (Werner ve ark., JEADV 2017;31:9–19 ve 20–29)

Bu sayfanın zona tedavisinde ana referansı. Part 1: klinik tanı, laboratuvar doğrulama (PCR öncelikli), özel lokalizasyonlar (HZO, otikus), gebelik ve immünsüpresyonda tanı. Part 2: antiviral tedavi endikasyonları ve 72 saat kuralının istisnaları, oral ajanlar (asiklovir, valasiklovir, famsiklovir, brivudin), IV asiklovir endikasyonları, akut ağrı yönetimi, kortikosteroidlerin rutin önerilmemesi, topikal tedavi ve PHN'nin önlenmesine yönelik öneriler.

WHO · 2014 Aşı Pozisyon Belgesi
Varicella and herpes zoster vaccines: WHO position paper (Wkly Epidemiol Rec 2014;89:265–288)

Varisella aşısının ulusal programlara alınması için koşullar (≥%80 kapsayıcılık ile sürdürülebilirlik; düşük kapsayıcılıkta olgu yaşının kaymasıyla ağır hastalık riski), 1 ve 2 doz şemalarının karşılaştırması, risk gruplarının aşılanması ve canlı zona aşısına ilişkin değerlendirme. Türkiye'nin 2013 tek doz programı bu çerçevede okunmalıdır.

Belgeyi Görüntüle
CDC · 2013 VariZIG · Temas Sonrası
Updated Recommendations for Use of VariZIG — United States, 2013 (MMWR 2013;62:574–576)

VariZIG uygulama penceresini temastan sonraki 10 güne uzatan güncelleme; endikasyon grupları (immünsüprese, bağışıklık kanıtı olmayan gebe, yenidoğan ve preterm bebekler), doz (125 IU/10 kg, maks. 625 IU IM) ve VariZIG bulunmadığında IVIG seçeneği.

MMWR Tam Metin
ACIP/CDC · 2007 Varisella · 2 Doz Şema
Prevention of Varicella: Recommendations of the Advisory Committee on Immunization Practices (Marin ve ark., MMWR Recomm Rep 2007;56(RR-4):1–40)

Çocuklukta rutin 2 doz varisella aşısı şemasının getirildiği temel belge: bağışıklık kanıtı ölçütleri, sağlık çalışanı ve risk grupları, temas sonrası aşılama (3–5 gün), kontrendikasyonlar, salgın yönetimi ve breakthrough varisella tanımı. Hâlen ABD'de varisella korunmasının çerçevesidir.

MMWR Tam Metin
IDSA Uzman Paneli · 2007 · Arşiv Zona Yönetimi
Recommendations for the Management of Herpes Zoster (Dworkin ve ark., Clin Infect Dis 2007;44(Suppl 1):S1–S26)

Uluslararası uzman panelinin IDSA destekli klasik önerileri: antiviral tedavi (72 saat kuralı ve istisnaları), kortikosteroid, akut ağrı yönetimi, PHN tedavisinde basamaklı yaklaşım ve özel gruplar. Aşı ve bazı ilaç bilgileri eskimiş olsa da zona yönetiminin temel kaynağı olarak hâlâ atıf alır; güncel öneriler için EDF/EADV 2017 ve S2k 2020 ile birlikte okunmalıdır.

Tam Metni Görüntüle
Klinik Vaka · Suçiçeği ve Zona
"Dört Gündür Alında Veziküller, Burun Ucunda Lezyon ve Bulanık Görme — Evde Gebe Bir Kızı Var"
68 Yaş · Kadın · Romatoid Artrit Tofasitinib + Metotreksat Oftalmik Zona · Hutchinson Belirtisi Ev Teması: 28 Haftalık Gebe EDF/EADV 2017 · ACIP 2022 · ZEDS 2025
Acil Servis Başvurusu

Şikâyet: 68 yaşında kadın hasta, 9 gün önce sol alın ve göz çevresinde yanıcı ağrı ile baş ağrısı başlamış; önce "sinüzit" düşünülerek amoksisilin-klavulanat verilmiş. 4 gün önce sol alında ve saçlı deride grup hâlinde veziküller çıkmış, son 2 gündür sol gözde kızarıklık, ışıktan rahatsızlık ve bulanık görme eklenmiş.

