Aspleni ve Splenektomili Hastada Enfeksiyonlar ve Aşılama
Asplenia · Hiposplenizm · Overwhelming Post-Splenectomy Infection (OPSI) · Kapsüllü Bakteriler · Howell-Jolly Cisimcikleri · Antibiyotik Profilaksisi
Dalağı olmayan ya da çalışmayan hastada ateş bir tıbbi acildir: kapsüllü bakterilerle gelişen ve saatler içinde septik şoka ilerleyen OPSI, önlenebilir olmasına karşın hâlâ %10–50 ölümle seyreder. Bu sayfa; Mandell 10. baskı temelinde dalağın immün işlevlerini, anatomik ve fonksiyonel aspleni nedenlerini (splenektomi, orak hücre hastalığı, çölyak, HKHN ve diğerleri), OPSI'nin etkenlerini ve klinik seyrini, ateşli aspleni hastasına ilk 1 saatte yaklaşımı, kapsüllü bakteri aşılarının güncel şemalarını (BSH 2024, ACIP 2024–2025, EKMUD 2025), antibiyotik profilaksisinin kime ve ne kadar süre verileceğini, acil antibiyotik paketini, hayvan ısırığı / seyahat / babesyoz uyarılarını ve hasta eğitimini tek çerçevede toplar.
(1) BSH 2024 (Ladhani ve ark.): 2011 rehberini yeniledi — PPSV23 rapeli 5 yılda bir sürüyor, PCV20 PPSV23 yerine kullanılabilir, Hib aşısı çocukluk programını tamamlamış büyük yaştaki hastalarda artık gerekli görülmüyor (İngiltere'ye özgü), MenB (4CMenB) 2 doz, antibiyotik profilaksisi yüksek riskli hastada ömür boyu, tüm hastalara acil antibiyotik. (2) ACIP 2024–2025: aspleni gibi immün yetmezlikli 19–49 yaş erişkinlere tek doz PCV20 veya PCV21 ya da PCV15 + (≥8 hafta sonra) PPSV23; ≥50 yaş herkese PCV; PCV20/21 sonrası ek doz önerilmiyor. (3) Pentavalan meningokok aşıları (MenABCWY: Penbraya 2023, Penmenvy 2025) MenACWY + MenB aynı vizitte endikeyse ≥10 yaş risk grubuna uygulanabiliyor; MenB ürünleri birbirinin yerine kullanılamıyor. (4) Nat Rev Dis Primers 2022: hipospleninin patofizyolojisinde IgM bellek B hücresi kaybı merkeze alındı; çölyak, İBH, HKHN ve karaciğer hastalığı gibi "görünmeyen asplenilerin" taranması önerildi. (5) Haematologica 2024 (iki ABD kohortu): OPSI nadir ama ölümcül — olguların çoğu konjuge pnömokok aşısı yapılmamış hastalarda; OPSI geçirenlerde gizli humoral immün yetmezlik (seçici IgM eksikliği) aranmalı. (6) Türkiye EKMUD 2025 risk grubu tabloları: aspleniye tek doz PCV20, MenACWY 2 doz + 5 yılda bir rapel, MenB 3 doz (0, 1–2, 6. ay) + 1 yıl sonra rapel, aşısızsa tek doz Hib, elektif splenektomide aşıların ≥14 gün önce yapılması.
Dalak, Aspleni ve Hipospleni — Tanımlar ve Nedenler
Dalak, vücudun en büyük ikincil lenfoid organı ve kan dolaşımına yerleştirilmiş tek filtredir; kalp debisinin yaklaşık %5'i dalaktan geçer. Kırmızı pulpa yaşlanmış/hasarlı eritrositleri ve içlerindeki inklüzyonları (Howell-Jolly cisimcikleri, Heinz cisimcikleri, "çukurlar") temizler ve opsonize edilmemiş bakterileri yavaş akımlı sinüzoidlerde makrofajlarla yakalar. Beyaz pulpa ve marjinal zon ise kapsül polisakkaritlerine karşı T hücresinden bağımsız antikor yanıtının merkezidir: marjinal zonda bulunan IgM bellek B hücreleri (CD27⁺IgM⁺IgD⁺) polisakkarit antijenlere saatler içinde doğal IgM üreterek kompleman aracılı opsonizasyonu başlatır. Dalak ayrıca properdin ve tuftsin üretir, kompleman aktivasyonuna katkıda bulunur ve dolaşımdaki trombosit havuzunun üçte birini barındırır. Bu işlevlerin kaybı, kapsüllü bakterilere karşı "ilk saatler" savunmasını ortadan kaldırır.
