Suçiçeği ve Zona (Herpes Zoster)
Varicella · Herpes Zoster · Varicella-Zoster Virüsü (VZV, HHV-3) · Postherpetik Nevralji · Rekombinant Zona Aşısı
Tek virüs, iki hastalık: VZV primer enfeksiyonda suçiçeği, duyusal gangliyonlardaki latent virüsün yaşla ve bağışıklık baskılanmasıyla reaktivasyonunda zona yapar. Bu sayfa; Mandell 10. baskı temelinde varisellanın erişkin ve immünsüprese hastadaki ağır formlarını, zona ve komplikasyonlarını (postherpetik nevralji, oftalmik zona, Ramsay Hunt, VZV vaskülopatisi, dissemine hastalık), PCR temelli tanıyı, antiviral tedavi rejimlerini ve sürelerini, asiklovir direncinde foskarneti, temas sonrası profilaksiyi (aşı, VariZIG/IVIG, antiviral) ve rekombinant zona aşısının (RZV; ACIP 2022, EKMUD 2024) 11 yıllık etkinlik verilerini tek çerçevede toplar.
(1) ACIP 2022: Rekombinant zona aşısı (RZV, Shingrix) ≥19 yaş immünsüprese erişkinlere de önerildi — immünsüpresyonda kullanılabilen ilk zona aşısı; canlı zona aşısı (ZVL) ABD'de 2020'de piyasadan çekildi. (2) ZOE-LTFU final analizi (2025): RZV etkinliği aşılamadan 11 yıl sonra bile ≥50 yaşta %79,8, ≥70 yaşta %73,2, PHN'ye karşı %87,5; 11. yılda yıllık etkinlik %82. (3) ZEDS (2025): oftalmik zona sonrası 1 yıl düşük doz valasiklovir (1 g/gün) 18. ayda keratit/irit nükslerini %27 azalttı → HZO'da supresif tedavi artık düşünülmelidir. (4) Nature 2025 doğal deney: zona aşılaması 7 yılda yeni demans tanısını %20 (rölatif) azalttı; nedensel ilişkiye en yakın veri. (5) Zona geçirenlerde inme ve koroner olay riski 12 yıla kadar yüksek seyrediyor (NHS/HPFS kohortları). (6) Türkiye: RZV 2024'te ruhsat aldı; EKMUD 2024 rehberi ≥50 yaş ve immünsüprese erişkinlere 2 doz RZV öneriyor.
Virüs, Tanımlar & Epidemiyoloji
VZV, Alphaherpesvirinae alt ailesinden zarflı, çift sarmallı DNA virüsüdür (~125 kb, ~70 gen; herpesvirüslerin en küçük genomlu üyelerinden). Tek serotipi vardır; dünya genelinde yedi klad tanımlanmıştır ve aşı suşu (Oka) klad 2'dir. Yalnızca insanı enfekte eder. Primer enfeksiyon suçiçeği (varicella), duyusal gangliyonlarda ömür boyu latent kalan virüsün reaktivasyonu zona (herpes zoster) tablosunu oluşturur. Virüsün hücre ilişkili yayılımı, T hücreleri ile taşınması ve gangliyon nöronlarında latans kurma yeteneği patogenezin temelidir.
| Özellik | Suçiçeği (Varicella) | Zona (Herpes Zoster) |
|---|---|---|
| Mekanizma | Primer enfeksiyon (dışarıdan bulaş) | Endojen reaktivasyon (latent virüs) |
| Bulaş yolu | Hava yolu (solunum damlacık/aerosol) + vezikül içeriğiyle temas; ev içi atak hızı %85–90; döküntüden 1–2 gün önce başlayıp tüm lezyonlar kabuklanana dek (≈5–7 gün) bulaştırıcı | Vezikül içeriğiyle temas (dissemine veya immünsüprese olguda hava yolu); duyarlı kişiye suçiçeği bulaştırır, zona bulaştırmaz; bulaştırıcılık suçiçeğinden düşük |
| İnkübasyon | 10–21 gün (ortalama 14–16); VariZIG sonrası 28 güne uzar | — |
| Yaş | Aşısız toplumda %90'ı <15 yaş; aşı sonrası erişkin olgu oranı artar | Yaşam boyu risk ≈1/3; insidans 3–5/1000 kişi-yıl, ≥80 yaşta >10/1000; olguların yarısından fazlası ≥50 yaş |
| Ağır seyir | Erişkin (≥15 yaş), gebe, immünsüprese, yenidoğan, sigara içen, kronik akciğer/deri hastalığı | İleri yaş, immünsüpresyon (HIV, HKHN, SOT, hematolojik kanser, biyolojik/JAK inhibitörü), oftalmik tutulum |
| Rekürrens | İkinci atak nadir (ağır immünsüpresyon dışında); atak sonrası aşı (breakthrough) olguları hafif seyirli | ≈%5–6 (8 yılda); immünsüprese ve PHN'li hastada daha sık |
- Yaş: VZV'ye özgü hücresel bağışıklığın (CD4⁺/CD8⁺ efektör-bellek T hücreleri) yaşla azalması (immünsenesans) temel belirleyicidir; 50 yaştan sonra insidans belirgin artar
- İmmünsüpresyon: HIV (insidans 15–25 kat; CD4 düşüklüğü ile korele), allojenik HKHN (ilk yılda %30–50; profilaksisiz), solid organ nakli, lenfoma/lösemi, kemoterapi, JAK inhibitörleri (tofasitinib, barisitinib, upadasitinib — Asya kökenlilerde daha belirgin), proteazom inhibitörleri (bortezomib), anti-CD38/CD20, fludarabin, CAR-T, kortikosteroid (≥20 mg/gün prednizon), anti-TNF (ılımlı artış)
- Diğer: kadın cinsiyet, ailede zona öyküsü, fiziksel travma (dermatomal), psikolojik stres, diyabet, KOAH, KBY, otoimmün hastalık (SLE, RA, İBH), depresyon; çocukluk suçiçeğinin erken yaşta (<1 yaş, intrauterin) geçirilmesi
- Aşı etkisi: Varisella aşısı olan çocuklarda zona riski doğal enfeksiyon geçirenlere göre daha düşüktür; toplumda varisella aşılamasının erişkin zona insidansını artırdığı hipotezi (eksojen "booster" kaybı) uzun dönem verilerle doğrulanmamıştır
Suçiçeği aşısı Şubat 2013'te Genişletilmiş Bağışıklama Programı'na alınmıştır: 12. ayda tek doz (ABD'de 12–15 ay + 4–6 yaş olmak üzere 2 doz). Aşı sonrası bildirilen olgular belirgin azalmış, ancak tek doz şemasıyla okul çağında hafif "breakthrough" olgular ve salgın kümeleri bildirilmeye devam etmektedir; ikinci doz tartışılmaktadır. Suçiçeği bildirimi zorunlu hastalıktır. Erişkin seroprevalansı ulusal çalışmalarda %90'ın üzerindedir; sağlık çalışanlarında bağışıklık kanıtı aranmalı, seronegatif olanlar 2 doz aşılanmalıdır. Canlı zona aşısı (ZVL) Türkiye'de 2015'ten itibaren ruhsatlı olup pek çok ülkede piyasadan çekilmiştir; rekombinant zona aşısı (RZV) 2024'te ruhsatlandırılmış, EKMUD Erişkin Bağışıklama Rehberi 2024 ile ≥50 yaş ve immünsüprese erişkinlere önerilmiştir; geri ödeme kapsamında değildir. VariZIG ülkemizde rutin bulunmaz; temas sonrası profilakside pratik alternatif IVIG ve seçilmiş olgularda antiviral profilaksidir.
Patogenez ve İmmünite
Suçiçeği — Klinik ve Komplikasyonlar
Çocukta genellikle döküntü ilk bulgudur; erişkinde 1–2 günlük prodrom (ateş, halsizlik, baş ağrısı, iştahsızlık) görülür. Döküntü saçlı deri, yüz ve gövdeden başlayıp ekstremitelere yayılır (sentripetal; gövde ağırlıklı — çiçek hastalığının tersine). Lezyonlar 24–48 saat içinde makül → papül → ince duvarlı, berrak vezikül ("gül yaprağı üzerinde çiy damlası") → püstül → kabuk evrelerinden geçer; 3–5 gün boyunca yeni dalgalar çıkar ve aynı bölgede farklı evrelerde lezyonların birlikte bulunması tanı koydurucudur. Tipik olgu 250–500 lezyon taşır; kaşıntı belirgindir; oral/vajinal mukozada da vezikül-ülser görülür. Sağlıklı çocukta ateş 2–3 günde, döküntü 7–10 günde kabuklanarak iyileşir; erişkinde ateş daha yüksek, döküntü daha yoğun ve komplikasyon riski 10–25 kat fazladır.