Öykü: Seropozitif romatoid artrit, 2 yıldır tofasitinib 5 mg 2×1 + metotreksat 15 mg/hafta, prednizolon 5 mg/gün. Hipertansiyon, tip 2 DM (HbA1c %7,0), evre 3a KBH (kreatinin 1,3 mg/dL, eGFR 42 mL/dk). Çocukluğunda suçiçeği geçirmiş; zona aşısı yok. Evde 28 haftalık gebe kızı ile birlikte yaşıyor; kızı suçiçeği geçirip geçirmediğini bilmiyor, aşı kaydı yok.

📍 Fizik muayene: Ateş 37,6 °C, TA 148/88 mmHg, nabız 92/dk. Sol alın, üst göz kapağı ve saçlı derinin ön kısmında orta hattı geçmeyen eritemli zeminde grup veziküller, birkaçı püstüle dönmüş; burun ucunda ve burun kanadında vezikül (Hutchinson belirtisi). Sol gözde perilimbal kızarıklık, kornea epitelinde floresein ile boyanan dendritiform lezyonlar, ön kamarada hücre. Sağ gövdede, sol kolda ve sırtta dağınık toplam 8 vezikül. Nörolojik muayene normal; meningeal bulgu yok.

Laboratuvar: Lökosit 6.800/µL (lenfosit 900/µL), Hb 11,9 g/dL, trombosit 210.000/µL, CRP 28 mg/L, kreatinin 1,3 mg/dL, ALT 34 U/L. Lezyon tabanından sürüntü PCR için gönderildi.

Tanı: Herpes zoster oftalmikus (HZO) — trigeminal sinirin oftalmik (V1) dalı; göz tutulumlu (dendritiform epitelyal keratit + ön üveit); immünsüprese hasta.

Tanı klinik olarak nettir: tek dermatomda, orta hattı geçmeyen grup veziküller ve 5 günlük prodromal ağrı. Prodromun "sinüzit" sanılması tipik bir gecikme nedenidir. Bu hastada riski artıran bulgular:

Bulgu / faktörAnlamı
Hutchinson belirtisi (burun ucu/kanadı)Nazosiliyer dal tutulumu → göz tutulumu olasılığı ~2 kat; burada göz tutulumu zaten mevcut (keratit, üveit)
Tofasitinib (JAK inhibitörü) + metotreksat + steroidJAK inhibitörleri zona riskini belirgin artırır (≈4/100 hasta-yılı; diğer bDMARD'lardan yüksek); dissemine ve komplike hastalık riski ↑; lenfopeni (900/µL) ek gösterge
Yaş 68, diyabet, KBHPHN riski ↑; asiklovir toksisitesi için doz ayarı gereksinimi
Semptom başlangıcından 4 gün geçmiş72 saat aşılmış olsa da HZO, immünsüpresyon ve aktif yeni lezyonlar nedeniyle tedavi endikasyonu kesindir

Laboratuvar doğrulama: İmmünkompetan tipik zonada gerekmez; ancak bu hastada (immünsüpresyon, göz tutulumu, uzak lezyonlar, ev içinde gebe temas) lezyon tabanı sürüntüsünde VZV PCR uygun ve ucuzdur — zosteriform HSV'yi dışlar, enfeksiyon kontrol ve temaslı yönetimi kararlarını belgeler. Tzanck yayması HSV'den ayıramadığından yetersizdir; seroloji akut tanıda yeri olmayan bir testtir.