| Tanım | Açıklama | Başlıca örnekler |
|---|---|---|
| Anatomik aspleni | Dalağın cerrahi olarak çıkarılması veya doğuştan yokluğu | Splenektomi (travma, ITP, herediter sferositoz, talasemi, lenfoma/evreleme, hipersplenizm, splenik apse/kist, komşu organ cerrahisi); izole konjenital aspleni (RPSA mutasyonu — çocukluk çağında açıklanamayan pnömokok sepsisinde düşünülmeli); heterotaksi sendromları (Ivemark: aspleni + kardiyak anomaliler) |
| Fonksiyonel aspleni / hipospleni | Dalak yerinde ancak filtrasyon ve immün işlev yetersiz ya da yok | Orak hücre hastalığı (tekrarlayan otoinfarktlarla 1 yaşından itibaren; HbSS'te 5 yaşta hemen tümü fonksiyonel asplenik), çölyak hastalığı (erişkin olguların %20–70'inde, komplike/refrakter olguda daha sık), inflamatuvar bağırsak hastalığı, alkolik karaciğer hastalığı ve siroz, allojenik HKHN (özellikle kronik GVHD), splenik ışınlama, amiloidoz, SLE/RA, ileri HIV, sarkoidoz, splenik arter embolizasyonu/trombozu, splenik ven trombozu, dermatitis herpetiformis, otoimmün tiroidit, esansiyel trombositemi, yaşlılık (orta derecede) |
| Hipersplenizm (karıştırılmamalı) | Dalağın aşırı çalışması ve sitopeni | Portal hipertansiyon, depo hastalıkları — hiposplenizmin tersi; splenektomi yapılırsa hasta asplenik hâle gelir |
- Periferik yaymada Howell-Jolly cisimcikleri: çekirdek kalıntısı içeren eritrositler; en kolay ulaşılabilir gösterge, ancak duyarlılığı düşüktür — görülmesi hiposplenizmi düşündürür, görülmemesi dışlamaz. Ek bulgular: akantositler, hedef hücreler, trombositoz, lenfositoz, monositoz
- "Çukurlu" (pitted) eritrosit sayımı (interferans-kontrast mikroskopi): hiposplenizmin referans testi; >%4 hipospleni, >%12 ağır hipospleni (splenektomili hastada %40–60'a ulaşır). Türkiye'de rutin değildir
- Tc-99m sülfür kolloid/ısıyla hasarlı eritrosit sintigrafisi: dalak dokusunun fonksiyonel tutulumunu gösterir; splenozis ve aksesuar dalak araştırmasında da kullanılır
- IgM bellek B hücre oranı (akım sitometrisi, CD27⁺IgM⁺IgD⁺): araştırma ve seçilmiş merkezlerde; işlevsel asplenide belirgin düşük
- Görüntüleme: dalak hacmi (BT/USG) işlevle iyi korele değildir; küçük veya kalsifiye dalak (orak hücre) ipucu verir
Ülkemizde splenektominin başlıca nedenleri travma, ITP ve hemoglobinopatilerdir; Akdeniz havzasında talasemi ve orak hücre hastalığının (Çukurova, Hatay, Antalya) yüksek prevalansı, fonksiyonel aspleni ve splenektomili hasta havuzunu büyütür. Çölyak hastalığı (prevalans ≈%1) ve siroz, "tanı konmamış hipospleni"nin başlıca kaynaklarıdır. Sağlık Bakanlığı Genişletilmiş Bağışıklama Programı'nın risk grubu uygulamaları kapsamında aspleni/splenektomili hastalarda pnömokok (konjuge ve polisakkarit), konjuge meningokok (ACWY), Hib ve influenza aşıları aile sağlığı merkezleri aracılığıyla ücretsiz sağlanmaktadır; güncel liste ve uygulama ayrıntıları il sağlık müdürlüğü / ASM'den teyit edilmelidir. PCV20 (2023'ten itibaren ruhsatlı) ve MenB aşıları (4CMenB ve MenB-FHbp) ülkemizde bulunur; PCV21 ve pentavalan meningokok aşıları henüz yoktur. EKMUD 2025 risk grubu tabloları aspleni için tek doz PCV20'yi, MenACWY 2 doz + 5 yılda bir rapeli, MenB 3 dozu (0, 1–2, 6. ay; 1 yıl sonra rapel) ve aşısız hastada tek doz Hib'i önerir. Ülkemizde ulusal bir splenektomi kaydı bulunmamakta; bu nedenle splenektomi sonrası aşı ve profilaksi takibi büyük ölçüde cerrah, hematolog ve enfeksiyon hastalıkları hekiminin inisiyatifine kalmaktadır.
Patogenez — Neden Kapsüllü Bakteriler, Neden Bu Kadar Hızlı?
OPSI — Epidemiyoloji, Risk Dönemleri ve Etkenler
Overwhelming post-splenectomy infection (OPSI) — fulminan post-splenektomi sepsisi — asplenik hastada kapsüllü bakterilerle gelişen, saatler içinde septik şok ve DIC'e ilerleyen tablodur. Yaşam boyu risk %3–5 (yılda ≈%0,2–0,5), sepsis riski genel popülasyona göre 10–50 kat, mortalite tarihsel serilerde %40–70; erken tanınıp ilk saatte tedavi edilen olgularda %10–20'ye iner. Olguların %50–70'i ilk 2–3 yılda görülür, ancak risk ömür boyudur: splenektomiden 20–40 yıl sonra bildirilen ölümcül olgular vardır ve bu geç olguların çoğu aşısız, uyarı kartı olmayan, "dalağımın alındığını unutmuştum" diyen hastalardır. Aşılanmış ve eğitilmiş hastalarda OPSI çok nadirdir (ABD'deki iki modern kohortta ≈1/670 hasta-yılı ve sıfır olay); olguların çoğunda konjuge pnömokok aşısı eksiktir.