- Sekonder bakteriyel deri enfeksiyonu (çocukta en sık; S. pyogenes ve S. aureus): impetigo, selülit, apse; nadir ama ölümcül nekrotizan fasiit ve streptokokal toksik şok — ateşin yeniden yükselmesi, lezyon çevresinde ağrılı eritem uyarıcıdır; NSAİİ kullanımı ile invaziv GAS ilişkisi bildirilmiştir
- Varisella pnömonisi (erişkinde en sık ciddi komplikasyon): döküntüden 1–6 gün sonra öksürük, dispne, hipoksi; grafide bilateral nodüler-interstisyel infiltratlar; risk: sigara, gebelik (3. trimester), immünsüpresyon, >100 lezyon; tedavisiz mortalite %10–30
- Nörolojik: akut serebellar ataksi (1/4000; benign, 2–4 haftada düzelir), ensefalit (nadir; erişkinde mortalite %5–20), aseptik menenjit, transvers miyelit, Guillain-Barré, Reye sendromu (salisilat ile — çocukta aspirin verilmez)
- Diğer: subklinik hepatit (transaminaz yüksekliği sık), trombositopeni, purpura fulminans/DIC, nefrit, artrit, miyokardit, keratit; kalıcı skar
- İmmünsüprese hasta (progresif varisella): 7 günden uzun süren yeni lezyon çıkışı, hemorajik/nekrotik lezyonlar, yüksek ateşin sürmesi, viseral tutulum (pnömoni, hepatit, ensefalit, DIC); HKHN alıcısında döküntüden önce başlayan şiddetli karın/sırt ağrısı viseral VZV'nin habercisidir; mortalite %7–30
- Gebelik: annede pnömoni riski artar; konjenital varisella sendromu gebeliğin ilk 20 haftasında geçirilen suçiçeğinde (risk <13 hafta %0,4; 13–20 hafta %2): dermatomal sikatrisyel skarlar, ekstremite hipoplazisi, mikroftalmi/korioretinit/katarakt, mikrosefali, kortikal atrofi, düşük doğum ağırlığı. Zona gebelikte fetüs için risk oluşturmaz
- Yenidoğan: anne döküntüsü doğumdan 5 gün önce – 2 gün sonra ise bebek maternal antikor almadan viremik virüsle karşılaşır → ağır neonatal varisella (tedavisiz mortalite %30'a kadar) → VariZIG/IVIG + IV asiklovir
- Erişkin, sigara içen, kronik akciğer hastası, kortikosteroid kullanan (inhaler dahil), salisilat alan çocuk, ev içi ikincil olgu (daha yüksek inokülum)
Aşılamadan ≥42 gün sonra vahşi suşla gelişen enfeksiyondur: genellikle <50 lezyon, sıklıkla makülopapüler (veziküler değil), ateşsiz/hafif ateşli, kısa süreli; bulaştırıcılığı doğal olgunun yaklaşık üçte biri kadardır ancak bulaştırır (özellikle >50 lezyonlu olgular). Tek dozla tüm varisellaya karşı etkinlik ≈%82, iki dozla ≈%92; ağır hastalığa karşı tek dozla bile >%97. Aşıdan 1–42 gün içinde çıkan döküntü aşı suşuna (Oka) veya inkübasyondaki vahşi suşa bağlı olabilir; PCR ile ayırt edilir.
Zona — Klinik, Özel Formlar ve Komplikasyonlar
Prodrom: döküntüden 1–5 gün (bazen >1 hafta) önce dermatomda ağrı, yanma, kaşıntı, parestezi, allodini; yaşlıda ağrı miyokard enfarktüsü, kolesistit, renal kolik, disk hernisi ile karışır. Döküntüsüz dermatomal ağrı (zoster sine herpete) PCR/seroloji ile kanıtlanabilir. Döküntü: tek bir dermatomda, orta hattı geçmeyen, eritemli zemin üzerinde grup vezikülleri; 3–5 günde yeni lezyonlar çıkar, 7–10 günde püstül ve kabuk, 2–4 haftada iyileşme (yaşlıda ve immünsüpresede daha uzun; skar ve pigment değişikliği kalabilir). Torakal dermatomlar (%50–60), ardından trigeminal (%10–20; özellikle V1), lomber ve servikal tutulum sıktır. Komşu dermatomlarda birkaç lezyon ve uzak bölgede <20 lezyon sağlıklı kişide de olabilir; ≥20 uzak lezyon dissemine zona olarak kabul edilir. Dermatomun ötesinde bölgesel lenfadenopati ve hafif ateş görülebilir.
| Özel form | Anatomi / tanım | Klinik ipuçları ve yönetim notu |
|---|---|---|
| Herpes zoster oftalmikus (HZO) | Trigeminal V1 (oftalmik dal); olguların %10–25'i | Hutchinson belirtisi (burun ucu/kanadında lezyon = nazosiliyer dal → göz tutulumu riski ~2 kat). Konjonktivit, keratit (dendritiform, stromal, endotelyal), üveit/irit, episklerit, glokom, optik nörit, akut retinal nekroz; aylar-yıllar sonra nüks ve kronik hastalık. Acil oftalmoloji; antiviral 7–10 gün (göz tutulumunda uzatılır); ZEDS 2025: 1 yıl valasiklovir 1 g/gün supresyon; HZO sonrası 1 yılda inme riski artar |
| Ramsay Hunt sendromu (zoster otikus) | Genikülat gangliyon (VII); VIII sıklıkla eşlik eder | Periferik fasiyal paralizi + dış kulak yolu/kulak kepçesi/dil ön 2/3 veziküller + otalji; vertigo, tinnitus, işitme kaybı, tat kaybı. Bell paralizisine göre prognoz kötü (tam düzelme ~%50). Antiviral 7–10 gün + prednizon 1 mg/kg (maks. 60 mg) 5 gün, ardından azaltarak; 72 saat içinde başlanırsa sonuç daha iyi |
| Dissemine zona | Primer ve komşu dermatomlar dışında ≥20 lezyon | İmmünsüpresede (lenfoma, HKHN, HIV) tedavisizlerin %10–40'ında; viseral tutulum (pnömonit, hepatit, ensefalit, pankreatit) eşlik edebilir; varisella gibi hava yolu bulaşı → hava yolu + temas izolasyonu; IV asiklovir |
| VZV vaskülopatisi | Serebral arterlerde granülomatöz arterit (büyük/küçük damar) | HZO'dan haftalar-aylar sonra kontralateral hemiparezi, TİA, inme; immünsüpresede multifokal küçük damar vaskülopatisi, ensefalopati. Tanı: BOS'ta anti-VZV IgG (duyarlılık >%90; serum/BOS oranı düşük) — BOS PCR yalnızca ~%30 duyarlı; MR/anjiyografide stenoz. Tedavi: IV asiklovir 10–15 mg/kg q8h 14 gün ± prednizon 1 mg/kg 5 gün |
| Ensefalit / menenjit / miyelit | SSS tutulumu; döküntü olmayabilir | Yaşlı ve immünsüpresede; BOS lenfositik pleositoz; BOS VZV PCR + anti-VZV IgG; IV asiklovir 10–15 mg/kg q8h 10–14 gün (miyelitte 14 gün) |
| Motor zona | Ön boynuz/ön kök tutulumu; olguların ~%5'i | Dermatomla uyumlu segmental parezi (karın duvarı herniasyonu, ekstremite güçsüzlüğü, diyafragma paralizisi); %75 düzelir |
| Akut retinal nekroz (ARN) / PORN | Retinal nekroz; PORN AIDS'te (CD4 <10–50) | ARN: immünkompetanda da; hızlı görme kaybı, periferik nekroz, vitrit → IV asiklovir + intravitreal foskarnet/gansiklovir. PORN: vitrit yok, hızlı bilateral, prognoz kötü → kombinasyon tedavi + ART |
| Kronik verrüköz zona | Hiperkeratotik, verrüköz, iyileşmeyen lezyonlar | İleri HIV ve uzun süre asiklovir kullananlarda; sıklıkla asiklovire dirençli (TK mutasyonu) → foskarnet |
| Zoster sine herpete | Döküntüsüz dermatomal ağrı/nörolojik bulgu | Dermatomal ağrı, kraniyal nöropati, vaskülopati, miyelit; serolojik/PCR kanıtla tanı; antiviral yanıtı |
En sık komplikasyondur. Çalışmalarda döküntü başlangıcından ≥90 gün sonra süren (bazı tanımlarda >30 gün) dermatomal ağrı olarak tanımlanır; ZBPI "en kötü ağrı" ≥3 eşiği kullanılır. Zona hastalarının %10–20'sinde, 70 yaş üzerinde %30'a varan sıklıkta gelişir; aylar-yıllar sürebilir, uyku, depresyon ve işlevselliği ciddi bozar. Ağrı yanıcı/zonklayıcı sürekli ağrı, ataklar hâlinde bıçak saplanır ağrı ve allodini (dokunmakla ağrı) bileşenlerini içerir; deafferentasyon ve santral sensitizasyon ile açıklanır. Risk faktörleri: ileri yaş, şiddetli prodromal ağrı, şiddetli akut ağrı, yaygın döküntü, oftalmik tutulum, immünsüpresyon, diyabet. Antiviral tedavi akut ağrıyı ve PHN süresini kısaltır; PHN insidansını tutarlı biçimde azalttığı gösterilmemiştir — PHN'yi en etkin önleyen yaklaşım aşılamadır (RZV ile ≥%87).