Dissemine zona? Dissemine zona tanımı, primer ve komşu dermatomlar dışında ≥20 lezyondur. Sağlıklı kişilerde bile uzak bölgede <20 lezyon görülebilir; bu hastadaki 8 vezikül tanım olarak dissemine hastalık değildir. Ancak immünsüprese hastada uzak lezyonlar viremiyi ve ilerleyici yayılım eğilimini gösterir; günlük lezyon sayımı ile izlenir ve yeni uzak lezyonlar artarsa (≥20) dissemine zona olarak yönetilir (hava yolu izolasyonu, IV tedavi, viseral tutulum taraması: akciğer grafisi, transaminazlar, karın ağrısı).

Sık yapılan hata: Yaşlı hastada tek taraflı baş ağrısı ve göz ağrısını döküntü çıkana kadar sinüzit, temporal arterit veya migren sanmak. Dermatomal, tek taraflı, yanıcı ağrıda zona prodromunu düşünmek ve 2–3 günde döküntü kontrolü için hastayı uyarmak tedavi penceresini kazandırır.

Antiviral — yol ve ajan: İmmünsüprese hastada göz tutulumlu HZO ve uzak lezyonlar birlikteyken IV tedavi tercih edilir: IV asiklovir 10 mg/kg q8h (ideal vücut ağırlığına göre, 1 saatlik infüzyon, bol hidrasyon). eGFR 42 mL/dk (CrCl 25–50 aralığı) olduğundan doz aralığı q12h'e açılır. Klinik yanıt alınıp yeni lezyon çıkışı durunca ve kabuklanma başlayınca oral valasiklovir ile tamamlanır: CrCl 30–49 için 1 g q12h (normal böbrekte 1 g 3×1). Toplam süre 10–14 gün; göz tutulumu oftalmoloji izleminde sürüyorsa uzatılır.

Hafif immünsüpresyonlu, göz tutulumu olmayan lokalize zonada oral valasiklovir 7–10 gün yeterli olurdu; buradaki kombinasyon (JAK inhibitörü + MTX + steroid, keratit/üveit, uzak lezyonlar, 72 saat geçmiş) IV başlangıcı haklı kılar. Asiklovir yerine oral famsiklovir seçilecekse CrCl 40–59'da 500 mg q12h.

BileşenKarar
OftalmolojiAynı gün konsültasyon; dendritiform keratit için antiviral yeterli, ön üveit için topikal steroid + sikloplejik oftalmolog kararıyla; GİB ölçümü; retina muayenesi (akut retinal nekroz dışlanmalı)
Sistemik kortikosteroidEklenmez. PHN'yi önlemez; diyabet, hipertansiyon, immünsüpresyon ve göz tutulumu olan bu hastada yarar/zarar dengesi olumsuz. (Endikasyon olsaydı: Ramsay Hunt, VZV vaskülopatisi/ensefaliti — yalnızca antiviral örtüsü altında.)
TofasitinibAktif zona süresince kesilir (ürün bilgisi: ciddi enfeksiyonda ara ver); lezyonlar kabuklanıp antiviral tamamlanınca romatoloji ile yeniden başlanır. JAK inhibitörü sürdürülecekse RZV aşılaması ve/veya profilaksi (soru 5) planlanır
Metotreksat ve prednizolonMTX bu hafta atlanır; prednizolon 5 mg adrenal baskılanma nedeniyle kesilmez
Akut ağrıParasetamol düzenli; ağrı orta-şiddetli → tramadol kısa süreli + gabapentin (eGFR 42: başlangıç 300 mg/gün, maks. ~900–1400 mg/gün) veya pregabalin (CrCl 30–60: maks. 300 mg/gün)
Supresif tedavi (ZEDS 2025)Akut tedavi bittikten sonra göz tutulumlu HZO'da valasiklovir 1 g/gün (böbreğe göre: 500 mg/gün) 12 ay düşünülür: 18. ayda yeni/kötüleşen keratit-irit %27, çoklu ataklar belirgin azalmış; immünsüprese hastada bu yaklaşım daha da makuldür
Asiklovir nörotoksisitesi: Böbrek yetmezliğinde doz ayarlanmazsa konfüzyon, miyoklonus, halüsinasyon ve bilinç bulanıklığı gelişir ve bu tablo "VZV ensefaliti" ile karıştırılabilir. Tedavi altında yeni nörolojik bulgu çıkan hastada önce asiklovir düzeyi/doz sorgulanır; gerekirse hemodiyaliz ilacı uzaklaştırır.