- Yaş: <5 yaş (özellikle <2 yaş) ve >50–65 yaş
- Splenektomi endikasyonu: talasemi, orak hücre, lenfoma/lösemi ve diğer hematolojik maligniteler > ITP > travma (travmada splenozis ve aksesuar dalak kısmi koruma sağlayabilir)
- Zaman: splenektomi sonrası ilk 1–3 yıl
- Eşlik eden immünsüpresyon: kemoterapi, kortikosteroid, rituksimab, HKHN/GVHD, splenik ışınlama, HIV, kontrol altında olmayan diyabet, siroz
- Daha önce invaziv pnömokok hastalığı geçirmiş olmak ve aşıya zayıf yanıt (hipogamaglobulinemi, seçici IgM eksikliği)
- Aşısızlık, profilaksi almama, acil antibiyotiğe erişememe, hasta eğitiminin yapılmamış olması
- Streptococcus pneumoniae — olguların %50–90'ı; her yaşta ilk etken; aşı dışı serotipler giderek artıyor
- Haemophilus influenzae tip b — aşı öncesi dönemde çocuklarda ikinci sıklıkta; Hib aşısıyla nadirleşti, kapsülsüz suşlar ve diğer serotipler (a, f) bildiriliyor
- Neisseria meningitidis — daha az sıklıkta ancak fulminan; serogrup B dahil
- Capnocytophaga canimorsus — köpek/kedi ısırığı, yalama ve tırmalama sonrası; olguların ~1/3'ü asplenik; purpura fulminans, DIC, mortalite %25–30
- Bordetella holmesii, Salmonella spp. (orak hücre hastalığında osteomiyelit ve bakteriyemi), E. coli ve diğer Gram-negatifler, grup B streptokok, S. aureus
- Parazitler: Babesia microti/divergens (kene; ABD kuzeydoğusu ve Avrupa), Plasmodium falciparum, Ehrlichia/Anaplasma
Capnocytophaga canimorsus — asplenik hastanın "köpek sepsisi". Köpeklerin %20–70'inin ağız florasında bulunan fastidious Gram-negatif basil; ısırık, tırmalama ve hatta açık yaranın yalanmasıyla bulaşır. Asplenik hastada inkübasyon 1–8 gün; ateş, miyalji ve kusma ile başlayıp 24 saat içinde septik şok, purpura fulminans, simetrik periferik gangren, DIC ve böbrek yetmezliğine ilerler. Kan kültüründe geç ürer (5–14 gün); ısırık öyküsü laboratuvara bildirilmelidir. Penisilin, amoksisilin-klavulanat, 3. kuşak sefalosporinler ve karbapenemlere duyarlı; aminoglikozid ve TMP-SMX'e dirençlidir. Asplenik hastada her köpek/kedi ısırığında (yüzeysel bile olsa) 3–5 gün amoksisilin-klavulanat profilaksisi verilir ve hasta ateş gelişirse hemen başvurması konusunda uyarılır.
OPSI — Klinik, Laboratuvar ve Tanı
OPSI çoğunlukla belirgin bir odak olmadan, primer bakteriyemi olarak başlar: 1–2 günlük (bazen yalnızca birkaç saatlik) ateş, titreme, halsizlik, miyalji, baş ağrısı, boğaz ağrısı, kusma veya ishal gibi özgül olmayan belirtileri ani kötüleşme izler — hipotansiyon, taşikardi, konfüzyon, peteşi/purpura, ekstremitelerde soğukluk ve siyanoz. Menenjit (özellikle çocukta ve meningokokta) ve pnömoni eşlik edebilir, ancak olguların yarısında pnömoni yoktur; dolaşımdaki çok yüksek bakteri yükü doğrudan sepsise yol açar. Tabloyu DIC, purpura fulminans, simetrik periferik gangren, bilateral adrenal kanama (Waterhouse-Friderichsen), ARDS, akut böbrek yetmezliği ve çoklu organ yetmezliği tamamlar. Ölümlerin büyük kısmı başvurudan sonraki 24–48 saat içinde gerçekleşir; sağ kalanlarda ekstremite amputasyonu, sağırlık (menenjit) ve deri nekrozu sekelleri görülür.