Zona sonrası kardiyovasküler ve nörolojik risk. Zonadan sonraki ilk yılda inme/TİA riski 1,3–4 kat (HZO'da ve 40 yaş altında en yüksek); 2022 NHS/HPFS kohortlarında zona öyküsü 12 yıla kadar inme (HR 1,38) ve koroner kalp hastalığı (HR 1,25) riskini artırdı. Antiviral tedavinin bu riski azalttığına dair gözlemsel veri vardır. Aksi yönde, zona aşılamasının demans riskini azalttığı 2025 Nature doğal deneyinde gösterilmiştir (7 yılda yeni demans tanısında %20 rölatif azalma). Bu bulgular zonayı yalnızca bir deri hastalığı değil, sistemik vasküler-nöroinflamatuvar bir olay olarak ele almayı ve aşılamayı güçlendirmeyi destekler.
Tanı
Tipik suçiçeği ve dermatomal zona tanısı kliniktir. Laboratuvar doğrulama; atipik döküntü (immünsüprese, aşılı hasta, zosteriform HSV ayrımı), dissemine/viseral hastalık, SSS tutulumu, gebelik, salgın araştırması ve enfeksiyon kontrol kararları için gerekir. Her durumda lezyon tabanından alınan sürüntüde PCR ilk seçenektir.
| Yöntem | Örnek | Performans / not |
|---|---|---|
| VZV DNA PCR | Vezikül sıvısı veya lezyon tabanı sürüntüsü (vezikülün tavanı kaldırılarak), kabuk, BOS, kan, BAL, doku | Altın standart; duyarlılık >%95, sonuç saatler içinde; kabuklu lezyonda da pozitif; vahşi/aşı (Oka) suşu ayrımı yapılabilir. BOS PCR ensefalit/miyelitte duyarlı, vaskülopatide %30. Kan PCR dissemine/viseral hastalıkta yararlı |
| Direkt floresan antikor (DFA) | Lezyon tabanından kazıntı (hücre içermeli) | Hızlı; PCR'den daha az duyarlı (%70–90); HSV'den ayırır |
| Viral kültür | Vezikül sıvısı | Özgül ama yavaş (3–7 gün) ve duyarlılığı düşük (%30–60); rutin önerilmez |
| Tzanck yayması | Lezyon tabanı | Multinükleer dev hücreler, intranükleer inklüzyon; HSV'den ayıramaz, duyarlılık düşük — tarihsel yöntem |
| Seroloji — IgG | Serum | Bağışıklık durumunun belirlenmesi için (sağlık çalışanı, gebe, nakil adayı, temas sonrası karar). Ticari ELISA doğal enfeksiyon antikorlarını güvenilir saptar; aşı kaynaklı antikorları kaçırabilir (gpELISA/FAMA daha duyarlı) → belgelenmiş 2 doz aşı seroloji sonucuna üstündür |
| Seroloji — IgM | Serum | Duyarlılık ve özgüllüğü düşük; reaktivasyonda da pozitifleşebilir; akut tanıda PCR tercih edilir |
| BOS anti-VZV IgG (serum/BOS oranı) | Eş zamanlı BOS + serum | VZV vaskülopatisinin en duyarlı testi (>%90); intratekal sentez göstergesi; PCR negatifliği vaskülopatiyi dışlamaz |
- Belgelenmiş, uygun aralıklı 2 doz varisella aşısı
- Laboratuvar kanıtı (IgG pozitif) veya laboratuvarla doğrulanmış hastalık
- Hekim tarafından tanı konmuş/doğrulanmış suçiçeği ya da zona öyküsü
- 1980 öncesi doğum (ABD ölçütü) — sağlık çalışanı, gebe ve immünsüprese için geçerli değildir
- Sağlık çalışanlarında kanıt yoksa seroloji + seronegatifse 2 doz aşı; Türkiye'de erişkin seroprevalansı yüksek olsa da "hatırlamıyorum" bağışıklık kanıtı değildir
- Suçiçeği: dissemine HSV, el-ayak-ağız hastalığı (koksaki), mpox (lezyonlar aynı evrede, sert, lenfadenopati), riketsiyal çiçek, ilaç erüpsiyonu, böcek ısırığı, impetigo, Stevens-Johnson
- Zona: zosteriform HSV (tekrarlayan, genellikle sakral/fasiyal — PCR ile ayrım), kontakt dermatit, selülit, büllöz impetigo; prodromal dönemde MI, plörit, kolesistit, apandisit, renal kolik, disk hernisi, glokom
- Dissemine zona vs. suçiçeği: immünsüprese hastada dermatomal yoğunlaşma ve öykü ayırt eder; PCR ile Oka/vahşi suş ayrımı aşı ilişkili döküntüde yararlıdır
Suçiçeği — Tedavi
(1) Antiviral tedavi döküntünün ilk 24 saati içinde başlandığında en etkilidir (ateş ve lezyon sayısı/süresi azalır); sağlıklı çocukta rutin gerekmez, ≥13 yaş ve risk gruplarında verilir. (2) Oral biyoyararlanımı yüksek olan valasiklovir erişkinde tercih edilir; asiklovir oral biyoyararlanımı %15–30'dur. (3) İmmünsüprese hasta, pnömoni, ensefalit, gebe (komplike), yenidoğan → IV asiklovir; klinik yanıt ve yeni lezyon çıkışının durmasıyla orale geçilir. (4) Destek: tırnak kesme, antihistaminik, kalamin, ılık banyo, parasetamol; çocukta aspirin kontrendike (Reye); NSAİİ'lerden kaçınmak makuldür (invaziv GAS ilişkisi). (5) Bakteriyel süperenfeksiyonda anti-stafilokokal/anti-streptokokal antibiyotik (sefaleksin, amoksisilin-klavulanat; nekrotizan fasiitte cerrahi + klindamisin içeren rejim).