İzolasyon: Lokalize zona + immünsüprese hasta → dissemine hastalık dışlanana kadar hava yolu + temas önlemleri (negatif basınçlı tek oda, N95/FFP2, bağışık personel). Uzak lezyon sayısı <20 kaldığı ve yeni uzak lezyon çıkmadığı doğrulanınca standart önlemler + lezyonların tamamen kapatılması (kapatılamıyorsa temas önlemleri) ile devam edilir; tüm lezyonlar kabuklanana kadar sürer. Bağışıklık kanıtı olmayan personel bakım vermez.

Gebe kızı — bağışıklık kanıtı sorgulanır, sonra karar verilir:

  • Suçiçeği/zona öyküsü belirsiz ve aşı kaydı yok → bağışıklık kanıtı yoktur ("sanırım geçirdim" yeterli değildir). Türkiye'de erişkin seroprevalansı >%90 olduğundan sonucun büyük olasılıkla pozitif çıkacağı öngörülse de karar seroloji ile verilir
  • Aynı evde yaşama anlamlı temastır; zona olgusunun lezyonlarıyla temas ve dermatom açıkken (yüz) damlacık/hava yolu yakınlığı söz konusudur
  • Acilen VZV IgG (24–48 saatte sonuç): pozitifse ek işlem gerekmez; negatif veya sonuç 10 gün içinde alınamıyorsa pasif immünizasyon: VariZIG 125 IU/10 kg IM (maks. 625 IU) temastan sonraki 10 gün içinde (ideali 96 saat); Türkiye'de VariZIG rutin bulunmadığından IVIG 400 mg/kg tek doz
  • Canlı varisella aşısı gebelikte kontrendikedir; doğum sonrası (emzirirken yapılabilir) 2 doz aşılanır
  • IG/IVIG anneyi ağır varisella ve pnömoniden korur; konjenital varisella sendromu 20. haftadan sonra söz konusu değildir, ancak doğuma yakın maternal varisella (doğumdan 5 gün önce–2 gün sonra) neonatal varisella riski taşır. Semptom izlemi 28 gün; döküntü gelişirse hemen valasiklovir 1 g 3×1, solunum semptomunda yatış ve IV asiklovir
  • Hasta evde kaldığı sürece kızı lezyonlarla temastan kaçınır, lezyonlar örtülür, ortak eşya/havlu ayrılır; en güvenlisi kabuklanana kadar ayrı ortamdır

Allojenik HKHN alıcısı temaslı: Nakil alıcısı, nakil öncesi serolojisi pozitif olsa bile nakil sonrası bağışıklığını yitirmiş kabul edilir ve duyarlı + yüksek riskli sayılır. Odaya girme (aynı kapalı ortam) anlamlı temastır → VariZIG/IVIG 10 gün içinde; çoğu merkez ek olarak zaten aldığı asiklovir/valasiklovir profilaksisini sürdürür veya temas sonrası 7.–10. günden itibaren tedavi dozuna yakın valasiklovir ile 7 gün "preemptif" uygulama yapar. 8.–28. gün arasında ayrı odada izlem; döküntü veya açıklanamayan karın ağrısı/transaminaz yükselmesinde hemen IV asiklovir. Olay enfeksiyon kontrol komitesine bildirilir, servisteki tüm duyarlı hasta ve personel taranır.

Klinik inci: Temas sonrası profilakside sıra: (1) bağışıklık kanıtı var mı? → (2) kişi aşı olabilir mi? (sağlıklı, gebe değil, immünsüprese değil → 3–5 gün içinde aşı) → (3) olamıyorsa → VariZIG/IVIG 10 gün içinde → (4) IG de yoksa 7.–10. günde antiviral. Her basamakta 21 (IG aldıysa 28) günlük izlem.