| İnceleme | Beklenen bulgu / not |
|---|---|
| Kan kültürü (≥2 set) | Antibiyotik öncesinde ama antibiyotiği geciktirmeden alınır; bakteri yükü çok yüksek olduğundan genellikle saatler içinde pozitifleşir. Köpek ısırığı öyküsünde laboratuvar Capnocytophaga için uyarılır (uzamış inkübasyon) |
| Periferik yayma ve "buffy coat" Gram boyaması | Ağır bakteriyemide eritrosit/nötrofil içinde ve dışında Gram-pozitif diplokoklar görülebilir — dakikalar içinde etkeni düşündüren en hızlı test. Yaymada Howell-Jolly cisimcikleri bilinmeyen aspleniyi ortaya çıkarır; Babesia şüphesinde ince-kalın damla |
| Hemogram, laktat, koagülasyon | Lökositoz veya lökopeni (kötü prognoz), sola kayma, toksik granülasyon; trombositopeni, uzamış PT/aPTT, düşük fibrinojen, yüksek D-dimer (DIC); laktat >4 mmol/L şok göstergesi |
| Biyokimya, kan gazı | Metabolik asidoz, akut böbrek hasarı, hiperbilirübinemi, hipoglisemi (ağır sepsis, adrenal kanama), hiperkalemi |
| Antijen / PCR | İdrar pnömokok antijeni; BOS'ta pnömokok/meningokok/Hib PCR ve antijen testleri (antibiyotik sonrası kültür negatifleşse bile); kan multipleks PCR mevcutsa |
| Lomber ponksiyon | Meningeal bulgu veya bilinç değişikliğinde — hemodinamik instabilite, DIC ve herniasyon riski yoksa; antibiyotik LP için bekletilmez |
| Görüntüleme | Akciğer grafisi (pnömoni, ARDS); şüpheli odak için BT; adrenal kanama şüphesinde abdomen BT |
| İyileşme sonrası | İmmünglobulin düzeyleri (IgG, IgA, IgM), aşı yanıtı; OPSI geçiren hastada gizli humoral yetmezlik (seçici IgM eksikliği, CVID) araştırılır |
Acil servise ateş ve halsizlikle gelen her hastada "Dalağınız alındı mı? Orak hücre, çölyak, siroz, kemik iliği nakli öykünüz var mı?" sorusu, karın muayenesinde sol üst kadran insizyon skarı ve yaymada Howell-Jolly cisimcikleri OPSI'yi saatler önce yakalatır. Asplenik hastada 38 °C ve üzeri ateş, titreme veya açıklanamayan hastalık hissi — odak bulunmasa, lökosit normal olsa, hasta "iyi görünse" bile — kanıtlanana kadar bakteriyemi kabul edilir ve kültürler alınır alınmaz parenteral antibiyotik başlanır. Triyajda "aspleni = kırmızı alan" kuralı pek çok merkezde protokole girmiştir.
Ateşli Aspleni Hastasına Acil Yaklaşım ve Tedavi
(1) Ateşli asplenik hasta beklemez: triyajdan doğrudan tedavi alanına; damar yolu, kan kültürleri (2 set), laktat, hemogram, koagülasyon, biyokimya, kan gazı aynı anda. (2) Kültürler alındıktan sonra — alınamıyorsa kültür beklenmeden — parenteral antibiyotik ilk 30–60 dakikada. (3) Sepsis/şok bulgusu varsa 30 mL/kg dengeli kristaloid, ortalama arter basıncı ≥65 mmHg hedefi için erken norepinefrin; refrakter şokta hidrokortizon 200 mg/gün. (4) Hasta "iyi görünüyor" olsa bile hastaneye yatış ve ≥24–48 saat IV tedavi; OPSI saatler içinde dönüşür. (5) Yoğun bakım eşiği düşük tutulur: laktat >2, hipotansiyon, peteşi, bilinç değişikliği, lökopeni, DIC → YBÜ.
| Durum | Ampirik rejim (erişkin, normal böbrek) | Not |
|---|---|---|
| Ateşli aspleni hastası — odak yok, sepsis/menenjit şüphesi | Seftriakson 2 g IV q12h (veya sefotaksim 2 g IV q6h) + vankomisin 25–30 mg/kg yükleme, ardından 15–20 mg/kg q8–12h (AUC/MIC hedefli) | Seftriakson pnömokok, meningokok, Hib, Capnocytophaga, Salmonella ve çoğu Gram-negatifi kapsar; vankomisin penisilin/sefalosporine dirençli pnömokok (Türkiye'de invaziv izolatlarda penisilin direnci menenjit sınırlarına göre ≈%20–30) ve MRSA için eklenir; menenjit dışlanınca ve izolat duyarlıysa kesilir |