| Hasta grubu | Rejim | Süre | Not |
|---|---|---|---|
| Sağlıklı çocuk (≤12 yaş) | Semptomatik tedavi; seçilmiş olgularda asiklovir 20 mg/kg/doz (maks. 800 mg) PO 4×1 veya valasiklovir 20 mg/kg/doz (maks. 1 g) PO 3×1 | 5 gün | Antiviral endikasyonu: ≥12 ay olup kronik deri/akciğer hastalığı, uzun süreli salisilat, kısa/aralıklı/inhale kortikosteroid, ev içi ikincil olgu, hafif immün yetmezlik |
| Adölesan (≥13 yaş) ve erişkin — komplikasyonsuz | Valasiklovir 1 g PO 3×1 (tercih) veya asiklovir 800 mg PO 5×1; famsiklovir 500 mg 3×1 alternatif (etiket dışı) | 5–7 gün | İlk 24 saatte başla; 24 saatten sonra da yeni lezyon çıkıyorsa yarar olabilir. Böbrek dozu ayarla, hidrate et |
| Gebe — komplikasyonsuz | Valasiklovir 1 g PO 3×1 veya asiklovir 800 mg PO 5×1 | 5–7 gün | Asiklovir/valasiklovir gebelikte güvenli (geniş kayıt verileri); özellikle 2.–3. trimester ve sigara içenlerde tedavi önerilir; solunum semptomu → yatış + IV |
| Varisella pnömonisi, ensefalit, ağır hastalık | IV asiklovir 10 mg/kg q8h (ideal vücut ağırlığına göre; 1 saatte infüzyon) | 7–10 gün (klinik yanıta göre oral ile tamamlanabilir) | Pnömonide erken IV asiklovir mortaliteyi belirgin azaltır; kortikosteroid eklenmesi tartışmalı (gözlemsel yarar); mekanik ventilasyon desteği |
| İmmünsüprese hasta (HKHN, kemoterapi, HIV ileri, yüksek doz steroid) | IV asiklovir 10 mg/kg q8h (çocuk: 500 mg/m² veya 10–15 mg/kg q8h) | 7–10 gün; yeni lezyon durup kabuklanınca oral valasiklovir ile tamamla | Hafif immünsüpresyonda (düşük doz steroid, kontrollü HIV) yakın izlemle oral valasiklovir düşünülebilir; viseral tutulum şüphesinde (karın ağrısı, transaminaz ↑) IV gecikmeden |
| Yenidoğan (maternal varisella −5/+2 gün; preterm) | VariZIG/IVIG + semptom gelişirse IV asiklovir 10 mg/kg q8h (bazı merkezlerde 20 mg/kg) | 10 gün | Doğumdan 5 gün önce–2 gün sonra maternal döküntüde bebek doğar doğmaz pasif immünizasyon; neonatal varisella her zaman IV tedavi gerektirir |
Zona — Tedavi ve Ağrı Yönetimi
Antiviral tedavi lezyon iyileşmesini hızlandırır, akut ağrıyı ve viral yayılımı azaltır, zona ilişkili ağrının süresini kısaltır ve oftalmik komplikasyonları azaltır. İdeal başlangıç döküntüden sonraki 72 saat içindedir; ancak 72 saatten sonra da yeni lezyon çıkışı sürüyorsa, oftalmik/otik tutulum, dissemine hastalık, nörolojik komplikasyon ya da immünsüpresyon varsa tedavi başlanır. Kılavuzlar (EDF/EADV S2k) ≥50 yaş, orta-ağır ağrı, orta-ağır döküntü, baş-boyun tutulumu ve immünsüpresyonu kesin tedavi endikasyonu olarak sıralar; 50 yaş altı, hafif gövde zonasında bile tedavi makuldür. Böbrek fonksiyonuna göre doz ayarı ve yaşlıda hidrasyon (asiklovir kristal nefropatisi, nörotoksisite) unutulmamalıdır.
| Durum | Rejim | Süre | Not |
|---|---|---|---|
| İmmünkompetan, lokalize zona | Valasiklovir 1 g PO 3×1 veya famsiklovir 500 mg PO 3×1; asiklovir 800 mg PO 5×1 (günde 5 doz, düşük biyoyararlanım — ikinci seçenek); brivudin 125 mg 1×1 (bazı Avrupa ülkeleri; 5-FU/kapesitabin ile ölümcül etkileşim); amenamevir 400 mg 1×1 (Japonya; helikaz-primaz inhibitörü) | 7 gün | Valasiklovir ve famsiklovir asiklovire göre zona ilişkili ağrıyı daha kısa sürede sonlandırır. CrCl 30–49: valasiklovir 1 g q12h; 10–29: 1 g q24h; <10: 500 mg q24h. Famsiklovir CrCl 40–59: 500 mg q12h; 20–39: 500 mg q24h; <20: 250 mg q24h |
| Herpes zoster oftalmikus | Valasiklovir 1 g 3×1 / famsiklovir 500 mg 3×1 / asiklovir 800 mg 5×1; göz tutulumu ağır veya immünsüpreseyse IV asiklovir | 7–10 gün (göz tutulumunda uzatılır); ardından ZEDS: valasiklovir 1 g/gün 12 ay supresyon düşünülür | Hutchinson belirtisi ve her HZO'da oftalmoloji; topikal steroid/siklopleji oftalmolog kararıyla; 72 saatten sonra da tedavi |
| Ramsay Hunt | Valasiklovir 1 g 3×1 (veya IV asiklovir ağır olguda) + prednizon 1 mg/kg (maks. 60 mg) 5 gün, sonra 5 günde azalt | 7–10 gün antiviral | 72 saat içinde kombinasyon fasiyal fonksiyon düzelmesini artırır; göz koruması (lagoftalmi) |
| Dissemine, viseral, SSS tutulumu (ensefalit, miyelit, vaskülopati), ARN | IV asiklovir 10 mg/kg q8h (SSS: 10–15 mg/kg q8h) | 10–14 gün (vaskülopati 14 gün; ARN'de IV sonrası uzun oral supresyon) | Vaskülopatide ± prednizon 1 mg/kg 5 gün; ARN'de intravitreal foskarnet/gansiklovir + oftalmoloji; IV asiklovir dozu ideal ağırlığa göre, CrCl 25–50: q12h; 10–25: q24h; <10: 5 mg/kg q24h |
| İmmünsüprese hasta — lokalize zona | Hafif-orta immünsüpresyon: valasiklovir 1 g 3×1 / famsiklovir 500 mg 3×1 yakın izlemle; ağır immünsüpresyon (allo-HKHN erken dönem, lenfoma, CD4 <200, yüksek doz steroid): IV asiklovir 10 mg/kg q8h, kabuklanınca orale geç | 7–10 gün (lezyonlar tamamen kabuklanana kadar) | Dissemine hastalık riski %10–40 → düşük eşikle IV; tedavi tamamlandıktan sonra HKHN alıcısında profilaksiye dön |
| Asiklovire dirençli VZV (TK mutasyonu; uzun süre asiklovir alan AIDS/HKHN hastası, kronik verrüköz lezyon) | Foskarnet 40 mg/kg IV q8h (veya 90 mg/kg q12h) | 10–21 gün (iyileşene kadar) | Nefrotoksisite, elektrolit (Ca, Mg, K, PO₄) bozuklukları, genital ülser → hidrasyon ve izlem; alternatif sidofovir 5 mg/kg/hafta (+ probenesid); direnç genotipik (TK/pol) olarak doğrulanır; foskarnet direncinde sidofovir |
| Gebe | Valasiklovir 1 g 3×1 veya asiklovir 800 mg 5×1 | 7 gün | Zona fetüs için risk değildir; annenin semptomatik tedavisi için antiviral güvenlidir; famsiklovir verisi sınırlı |
Kortikosteroidlerin yeri. Antiviral ile birlikte verilen prednizon (≈40–60 mg/gün, 7 gün, ardından azaltma) akut ağrıyı ve lezyon iyileşmesini bir miktar hızlandırır, ancak PHN insidansını azaltmaz. EDF/EADV S2k kılavuzu rutin kullanımı önermez; orta-şiddetli akut ağrılı yaşlı hastada, Ramsay Hunt'ta ve VZV vaskülopatisi/ensefalitinde antiviral örtüsü altında düşünülür. Diyabet, hipertansiyon, osteoporoz ve immünsüpresyonda kaçınılır; antiviral olmadan asla verilmez.