PHN risk faktörleri bu hastada: yaş >60 (en güçlü), şiddetli prodromal ağrı, şiddetli akut ağrı, oftalmik tutulum, immünsüpresyon, diyabet ve tedaviye 72 saatten sonra başlanması. Döküntüden ≥90 gün sonra süren ağrı postherpetik nevralji tanımını karşılar; sürekli yanıcı ağrı, paroksismal bıçak saplanır ağrı ve allodini üç bileşeni de mevcuttur.

DönemYaklaşım (eGFR 42 dikkate alınarak)
Akut (10. gün)Gabapentin titrasyonunu sürdür (böbreğe göre maks. ~900–1400 mg/gün) veya pregabalin ≤300 mg/gün; parasetamol düzenli; tramadol 50 mg 2–3×1 kısa süreli (maks. 200 mg/gün CrCl <30'da); kabuklanmış alanda %5 lidokain yama (sağlam deride) allodini için; uyku düzenlenir. Sinir bloğu refrakter ağrıda düşünülür
PHN — 1. basamakGabapentinoid (dozu böbreğe göre) + %5 lidokain yama (3 yama/12 saat) kombinasyonu; TCA (nortriptilin 10 mg akşam, 25–50 mg'a titre) yaşlı, kardiyak risk ve glokom (HZO!) nedeniyle dikkatle — amitriptilin yerine nortriptilin; EKG kontrolü
PHN — 2. basamak%8 kapsaisin yama (60 dk, 3 ayda bir; göz çevresi uygulamasında dikkat — yüzde kullanım kısıtlı, alında deneyimli merkezde), duloksetin 30→60 mg (eGFR >30'da uygun), tramadol
PHN — 3. basamakAğrı kliniği: güçlü opioid (kısa, hedefli), botulinum toksin A, supraorbital/supratroklear sinir blokları, nöromodülasyon; depresyon ve uyku bozukluğu birlikte tedavi

Antiviral ve PHN: Antiviral tedavi zona ilişkili ağrının süresini kısaltır ancak PHN insidansını güvenilir biçimde azaltmaz; kortikosteroidin PHN'de yeri yoktur. Bu nedenle PHN'nin "gerçek" önlemi hastalığı önlemektir: RZV, PHN'yi ≥%87 azaltır (ZOE-LTFU 11 yıl %87,5).

Pratik ipucu: Yaşlı ve böbrek yetmezlikli hastada gabapentinoid sedasyon, baş dönmesi ve düşmeye yol açar; akşam tek dozla başlayıp 3–7 günde bir artırmak, TCA ile kombinasyonda antikolinerjik yükü izlemek, lidokain yamayı ilk sıraya almak (sistemik etkisi yok) en güvenli stratejidir. Allodini ön plandaysa topikal ajanlar, derin yanıcı ağrı ön plandaysa gabapentinoid/TCA daha etkilidir.

Tanı: VZV vaskülopatisi (büyük damar granülomatöz arteriti) — HZO sonrası ipsilateral MCA tutulumu ve kontralateral hemiparezi. HZO'dan haftalar-aylar sonra gelişen inme, fokal arteriyel stenoz ve immünsüpresyon klasik tablodur. Zona sonrası ilk yılda inme riski 1,3–4 kat artar; HZO'da en yüksektir.

  • Tanısal yaklaşım: Lomber ponksiyon — BOS'ta hafif lenfositik pleositoz, protein ↑; BOS anti-VZV IgG (eş zamanlı serum ile; intratekal sentez/düşük serum-BOS oranı) en duyarlı testtir (>%90). BOS VZV PCR yalnızca ~%30 duyarlıdır; negatifliği tanıyı dışlamaz. Vaskülit paneli, kardiyak kaynak (EKO, ritim) ve ateroskleroz ayırıcı tanıda değerlendirilir; temporal arterit benzeri tablolarda da VZV akla gelmelidir
  • Tedavi: IV asiklovir 10–15 mg/kg q8h (eGFR 42 → doz aralığı q12h) 14 gün; antiviral örtüsü altında prednizon 1 mg/kg/gün 5 gün (inflamatuvar arterit komponenti için); inme bakımı (antiagregan, nöroloji, rehabilitasyon); tofasitinib kesilir
  • Prognoz: Erken tedaviyle ilerleme durdurulabilir; gecikmede çoklu enfarkt, hemoraji ve ölüm görülür; kontrol MR anjiyografi ile stenoz izlenir