| Menenjit bulguları | Seftriakson 2 g q12h + vankomisin; deksametazon 0,15 mg/kg q6h × 4 gün ilk antibiyotik dozuyla birlikte/öncesinde | Pnömokok menenjitinde steroid mortalite ve işitme kaybını azaltır; meningokok kanıtlanırsa kesilebilir; ampisilin yalnızca >50 yaş/immünsüpresyonda Listeria için eklenir |
| Ağır beta-laktam alerjisi | Vankomisin + levofloksasin 750 mg q24h (veya moksifloksasin 400 mg q24h); menenjitte vankomisin + aztreonam 2 g q6–8h (+ TMP-SMX/moksifloksasin seçenekleri) | Kinolonlar pnömokok, Hib ve Capnocytophaga'yı kapsar; meningokokta kinolon direnci bildirilmiştir — kültür takibi |
| Köpek/kedi ısırığı veya teması öyküsü | Seftriakson rejimine ek olarak Capnocytophaga düşünülür; piperasilin-tazobaktam veya ampisilin-sulbaktam + vankomisin alternatiftir; kanıtlanınca penisilin G / amoksisilin-klavulanat | Aminoglikozid ve TMP-SMX etkisizdir; Pasteurella ve anaeroplar da kapsanmalı |
| Kene teması, hemoliz, endemik bölge (Babesia) | Antibakteriyel rejime atovakuon 750 mg q12h + azitromisin 500 mg/gün (ağır olguda klindamisin 600 mg q8h + kinin); parazitemi >%10, ağır hemoliz veya organ yetmezliğinde eritrosit değişim transfüzyonu | Asplenide tedavi süresi ≥6 hafta (son pozitif yaymadan 2 hafta sonrasına kadar); Anaplasma/Ehrlichia için doksisiklin eklenir |
| Seyahat dönüşü ateş (sıtma) | Ağır falciparum sıtması gibi yönetilir: IV artesunat 2,4 mg/kg (0, 12, 24. saat, sonra günde bir); kalın-ince damla ve hızlı antijen testi hemen | Asplenide parazitemi yüksek ve klirens yavaş; kemoprofilaksi ve sivrisinek korunması seyahat öncesi kesin olarak planlanmalı |
| Orak hücre hastalığı — ateş | Seftriakson (± vankomisin); osteomiyelit/bakteriyemide Salmonella kapsanır; akut göğüs sendromunda makrolid eklenir | Çocukta seftriakson 50–100 mg/kg/gün (maks. 2 g/doz q12h menenjitte); hemolitik kriz izlemi |
Süre ve daraltma: Etken ve duyarlılık belli olunca tedavi daraltılır: penisiline duyarlı pnömokok bakteriyemisinde penisilin G veya seftriakson 10–14 gün; menenjitte 10–14 gün; meningokoksemi/menenjitte 5–7 gün; Hib'de 10 gün; Capnocytophaga sepsisinde 14–21 gün (endokardit dışlanmalı). Vankomisin, izolat seftriaksona duyarlıysa 48 saat içinde kesilir. Purpura fulminans ve periferik gangren gelişen hastada cerrahi/plastik cerrahi erken dâhil edilir; protein C konsantresi ve heparin seçilmiş olgularda tartışmalıdır. İyileşme sonrası hasta yüksek riskli kategoriye alınır: ömür boyu antibiyotik profilaksisi, eksik aşıların tamamlanması, uyarı kartı ve immünglobulin değerlendirmesi.
Asplenik hasta meningokok hastalığı olan biriyle yakın temas ettiyse (aynı ev, öpüşme, ağızdan ağıza resüsitasyon, entübasyon sırasında maskesiz temas) 24 saat içinde kemoprofilaksi verilir: siprofloksasin 500 mg tek doz, rifampisin 600 mg q12h × 2 gün veya seftriakson 250 mg IM tek doz (gebede tercih). MenACWY/MenB aşıları güncel değilse tamamlanır; aşı, temas sonrası profilaksinin yerini tutmaz. Aynı kural pnömokok için geçerli değildir (temas profilaksisi yok); Hib'de ev içinde aşısız <4 yaş çocuk varsa rifampisin profilaksisi düşünülür.
Aşılama — Şemalar, Zamanlama ve Özel Durumlar
Aşılama, OPSI'den korunmanın temelidir ve en çok ihmal edilen basamağıdır: splenektomi sonrası eksiksiz aşılama oranları pek çok seride %30–60'ı geçmez; en sık eksikler meningokok ve Hib, en sık hata ise konjuge aşı yapmadan yalnızca PPSV23 uygulamaktır. Aşağıdaki şema erişkin asplenik hasta içindir; ACIP (2020–2025), BSH 2024 ve EKMUD 2025 önerilerinin kesişimini yansıtır. Aşılar aynı gün farklı anatomik bölgelere uygulanabilir; önceden aşılama belgesi yoksa hasta aşısız kabul edilir.