| Basamak | İlaç / yöntem | Doz | Not |
|---|---|---|---|
| Akut ağrı — hafif | Parasetamol ± NSAİİ; ıslak kompres, kalamin | Parasetamol 500–1000 mg 4×1 (maks. 3–4 g) | Topikal asiklovir/antibiyotik yararsız; lezyonları kapat |
| Akut ağrı — orta/şiddetli | Tramadol veya kısa süreli opioid + gabapentin/pregabalin veya TCA erken başlanır; sinir bloğu / epidural (refrakter) | Gabapentin 300 mg akşam → 3 günde 3×300 mg, haftalık titre; pregabalin 75 mg 2×1 → 150–300 mg 2×1 | Akut dönemde başlanan gabapentinoidler PHN'yi önlemede tutarsız sonuç vermiştir; ağrı kontrolü için kullanılır. Yaşlıda sedasyon ve düşme riski |
| PHN — 1. basamak | Gabapentin, pregabalin, TCA (nortriptilin > amitriptilin), %5 lidokain yama | Gabapentin 1800–3600 mg/gün (3 dozda); pregabalin 300–600 mg/gün (2 dozda); nortriptilin 10–25 mg akşam → 75–150 mg; lidokain yama ≤3 yama, 12 saat/gün | Böbrek dozu (gabapentinoid); TCA'da kardiyak iletim, antikolinerjik etki, yaşlıda düşme; lidokain yama allodinide ilk seçenek, sistemik etkisi yok; kombinasyon (gabapentinoid + TCA veya + lidokain) tek ajana üstün |
| PHN — 2. basamak | %8 kapsaisin yama, tramadol, duloksetin/venlafaksin (SNRI) | Kapsaisin %8: 60 dk uygulama, 3 ayda bir (klinikte, topikal anestezi ile); tramadol 50–100 mg 2–4×1 (maks. 400 mg) | Kapsaisin %0,075 krem düşük etkili; tramadol + TCA/SNRI serotonin sendromu riski |
| PHN — 3. basamak / refrakter | Güçlü opioidler (oksikodon, morfin — kısa süreli, ağrı uzmanı), botulinum toksin A (intradermal), sinir blokları, spinal kord stimülasyonu, intratekal metilprednizolon (tartışmalı) | Bireysel | Multidisipliner ağrı kliniği; depresyon/uyku bozukluğu birlikte tedavi edilir; opioidler uzun dönem etkinliği sınırlı ve bağımlılık riski taşır |
Korunma — İzolasyon, Temas Sonrası Profilaksi ve Aşılar
| Durum | İzolasyon | Süre / not |
|---|---|---|
| Suçiçeği (her hasta) ve dissemine zona | Hava yolu + temas önlemleri (negatif basınçlı oda, N95/FFP2, bağışık personel) | Tüm lezyonlar kabuklanana kadar (aşılı breakthrough olguda 24 saat yeni lezyon çıkmayana kadar) |
| Lokalize zona — immünkompetan | Standart önlemler + lezyonların tamamen kapatılması; kapatılamıyorsa temas önlemleri | Kabuklanana kadar; duyarlı personel bakım vermemeli |
| Lokalize zona — immünsüprese hasta | Hava yolu + temas | Dissemine hastalık dışlanana kadar; dışlanınca lokalize zona kuralları |
| Duyarlı sağlık çalışanı teması | Temas sonrası aşı (≤5 gün); 8.–21. günler arasında (VariZIG/IVIG aldıysa 28. güne kadar) hasta bakımından uzaklaştırma | Tüm sağlık çalışanlarında işe girişte bağışıklık kanıtı; seronegatif → 2 doz aşı |
Anlamlı temas: aynı evde yaşama; aynı odada yüz yüze ≥5 dakika (bazı kaynaklarda ≥1 saat kapalı ortam); hastanede aynı 2–4 yataklı odada kalma veya duyarlı hastaya bulaştırıcı personelin bakım vermesi; zona olgusunda lezyonlarla doğrudan temas (dissemine zona varisella gibi değerlendirilir). Profilaksi kararı önce bağışıklık kanıtı (seroloji gerekiyorsa hızlıca) ile verilir.
| Aşı | İçerik / şema | Endikasyon | Etkinlik ve notlar |
|---|---|---|---|
| Varisella aşısı (canlı attenüe Oka; tek veya MMRV) | Çocuk: 12–15 ay + 4–6 yaş (ABD); Türkiye GBP: 12. ay tek doz. ≥13 yaş duyarlı: 2 doz, 4–8 hafta ara SC | Bağışıklık kanıtı olmayan herkes; öncelik: sağlık çalışanı, gebelik planlayan kadın (aşı sonrası 1 ay gebe kalmamalı), immünsüprese hasta ev teması, öğretmen, çocuk bakıcısı; HIV'de CD4 ≥200/µL (≥%15) ise 2 doz, 3 ay ara | 1 doz: tüm varisella %82, ağır %98; 2 doz: %92. Kontrendikasyon: gebelik, ağır immünsüpresyon (HKHN, lenfoma, CD4 <200, ≥2 mg/kg veya ≥20 mg/gün prednizon ≥14 gün — kesildikten 1 ay sonra), ciddi jelatin/neomisin alerjisi; salisilat kullananlar aşıdan sonra 6 hafta kaçınır; IG/kan ürünü sonrası 3–11 ay bekle. Aşı suşu bulaşı çok nadirdir (döküntü varsa temas kısıtla) |
| Rekombinant zona aşısı (RZV, Shingrix) | Glikoprotein E (50 µg) + AS01B adjuvan; adjuvanlı subünit, canlı değil. 2 doz IM, 2–6 ay ara (immünsüpresede 1–2 ay ara kabul edilir; şema kesintiye uğrarsa baştan başlanmaz) | ≥50 yaş herkes (suçiçeği/zona öyküsünden ve ZVL geçmişinden bağımsız, seroloji gerekmez); ≥19 yaş (ruhsat ≥18) immünsüprese veya immünsüprese olacak erişkin (ACIP 2022; EKMUD 2024): HKHN (nakilden 50–70 gün sonra başlanabilir), hematolojik/solid kanser, SOT, HIV (CD4'ten bağımsız), otoimmün hastalıkta immünsüpresif/biyolojik/JAK inhibitörü, ≥20 mg/gün prednizon; mümkünse immünsüpresyondan önce | ZOE-50: %97,2 (≥50 y); ZOE-70: %91,3 (≥70 y); PHN %91 (≥50), %89 (≥70). ZOE-LTFU 11 yıl: %79,8 (≥50), %73,2 (≥70), PHN %87,5; 11. yılda %82. İmmünsüprese: oto-HKHN %68, hematolojik kanser %87. Reaktojenik: enjeksiyon yeri ağrısı %78, miyalji/yorgunluk %40–45, grade 3 ≈%17 (2–3 gün); Guillain-Barré için ~3/milyon ek risk sinyali; ZVL'den ≥2 ay, zona atağından akut dönem geçtikten sonra uygulanır; influenza, PCV, Tdap, COVID-19 aşılarıyla eş zamanlı verilebilir. Gebelikte veri yok (ertelenir). 2025 Nature: zona aşısı demans tanısında %20 azalma (canlı aşı ile; RZV için gözlemsel destek) |
| Canlı zona aşısı (ZVL, Zostavax) | Oka suşu, varisella aşısının ~14 katı; tek doz SC | ≥60 yaş (tarihsel); immünsüpresede kontrendike; ABD'de Kasım 2020'den beri yok; Türkiye'de 2015'ten itibaren ruhsatlı | Etkinlik zona %51, PHN %67 (60–69 yaşta %64, ≥70 yaşta %38); 8. yıldan sonra anlamsız. RZV varsa tercih edilmez; ZVL yapılmış olanlara 2 doz RZV önerilir |
- Allojenik HKHN: asiklovir 800 mg 2×1 veya valasiklovir 500 mg 2×1 nakil sonrası en az 1 yıl ve immünsüpresyon sürdükçe (GVHD tedavisi altında); otolog HKHN'de 6–12 ay; profilaksi kesildikten sonra "rebound" zona için RZV ile aşılama (nakil sonrası 50–70. günden itibaren 2 doz)
- Multipl miyelom — proteazom inhibitörü (bortezomib, karfilzomib), anti-CD38 (daratumumab), CAR-T, bispesifik antikorlar: tedavi boyunca ve bitiminden sonra en az 6–12 ay valasiklovir/asiklovir profilaksisi (ASCO/IDSA 2018; IMWG)
- Akut lösemi indüksiyon, fludarabin/alemtuzumab/bendamustin, kronik lenfositik lösemi (BTK inhibitörü dahil): profilaksi merkez protokolüne göre; HIV'de rutin profilaksi önerilmez, RZV ve ART esastır
- Sık tekrarlayan zona (nadir, immünkompetanda): RZV ilk adım; supresif valasiklovir seçilmiş olguda; HZO sonrası 1 yıl valasiklovir 1 g/gün (ZEDS)
Zona insidansı 15–25 kat; CD4 düşükçe dissemine hastalık, ARN/PORN ve kronik verrüköz zona riski artar. Tedavi aynı ilaç ve dozlarla; ilk zona atağında dissemine değilse oral valasiklovir 7–10 gün. RZV tüm ≥18 yaş PLWH'ye CD4'ten bağımsız; varisella aşısı CD4 ≥200'de. ART başlangıcında IRIS olarak zona sık; tedavi değişmez.