İkincil korunma — aşı:

SoruYanıt
Hangi aşı?Rekombinant zona aşısı (RZV) — canlı değil; immünsüpresede güvenli; canlı zona aşısı bu hastada kontrendike. ACIP 2022 ve EKMUD 2024: ≥19/18 yaş immünsüprese erişkinde endike; ayrıca yaş >50
Zona geçirmişken gerekli mi?Evet. Rekürrens riski %5–6 ve immünsüpresede daha yüksek; RZV zona öyküsünden bağımsız önerilir, seroloji gerekmez
Ne zaman?Akut hastalık ve vaskülopati tedavisi tamamlanıp klinik stabilleşince (genellikle lezyon iyileşmesinden haftalar sonra); 2 doz, immünsüpresyon sürdüğünden 1–2 ay ara kabul edilir; mümkünse tofasitinib yeniden başlanmadan önce ilk doz
Etkinlik beklentisiİmmünkompetanda %90+; immünsüpresede oto-HKHN %68, hematolojik kanser %87; otoimmün hastalıkta bDMARD/JAK altında immünojenite korunur, canlı aşı güvenlik sorunu yoktur

Antiviral profilaksi ve tofasitinib: Romatoloji ile birlikte karar verilir: zona sonrası inme geçiren hastada JAK inhibitörü yerine zona riski daha düşük bir ajan (ör. abatasept, IL-6 inhibitörü veya anti-TNF) tercih edilebilir. Tofasitinib sürdürülmek zorundaysa aşılama tamamlanır ve ZEDS temelli valasiklovir supresyonu (böbreğe göre 500 mg–1 g/gün, en az 12 ay; HZO ve vaskülopati öyküsü nedeniyle daha uzun düşünülebilir) uygulanır. Kardiyovasküler risk faktörleri (HT, DM, lipid) agresif kontrol edilir; hasta ve kızı için aşı danışmanlığı (kızı doğum sonrası varisella aşısı — seronegatifse) tamamlanır.

Tabloyu tamamlayan dört mesaj: (1) Hutchinson belirtisi = oftalmoloji aynı gün; 72 saat geçse de HZO ve immünsüprese hasta tedavi edilir ve böbrek dozu ayarlanır; (2) temas sonrası yönetim "bağışıklık kanıtı → aşı → IG → antiviral" sırasıyla ve gebe/nakil alıcısı için IG ile yapılır; (3) HZO sonrası nörolojik olay = VZV vaskülopatisi; BOS anti-VZV IgG iste, PCR negatifliğine aldanma, IV asiklovir 14 gün + kısa steroid; (4) zona geçirmek ve immünsüpresyon aşıya engel değil, tam tersine RZV endikasyonudur; HZO'da 1 yıl valasiklovir supresyonu artık kanıta dayalı bir seçenektir.
Bilgi Testi · Suçiçeği ve Zona · EDF/EADV 2017 · ACIP 2022 · EKMUD 2024
Suçiçeği ve Zona (Herpes Zoster) — 10 Soruluk Quiz
Soru 1 / 10
doğru cevap
BİENA — Footer B · Editoryal
SBÜ Bursa Yüksek İhtisas EAH Enfeksiyon Hastalıkları ve Klinik Mikrobiyoloji Kliniği
İçeriğe dön
Uygulama simgesi
Bursa İhtisas Enfeksiyon Akademisi (BİENA) Ana ekranınıza daha iyi bir deneyim için bu uygulamayı yükleyin
iOS'ta yükleme düğmesi öğesine dokunun, ardından "Ekranınıza ekleyin"