| Aşı | Şema (erişkin) | Rapel | Notlar |
|---|---|---|---|
| Pnömokok | Tercih: tek doz PCV20 (Türkiye'de ruhsatlı) veya PCV21 (ABD); alternatif: PCV15 (veya PCV13) → ≥8 hafta sonra PPSV23. Daha önce yalnızca PPSV23 yapılmışsa ≥1 yıl sonra PCV; yalnızca PCV13 yapılmışsa ≥1 yıl sonra PCV20/21 | PCV20/21 sonrası ACIP ek doz önermez. PCV15/13 + PPSV23 şemasında: ikinci PPSV23 ilkinden 5 yıl sonra, ≥65 yaşta (son dozdan ≥5 yıl sonra) bir doz daha. BSH 2024: PPSV23 her 5 yılda bir; antikor titresi ölçülmesi önerilmez | Konjuge aşı önce, polisakkarit sonra (ters sıra yanıtı azaltır — "hiporesponsiveness"). PCV13 artık yalnızca PCV15/20/21 bulunamıyorsa. Çocuk: rutin PCV serisi + 2 yaş ≥ 8 hafta sonra PPSV23, 5 yıl sonra ikinci PPSV23 |
| Meningokok ACWY (konjuge) | 2 doz, ≥8 hafta ara (MenACWY-CRM, -TT veya MenQuadfi) | Her 5 yılda bir, risk sürdükçe (ikinci doz <7 yaşta yapıldıysa ilk rapel 3 yıl sonra, sonra 5 yılda bir) | Polisakkarit MenACWY kullanılmaz. Menenjit kuşağına / hac-umreye seyahatte son 5 yıl içinde doz yoksa yenilenir. BSH 2024 (İngiltere programı): ≥1 yaşta tek doz, rutin rapel yok — ülkemiz ve ACIP için 2 doz + rapel esas alınır |
| Meningokok B | 4CMenB (Bexsero): 2 doz, ≥1 ay ara · MenB-FHbp (Trumenba): 3 doz, 0, 1–2, 6. ay | Primer seri bitiminden 1 yıl sonra, ardından risk sürdükçe her 2–3 yılda bir | Ürünler birbirinin yerine kullanılamaz — tüm dozlar aynı ürünle. ≥10 yaşta MenACWY + MenB aynı vizitte endikeyse pentavalan (MenABCWY) seçenek (ACIP 2024/2025; Türkiye'de yok). EKMUD 2025: 3 doz (0, 1–2, 6) |
| Hib (konjuge) | Daha önce aşılanmamış ≥5 yaş çocuk ve erişkinde tek doz | Yok | Çocuklukta tam seri yapılmışsa ek doz gerekmez (BSH 2024). Türkiye'de Hib 2006'dan beri programda — 2006 öncesi doğan erişkinlerin çoğu aşısızdır → tek doz |
| İnfluenza | Her sonbahar inaktif aşı (≥65 yaşta yüksek doz/adjuvanlı tercih) | Yıllık | İnfluenza, sekonder pnömokok pnömonisi ve bakteriyemi için zemin hazırlar; ev halkı da aşılanmalı |
| COVID-19 | Güncel ulusal öneriye göre | Mevsimsel/güncellenmiş doz | Splenektomili hastalarda ağır COVID-19 riski artmış bildirilmiştir; ev halkı aşılaması önerilir |
| RSV, zona (RZV), Td/Tdap, hepatit B, HPV, KKK, suçiçeği | Yaşa ve diğer risk faktörlerine göre erişkin takvimi | — | Aspleni canlı aşılar için kontrendikasyon değildir (eşlik eden immünsüpresyon yoksa). EKMUD 2025 aspleni sütununda RSV (tek doz) ve RZV (2 doz) yer alır |
| Seyahat aşıları | Tifo (konjuge veya polisakkarit — oral canlı Ty21a antibiyotik profilaksisi alanda etkisiz), MenACWY, sarı humma (kontrendike değil), hepatit A | — | Sıtma kemoprofilaksisi ve kene/sivrisinek korunması aşıdan daha önemlidir |
Asplenik hastada hem konjuge hem polisakkarit aşılara yanıt sağlıklı kişiye göre düşük ve kısa sürelidir; buna rağmen BSH 2024 ve ACIP rutin antikor ölçümünü önermez, çünkü koruyucu eşikler standartlaşmamıştır ve sonuç şemayı değiştirmez. İstisna, OPSI veya tekrarlayan invaziv enfeksiyon geçiren hastada humoral immün yetmezlik taramasıdır (IgG/IgA/IgM, aşı yanıtı). Aşı yanıtının düşük olabileceği gerçeği, aşılamayı değil, aşı + profilaksi + eğitim üçlüsünü birlikte uygulamayı gerektirir.
Antibiyotik Profilaksisi ve Acil Antibiyotik Paketi
Günlük antibiyotik profilaksisinin yararı en güçlü biçimde orak hücre hastalığı olan çocuklarda gösterilmiştir (PROPS çalışması: 5 yaş altında penisilin V ile pnömokok sepsisinde %84 azalma); erişkin splenektomi için randomize veri yoktur ve öneriler uzman uzlaşısına dayanır. Rehberler (BSH 2024, Mandell, ASH) yüksek riskli dönem ve hastalarda profilaksiyi kesin, düşük riskli hastada ise danışmanlık sonrası bireysel karar olarak tanımlar. Profilaksi aşılamanın yerini tutmaz ve dirençli pnömokok ile kolonizasyon, uyumsuzluk (uzun dönemde <%50) ve C. difficile riski taşır; bu nedenle "acil antibiyotik paketi" her hastada profilaksiden bağımsız olarak verilir.