Her nakil adayı, JAK inhibitörü, anti-TNF, rituksimab veya uzun süreli steroid planlanan hastada VZV IgG bakılır; seronegatif ve ağır immünsüpresyon öncesi ≥4 hafta varsa varisella aşısı (2 doz); seropozitif ≥18 yaşta RZV 2 doz ideal olarak immünsüpresyondan önce (ikinci doz 1–2 ay sonra). RZV canlı olmadığından immünsüpresyon altında da güvenle yapılabilir.
Bağışıklık kanıtı olmayan kadın gebelik öncesi 2 doz varisella aşısı olmalı, aşıdan sonra 1 ay korunmalı. Gebelikte seronegatif bulunursa doğum sonrası (emzirirken yapılabilir) aşılanır. Gebelikte temas → IVIG/VariZIG; hastalık → valasiklovir; pnömoni → IV asiklovir. Zona geçiren gebe fetüs için risk taşımaz.
(1) Erişkin suçiçeğinde "çocuk hastalığı" diye antiviral vermemek; (2) immünsüprese hastada oral tedaviyle "idare etmek" — viseral tutulum döküntüden önce karın ağrısıyla başlayabilir; (3) çocukta aspirin, tartışmalı olarak NSAİİ; (4) zonada 72 saat geçti diye tedaviyi atlamak (HZO, immünsüprese, yeni lezyon → tedavi); (5) asiklovir dozunu böbrek fonksiyonuna göre ayarlamamak (nörotoksisite); (6) Hutchinson belirtisini ve HZO'da oftalmoloji konsültasyonunu atlamak; (7) Ramsay Hunt'ı Bell paralizisi sanıp steroidi tek başına vermek; (8) VZV vaskülopatisinde BOS PCR negatifliğiyle tanıyı dışlamak (anti-VZV IgG istenmeli); (9) kortikosteroidi PHN'yi önlemek için vermek; (10) "zona geçirdi, aşıya gerek yok" — RZV zona öyküsünden bağımsız önerilir; (11) immünsüpreseye canlı aşı yapmak ya da RZV'yi "canlı sanıp" ertelemek; (12) sağlık çalışanında "hatırlıyorum" ile bağışıklık kabul etmek; (13) gebe duyarlı temasında IG'yi geciktirmek; (14) zona hastasında yeni lezyonların uzak bölgede sayılmaması — ≥20 uzak lezyon = dissemine = hava yolu izolasyonu.
Klinik Rehberler — Güncelden Eskiye
Türkiye Enfeksiyon Hastalıkları ve Klinik Mikrobiyoloji Uzmanlık Derneği'nin 2009 ve 2019 rehberlerini güncelleyen ulusal belge. Herpes zoster için rekombinant zona aşısını (RZV) ≥50 yaş tüm erişkinlere ve immünsüprese/immünsüprese olacak erişkinlere 2 doz, 2–6 ay ara ile önerir; canlı zona aşısına göre tercih edilmesi gerektiğini, zona öyküsü ve önceki canlı aşıdan bağımsız uygulanabileceğini belirtir. Suçiçeği için bağışıklık kanıtı olmayan erişkinlere (öncelikle sağlık çalışanları, gebelik planlayan kadınlar, immünsüprese hasta yakınları) 2 doz canlı varisella aşısı, gebelik ve ağır immünsüpresyonda kontrendikasyon, immünsüpresyon planlanan seronegatif hastada ≥4 hafta önce aşılama önerilir. HIV, nakil, kanser, otoimmün hastalık ve biyolojik tedavi alanlar için ayrı aşılama tabloları içerir.
FDA'nın Temmuz 2021'de endikasyonu genişletmesinin ardından ACIP, hastalık veya tedavi nedeniyle immün yetmezlikli/immünsüprese ≥19 yaş erişkinlere 2 doz RZV önerdi — immünsüpresyonda kullanılabilen ilk zona aşısı. Oto-HKHN (etkinlik %68), hematolojik kanser (%87), solid tümör, böbrek nakli ve HIV'de etkinlik/immünojenite verileri; ikinci dozun 1–2 ay sonra verilebileceği, aşılamanın mümkünse immünsüpresyondan önce planlanması ve HKHN sonrası 50–70. günden itibaren uygulanabileceği belirtilir. "Clinical Considerations" ek belgesi hastalık gruplarına göre zamanlama verir.
HIV ile yaşayan erişkinlerde VZV: temas sonrası VariZIG/IVIG ve antiviral seçenekleri, suçiçeği ve zona tedavisi (komplikasyonsuz zonada valasiklovir/famsiklovir 7–10 gün; dissemine, viseral, SSS, ARN/PORN'da IV asiklovir ± foskarnet ve intravitreal tedavi), asiklovir direncinde foskarnet, varisella aşısı için CD4 ≥200/µL koşulu ve RZV'nin tüm ≥18 yaş PLWH'ye CD4'ten bağımsız önerisi. Çevrimiçi olarak düzenli güncellenir; son sürüm sitede belirtilir.
Kılavuzu GörüntüleAlman Dermatoloji Derneği ve Paul-Ehrlich-Gesellschaft öncülüğünde çok disiplinli güncel uzlaşı: antiviral endikasyonları (≥50 yaş, baş-boyun, orta-ağır ağrı/döküntü, immünsüpresyon), ajan seçimi (brivudin dahil, 5-FU etkileşimi uyarısı), IV asiklovir endikasyonları, HZO ve zoster otikusta yönetim, akut ağrı ve PHN tedavisinde basamaklı farmakoterapi (gabapentinoid, TCA, lidokain ve kapsaisin yamaları), kortikosteroidlerin sınırlı yeri ve aşılama önerileri.
Tam Metni GörüntüleRZV'yi immünkompetan ≥50 yaş erişkinlere 2 doz (2–6 ay ara) önerir; daha önce ZVL olanlara da RZV önerilir (≥2 ay sonra) ve RZV, ZVL'ye tercih edilir. Zona öyküsü olanlar, kronik hastalığı olanlar ve suçiçeği öyküsünü bilmeyenler seroloji gerekmeksizin aşılanır. Eş zamanlı aşı uygulaması, reaktojenite ve kontrendikasyonlar tanımlanır. ZVL ABD'de Kasım 2020'de üretimden kalkmıştır.
MMWR Tam MetinHSV/VZV seropozitif, allojenik HKHN veya lösemi indüksiyonu alan hastalarda nükleozid analoğu (asiklovir/valasiklovir) profilaksisi; proteazom inhibitörü alan miyelom hastalarında zona profilaksisi; inaktif aşıların (RZV dahil) kemoterapi öncesi/arasında uygulanması ve canlı aşıların kontrendikasyonu. Kanserli hastada VZV reaktivasyonunun önlenmesi için temel referans.
Tam Metni GörüntüleBu sayfanın zona tedavisinde ana referansı. Part 1: klinik tanı, laboratuvar doğrulama (PCR öncelikli), özel lokalizasyonlar (HZO, otikus), gebelik ve immünsüpresyonda tanı. Part 2: antiviral tedavi endikasyonları ve 72 saat kuralının istisnaları, oral ajanlar (asiklovir, valasiklovir, famsiklovir, brivudin), IV asiklovir endikasyonları, akut ağrı yönetimi, kortikosteroidlerin rutin önerilmemesi, topikal tedavi ve PHN'nin önlenmesine yönelik öneriler.
Varisella aşısının ulusal programlara alınması için koşullar (≥%80 kapsayıcılık ile sürdürülebilirlik; düşük kapsayıcılıkta olgu yaşının kaymasıyla ağır hastalık riski), 1 ve 2 doz şemalarının karşılaştırması, risk gruplarının aşılanması ve canlı zona aşısına ilişkin değerlendirme. Türkiye'nin 2013 tek doz programı bu çerçevede okunmalıdır.
Belgeyi GörüntüleVariZIG uygulama penceresini temastan sonraki 10 güne uzatan güncelleme; endikasyon grupları (immünsüprese, bağışıklık kanıtı olmayan gebe, yenidoğan ve preterm bebekler), doz (125 IU/10 kg, maks. 625 IU IM) ve VariZIG bulunmadığında IVIG seçeneği.
MMWR Tam MetinÇocuklukta rutin 2 doz varisella aşısı şemasının getirildiği temel belge: bağışıklık kanıtı ölçütleri, sağlık çalışanı ve risk grupları, temas sonrası aşılama (3–5 gün), kontrendikasyonlar, salgın yönetimi ve breakthrough varisella tanımı. Hâlen ABD'de varisella korunmasının çerçevesidir.