- Tüm hastalar: splenektomi sonrası en az 1–3 yıl (riskin en yüksek olduğu dönem); çocukta en az 5 yaşına kadar ve splenektomiden sonra ≥2 yıl
- Ömür boyu (yüksek risk, BSH 2024 Kutu 1): daha önce invaziv pnömokok hastalığı/OPSI geçirmiş; hematolojik malignite nedeniyle splenektomi, splenik ışınlama, GVHD, devam eden immünsüpresyon; <5 veya >65 yaş (bazı kaynaklarda <16, >50); aşıya zayıf yanıt / hipogamaglobulinemi
- Orak hücre hastalığı: doğumdan (2–3. aydan) itibaren 5 yaşına kadar penisilin V (125 mg 2×1 <3 yaş; 250 mg 2×1 3–5 yaş); 5 yaştan sonra invaziv pnömokok öyküsü yoksa ve aşılar tamsa kesilebilir (PROPS II)
- Düşük risk (travma, ITP, >3 yıl geçmiş, aşılar tam, <50–65 yaş): yarar/zarar anlatılır; sürdürme ya da kesme hastayla birlikte kararlaştırılır
- Fenoksimetil penisilin (penisilin V) 250–500 mg PO 2×1 — ilk seçenek (BSH, Mandell)
- Amoksisilin 500 mg PO 1×1 (veya 250 mg 2×1) — uyum için alternatif; biyoyararlanımı yüksek
- Penisilin alerjisi: makrolid — azitromisin 250 mg 1×1 (veya 500 mg haftada 3 gün), klaritromisin 250 mg 2×1, eritromisin 250–500 mg 2×1; yerel makrolid direnci yüksekse (Türkiye'de pnömokokta ≈%30–40) alerji doğrulaması/de-labeling ve enfeksiyon hastalıkları danışmanlığı
- Çocuk: amoksisilin 10 mg/kg/doz 2×1 (0–5 yaş); >5 yaş penisilin V 250–300 mg 2×1
- Profilaksi altında ateş gelişen hastada ampirik tedavi farklı sınıftan seçilir (makrolid alıyorsa beta-laktam vb.)
| Bileşen | Öneri |
|---|---|
| İlaç | Amoksisilin-klavulanat 875/125 mg (veya 1 g amoksisilin) — ilk doz hemen; penisilin alerjisinde levofloksasin 750 mg veya moksifloksasin 400 mg; çocukta amoksisilin-klavulanat 45 mg/kg (amoksisilin bileşeni) |
| Ne zaman? | ≥38 °C ateş, titreme, "grip gibi" ani hastalık, kusma, hayvan ısırığı sonrası herhangi bir belirti — sağlık kuruluşuna ulaşılamadığında / yoldayken; aldıktan sonra yine de hemen başvurur; paket, başvuruyu geciktirmenin değil, yolda kazanılan saatlerin aracıdır |
| Kaç doz? | Genellikle 1–2 günlük (evde ve yanında taşıyacak kadar); son kullanma tarihi takip edilir; seyahatte mutlaka yanında |
| Eğitim | Hastaya yazılı plan: "ateşim olursa → ilacımı alırım → acile giderim → asplenik olduğumu söylerim"; aile üyeleri de eğitilir |
Hasta Eğitimi, Seyahat, Özel Durumlar ve Kalite Göstergeleri
- Aspleni kartı (cüzdanda) ve bileklik/kolye: durumu, aşı tarihlerini, profilaksiyi ve acil numarayı içerir
- Ateş = acil; "bekleyip görme" yok; her hekime ve diş hekimine durumunu bildirme
- Hayvan ısırığı/tırmalaması → yara bakımı + amoksisilin-klavulanat 3–5 gün + ateşte hemen başvuru
- Kene teması → erken çıkarma, 30 gün ateş/hemoliz izlemi
- Aşı takvimi ve rapel tarihleri yazılı; her 5 yılda bir "aspleni kontrolü"
- Elektronik sağlık kaydında "aspleni — yüksek sepsis riski" uyarısı; yazılı bilgilendirme formu
- Sıtma: endemik bölgeye seyahatten kaçınma önerilir; gidiliyorsa tam uyumlu kemoprofilaksi (atovakuon-proguanil, doksisiklin, meflokin) + sivrisinek korunması; dönüşte ateşte acil yayma
- Babesyoz: ABD kuzeydoğusu/orta-batısı ve Avrupa'nın kene bölgelerinde (B. divergens) orman/çayır aktivitelerinden kaçınma; kene profilaksisi
- Meningokok (menenjit kuşağı, hac-umre): son 5 yılda MenACWY; tifo; hepatit A; sarı humma kontrendike değil
- Acil antibiyotik paketi ve İngilizce "asplenia" kartı yanında
- Gebelik: inaktif aşılar güvenli (konjuge aşılar ve PPSV23 gerekirse yapılır); profilakside penisilin/amoksisilin sürdürülür; ateşte seftriakson
- Kısmi splenektomi / splenik embolizasyon / splenozis: koruma kısmi ve belirsizdir — hastalar asplenik gibi aşılanır ve eğitilir
- Splenik arter embolizasyonu (travma, kanama kontrolü): proksimal embolizasyonda işlev büyük ölçüde korunur, distal/total embolizasyonda aşılama önerilir
- HKHN alıcısı: fonksiyonel aspleni kabul edilir; nakil merkezinin yeniden aşılama takvimi uygulanır
- Diş işlemleri: rutin ek profilaksi gerekmez; mevcut profilaksi sürdürülür
(1) Travma splenektomisinden sonra hastayı aşısız ve eğitimsiz taburcu etmek; (2) konjuge pnömokok aşısı yapmadan yalnızca PPSV23 vermek ya da PPSV23'ü PCV'den önce uygulamak; (3) meningokok şemasını tek doz MenACWY'de bırakmak, MenB'yi ve 5 yıllık rapelleri unutmak; (4) orak hücre, çölyak, siroz ve HKHN hastalarını "dalağı var" diye asplenik saymamak; (5) ateşli asplenik hastada "odak yok, lökosit normal" diye kültür ve antibiyotiği ertelemek; (6) ampirik tedaviye vankomisin eklemeden seftriaksonla yetinmek (dirençli pnömokok) ya da menenjitte deksametazonu atlamak; (7) köpek ısırığında Capnocytophaga'yı düşünmemek, aminoglikozid/TMP-SMX ile "profilaksi" vermek; (8) acil antibiyotik paketini "zaten profilaksi alıyor" diye vermemek; (9) profilaksi altında ateşte aynı sınıftan antibiyotikle tedavi; (10) aşı yanıtını ölçüp "düşük" diye aşılamadan vazgeçmek; (11) OPSI geçiren hastada humoral immün yetmezliği araştırmamak; (12) "splenektomi 20 yıl önceydi, risk geçti" varsayımı — risk ömür boyudur.