MMWR Tam MetinUluslararası uzman panelinin IDSA destekli klasik önerileri: antiviral tedavi (72 saat kuralı ve istisnaları), kortikosteroid, akut ağrı yönetimi, PHN tedavisinde basamaklı yaklaşım ve özel gruplar. Aşı ve bazı ilaç bilgileri eskimiş olsa da zona yönetiminin temel kaynağı olarak hâlâ atıf alır; güncel öneriler için EDF/EADV 2017 ve S2k 2020 ile birlikte okunmalıdır.
Tam Metni GörüntüleŞikâyet: 68 yaşında kadın hasta, 9 gün önce sol alın ve göz çevresinde yanıcı ağrı ile baş ağrısı başlamış; önce "sinüzit" düşünülerek amoksisilin-klavulanat verilmiş. 4 gün önce sol alında ve saçlı deride grup hâlinde veziküller çıkmış, son 2 gündür sol gözde kızarıklık, ışıktan rahatsızlık ve bulanık görme eklenmiş.
Öykü: Seropozitif romatoid artrit, 2 yıldır tofasitinib 5 mg 2×1 + metotreksat 15 mg/hafta, prednizolon 5 mg/gün. Hipertansiyon, tip 2 DM (HbA1c %7,0), evre 3a KBH (kreatinin 1,3 mg/dL, eGFR 42 mL/dk). Çocukluğunda suçiçeği geçirmiş; zona aşısı yok. Evde 28 haftalık gebe kızı ile birlikte yaşıyor; kızı suçiçeği geçirip geçirmediğini bilmiyor, aşı kaydı yok.
Laboratuvar: Lökosit 6.800/µL (lenfosit 900/µL), Hb 11,9 g/dL, trombosit 210.000/µL, CRP 28 mg/L, kreatinin 1,3 mg/dL, ALT 34 U/L. Lezyon tabanından sürüntü PCR için gönderildi.
Tanı: Herpes zoster oftalmikus (HZO) — trigeminal sinirin oftalmik (V1) dalı; göz tutulumlu (dendritiform epitelyal keratit + ön üveit); immünsüprese hasta.
Tanı klinik olarak nettir: tek dermatomda, orta hattı geçmeyen grup veziküller ve 5 günlük prodromal ağrı. Prodromun "sinüzit" sanılması tipik bir gecikme nedenidir. Bu hastada riski artıran bulgular:
| Bulgu / faktör | Anlamı |
|---|---|
| Hutchinson belirtisi (burun ucu/kanadı) | Nazosiliyer dal tutulumu → göz tutulumu olasılığı ~2 kat; burada göz tutulumu zaten mevcut (keratit, üveit) |
| Tofasitinib (JAK inhibitörü) + metotreksat + steroid | JAK inhibitörleri zona riskini belirgin artırır (≈4/100 hasta-yılı; diğer bDMARD'lardan yüksek); dissemine ve komplike hastalık riski ↑; lenfopeni (900/µL) ek gösterge |
| Yaş 68, diyabet, KBH | PHN riski ↑; asiklovir toksisitesi için doz ayarı gereksinimi |
| Semptom başlangıcından 4 gün geçmiş | 72 saat aşılmış olsa da HZO, immünsüpresyon ve aktif yeni lezyonlar nedeniyle tedavi endikasyonu kesindir |
Laboratuvar doğrulama: İmmünkompetan tipik zonada gerekmez; ancak bu hastada (immünsüpresyon, göz tutulumu, uzak lezyonlar, ev içinde gebe temas) lezyon tabanı sürüntüsünde VZV PCR uygun ve ucuzdur — zosteriform HSV'yi dışlar, enfeksiyon kontrol ve temaslı yönetimi kararlarını belgeler. Tzanck yayması HSV'den ayıramadığından yetersizdir; seroloji akut tanıda yeri olmayan bir testtir.
Dissemine zona? Dissemine zona tanımı, primer ve komşu dermatomlar dışında ≥20 lezyondur. Sağlıklı kişilerde bile uzak bölgede <20 lezyon görülebilir; bu hastadaki 8 vezikül tanım olarak dissemine hastalık değildir. Ancak immünsüprese hastada uzak lezyonlar viremiyi ve ilerleyici yayılım eğilimini gösterir; günlük lezyon sayımı ile izlenir ve yeni uzak lezyonlar artarsa (≥20) dissemine zona olarak yönetilir (hava yolu izolasyonu, IV tedavi, viseral tutulum taraması: akciğer grafisi, transaminazlar, karın ağrısı).
Antiviral — yol ve ajan: İmmünsüprese hastada göz tutulumlu HZO ve uzak lezyonlar birlikteyken IV tedavi tercih edilir: IV asiklovir 10 mg/kg q8h (ideal vücut ağırlığına göre, 1 saatlik infüzyon, bol hidrasyon). eGFR 42 mL/dk (CrCl 25–50 aralığı) olduğundan doz aralığı q12h'e açılır. Klinik yanıt alınıp yeni lezyon çıkışı durunca ve kabuklanma başlayınca oral valasiklovir ile tamamlanır: CrCl 30–49 için 1 g q12h (normal böbrekte 1 g 3×1). Toplam süre 10–14 gün; göz tutulumu oftalmoloji izleminde sürüyorsa uzatılır.
Hafif immünsüpresyonlu, göz tutulumu olmayan lokalize zonada oral valasiklovir 7–10 gün yeterli olurdu; buradaki kombinasyon (JAK inhibitörü + MTX + steroid, keratit/üveit, uzak lezyonlar, 72 saat geçmiş) IV başlangıcı haklı kılar. Asiklovir yerine oral famsiklovir seçilecekse CrCl 40–59'da 500 mg q12h.
| Bileşen | Karar |
|---|---|
| Oftalmoloji | Aynı gün konsültasyon; dendritiform keratit için antiviral yeterli, ön üveit için topikal steroid + sikloplejik oftalmolog kararıyla; GİB ölçümü; retina muayenesi (akut retinal nekroz dışlanmalı) |
| Sistemik kortikosteroid | Eklenmez. PHN'yi önlemez; diyabet, hipertansiyon, immünsüpresyon ve göz tutulumu olan bu hastada yarar/zarar dengesi olumsuz. (Endikasyon olsaydı: Ramsay Hunt, VZV vaskülopatisi/ensefaliti — yalnızca antiviral örtüsü altında.) |
| Tofasitinib | Aktif zona süresince kesilir (ürün bilgisi: ciddi enfeksiyonda ara ver); lezyonlar kabuklanıp antiviral tamamlanınca romatoloji ile yeniden başlanır. JAK inhibitörü sürdürülecekse RZV aşılaması ve/veya profilaksi (soru 5) planlanır |
| Metotreksat ve prednizolon | MTX bu hafta atlanır; prednizolon 5 mg adrenal baskılanma nedeniyle kesilmez |
| Akut ağrı | Parasetamol düzenli; ağrı orta-şiddetli → tramadol kısa süreli + gabapentin (eGFR 42: başlangıç 300 mg/gün, maks. ~900–1400 mg/gün) veya pregabalin (CrCl 30–60: maks. 300 mg/gün) |
| Supresif tedavi (ZEDS 2025) | Akut tedavi bittikten sonra göz tutulumlu HZO'da valasiklovir 1 g/gün (böbreğe göre: 500 mg/gün) 12 ay düşünülür: 18. ayda yeni/kötüleşen keratit-irit %27, çoklu ataklar belirgin azalmış; immünsüprese hastada bu yaklaşım daha da makuldür |
İzolasyon: Lokalize zona + immünsüprese hasta → dissemine hastalık dışlanana kadar hava yolu + temas önlemleri (negatif basınçlı tek oda, N95/FFP2, bağışık personel). Uzak lezyon sayısı <20 kaldığı ve yeni uzak lezyon çıkmadığı doğrulanınca standart önlemler + lezyonların tamamen kapatılması (kapatılamıyorsa temas önlemleri) ile devam edilir; tüm lezyonlar kabuklanana kadar sürer. Bağışıklık kanıtı olmayan personel bakım vermez.
Gebe kızı — bağışıklık kanıtı sorgulanır, sonra karar verilir:
- Suçiçeği/zona öyküsü belirsiz ve aşı kaydı yok → bağışıklık kanıtı yoktur ("sanırım geçirdim" yeterli değildir). Türkiye'de erişkin seroprevalansı >%90 olduğundan sonucun büyük olasılıkla pozitif çıkacağı öngörülse de karar seroloji ile verilir
- Aynı evde yaşama anlamlı temastır; zona olgusunun lezyonlarıyla temas ve dermatom açıkken (yüz) damlacık/hava yolu yakınlığı söz konusudur
- Acilen VZV IgG (24–48 saatte sonuç): pozitifse ek işlem gerekmez; negatif veya sonuç 10 gün içinde alınamıyorsa pasif immünizasyon: VariZIG 125 IU/10 kg IM (maks. 625 IU) temastan sonraki 10 gün içinde (ideali 96 saat); Türkiye'de VariZIG rutin bulunmadığından IVIG 400 mg/kg tek doz
- Canlı varisella aşısı gebelikte kontrendikedir; doğum sonrası (emzirirken yapılabilir) 2 doz aşılanır
- IG/IVIG anneyi ağır varisella ve pnömoniden korur; konjenital varisella sendromu 20. haftadan sonra söz konusu değildir, ancak doğuma yakın maternal varisella (doğumdan 5 gün önce–2 gün sonra) neonatal varisella riski taşır. Semptom izlemi 28 gün; döküntü gelişirse hemen valasiklovir 1 g 3×1, solunum semptomunda yatış ve IV asiklovir
- Hasta evde kaldığı sürece kızı lezyonlarla temastan kaçınır, lezyonlar örtülür, ortak eşya/havlu ayrılır; en güvenlisi kabuklanana kadar ayrı ortamdır
Allojenik HKHN alıcısı temaslı: Nakil alıcısı, nakil öncesi serolojisi pozitif olsa bile nakil sonrası bağışıklığını yitirmiş kabul edilir ve duyarlı + yüksek riskli sayılır. Odaya girme (aynı kapalı ortam) anlamlı temastır → VariZIG/IVIG 10 gün içinde; çoğu merkez ek olarak zaten aldığı asiklovir/valasiklovir profilaksisini sürdürür veya temas sonrası 7.–10. günden itibaren tedavi dozuna yakın valasiklovir ile 7 gün "preemptif" uygulama yapar. 8.–28. gün arasında ayrı odada izlem; döküntü veya açıklanamayan karın ağrısı/transaminaz yükselmesinde hemen IV asiklovir. Olay enfeksiyon kontrol komitesine bildirilir, servisteki tüm duyarlı hasta ve personel taranır.
PHN risk faktörleri bu hastada: yaş >60 (en güçlü), şiddetli prodromal ağrı, şiddetli akut ağrı, oftalmik tutulum, immünsüpresyon, diyabet ve tedaviye 72 saatten sonra başlanması. Döküntüden ≥90 gün sonra süren ağrı postherpetik nevralji tanımını karşılar; sürekli yanıcı ağrı, paroksismal bıçak saplanır ağrı ve allodini üç bileşeni de mevcuttur.
| Dönem | Yaklaşım (eGFR 42 dikkate alınarak) |
|---|---|
| Akut (10. gün) | Gabapentin titrasyonunu sürdür (böbreğe göre maks. ~900–1400 mg/gün) veya pregabalin ≤300 mg/gün; parasetamol düzenli; tramadol 50 mg 2–3×1 kısa süreli (maks. 200 mg/gün CrCl <30'da); kabuklanmış alanda %5 lidokain yama (sağlam deride) allodini için; uyku düzenlenir. Sinir bloğu refrakter ağrıda düşünülür |
| PHN — 1. basamak | Gabapentinoid (dozu böbreğe göre) + %5 lidokain yama (3 yama/12 saat) kombinasyonu; TCA (nortriptilin 10 mg akşam, 25–50 mg'a titre) yaşlı, kardiyak risk ve glokom (HZO!) nedeniyle dikkatle — amitriptilin yerine nortriptilin; EKG kontrolü |
| PHN — 2. basamak | %8 kapsaisin yama (60 dk, 3 ayda bir; göz çevresi uygulamasında dikkat — yüzde kullanım kısıtlı, alında deneyimli merkezde), duloksetin 30→60 mg (eGFR >30'da uygun), tramadol |
| PHN — 3. basamak | Ağrı kliniği: güçlü opioid (kısa, hedefli), botulinum toksin A, supraorbital/supratroklear sinir blokları, nöromodülasyon; depresyon ve uyku bozukluğu birlikte tedavi |
Antiviral ve PHN: Antiviral tedavi zona ilişkili ağrının süresini kısaltır ancak PHN insidansını güvenilir biçimde azaltmaz; kortikosteroidin PHN'de yeri yoktur. Bu nedenle PHN'nin "gerçek" önlemi hastalığı önlemektir: RZV, PHN'yi ≥%87 azaltır (ZOE-LTFU 11 yıl %87,5).
Tanı: VZV vaskülopatisi (büyük damar granülomatöz arteriti) — HZO sonrası ipsilateral MCA tutulumu ve kontralateral hemiparezi. HZO'dan haftalar-aylar sonra gelişen inme, fokal arteriyel stenoz ve immünsüpresyon klasik tablodur. Zona sonrası ilk yılda inme riski 1,3–4 kat artar; HZO'da en yüksektir.
- Tanısal yaklaşım: Lomber ponksiyon — BOS'ta hafif lenfositik pleositoz, protein ↑; BOS anti-VZV IgG (eş zamanlı serum ile; intratekal sentez/düşük serum-BOS oranı) en duyarlı testtir (>%90). BOS VZV PCR yalnızca ~%30 duyarlıdır; negatifliği tanıyı dışlamaz. Vaskülit paneli, kardiyak kaynak (EKO, ritim) ve ateroskleroz ayırıcı tanıda değerlendirilir; temporal arterit benzeri tablolarda da VZV akla gelmelidir
- Tedavi: IV asiklovir 10–15 mg/kg q8h (eGFR 42 → doz aralığı q12h) 14 gün; antiviral örtüsü altında prednizon 1 mg/kg/gün 5 gün (inflamatuvar arterit komponenti için); inme bakımı (antiagregan, nöroloji, rehabilitasyon); tofasitinib kesilir
- Prognoz: Erken tedaviyle ilerleme durdurulabilir; gecikmede çoklu enfarkt, hemoraji ve ölüm görülür; kontrol MR anjiyografi ile stenoz izlenir
İkincil korunma — aşı:
| Soru | Yanıt |
|---|---|
| Hangi aşı? | Rekombinant zona aşısı (RZV) — canlı değil; immünsüpresede güvenli; canlı zona aşısı bu hastada kontrendike. ACIP 2022 ve EKMUD 2024: ≥19/18 yaş immünsüprese erişkinde endike; ayrıca yaş >50 |
| Zona geçirmişken gerekli mi? | Evet. Rekürrens riski %5–6 ve immünsüpresede daha yüksek; RZV zona öyküsünden bağımsız önerilir, seroloji gerekmez |
| Ne zaman? | Akut hastalık ve vaskülopati tedavisi tamamlanıp klinik stabilleşince (genellikle lezyon iyileşmesinden haftalar sonra); 2 doz, immünsüpresyon sürdüğünden 1–2 ay ara kabul edilir; mümkünse tofasitinib yeniden başlanmadan önce ilk doz |
| Etkinlik beklentisi | İmmünkompetanda %90+; immünsüpresede oto-HKHN %68, hematolojik kanser %87; otoimmün hastalıkta bDMARD/JAK altında immünojenite korunur, canlı aşı güvenlik sorunu yoktur |
Antiviral profilaksi ve tofasitinib: Romatoloji ile birlikte karar verilir: zona sonrası inme geçiren hastada JAK inhibitörü yerine zona riski daha düşük bir ajan (ör. abatasept, IL-6 inhibitörü veya anti-TNF) tercih edilebilir. Tofasitinib sürdürülmek zorundaysa aşılama tamamlanır ve ZEDS temelli valasiklovir supresyonu (böbreğe göre 500 mg–1 g/gün, en az 12 ay; HZO ve vaskülopati öyküsü nedeniyle daha uzun düşünülebilir) uygulanır. Kardiyovasküler risk faktörleri (HT, DM, lipid) agresif kontrol edilir; hasta ve kızı için aşı danışmanlığı (kızı doğum sonrası varisella aşısı — seronegatifse) tamamlanır.