Klinik Rehberler — Güncelden Eskiye
Bu sayfanın ana referansı; aspleni ve hipospleniye özgü tek güncel ulusal rehber. Risk grubunu splenektomi (kısmi splenektomi ve splenik embolizasyon dahil) ve fonksiyonel hipospleni yapan hastalıklar olarak tanımlar. Aşılar: tanıda tek doz PPSV23 (son PCV'den ≥2 ay sonra) ve her 5 yılda bir PPSV23 rapeli; PCV20'nin erişkinde PPSV23 yerine kullanılabileceği (rapel zamanlaması için kanıt yok); konjuge MenACWY tek doz (İngiltere programı) ve 4CMenB 2 doz ≥4 hafta ara; yıllık inaktif influenza ve COVID-19; Hib'in çocukluk serisini tamamlamış hastalarda gereksizliği. Zamanlama: splenektomiden 2 hafta önce ya da 2 hafta sonra; immünsüpresif tedaviden ≥2 hafta önce veya ≥3 ay sonra. Antibiyotik profilaksisi: oral penisilin (alerjide makrolid), splenektomi sonrası ilk 1–3 yıl tüm hastalara, yüksek riskli hastada ömür boyu (önceki invaziv pnömokok hastalığı, hematolojik malignite/GVHD/immünsüpresyon, <5 ve >65 yaş); düşük riskli hastada danışmanlıkla bireysel karar. Tüm hastalara acil antibiyotik, uyarı kartı, yazılı bilgi, seyahat (sıtma, kene, hayvan ısırığı) eğitimi ve ulusal kayıt önerisi.
ACIP'nin Nisan 2025 kararı: Penmenvy, fonksiyonel veya anatomik aspleni gibi artmış risk taşıyan ≥10 yaş kişilerde MenACWY ve MenB aynı vizitte endike olduğunda uygulanabilir; risk grubunda 6 aydan kısa aralıkla ek doz gerekiyorsa ayrı MenACWY ve MenB-4C kullanılır. MenB aşılarının üreticiler arasında değiştirilemeyeceğini yineler. Pfizer pentavalan aşısı (Penbraya) için 2024 önerisiyle (Collins ve ark., MMWR 2024;73:345–350) birlikte okunmalıdır. Türkiye'de pentavalan aşılar henüz bulunmamaktadır.
Ulusal rehberin anatomik/fonksiyonel aspleni önerileri: tek doz PCV20 (önceden yalnızca PCV13 veya PPSV23 yapılmışsa son dozdan ≥1 yıl sonra); MenACWY 2 doz (≥8 hafta ara) ve risk sürdükçe 5 yılda bir rapel; MenB 3 doz (0, 1–2, 6. ay), 1 yıl sonra rapel, ardından 2–3 yılda bir; aşısız hastada tek doz Hib — elektif splenektomide aşıların işlemden ≥14 gün önce yapılması; yıllık inaktif influenza; RSV ve rekombinant zona aşısı için yaş/risk temelli öneriler. Sağlık Bakanlığı GBP risk grubu uygulamalarıyla birlikte ülkemiz pratiğinin çerçevesidir.
PCV önerisinin yaş eşiğini 65'ten 50'ye indiren güncelleme; 19–49 yaş risk temelli öneriler değişmedi. Konjenital/kazanılmış aspleni immün yetmezlik koşulları arasında sayılır: PCV almamış hastaya tek doz PCV21 veya PCV20, ya da PCV15 + ≥8 hafta sonra PPSV23; yalnızca PPSV23 almış olana ≥1 yıl sonra PCV; yalnızca PCV13 almış olana ≥1 yıl sonra PCV20/21. PCV21 önerisinin ilk belgesi (Kobayashi ve ark., MMWR 2024;73:793–798) ile birlikte okunmalıdır.
Pediatrik yaklaşımın derli toplu belgesi: rutin PCV serisi + ≥8 hafta sonra PPSV23 ve 5 yıl sonra rapel; MenACWY (5 yılda bir) ve MenB; Hib tamamlama; yıllık influenza; ev içi temaslıların aşılanması. Profilaksi: 0–5 yaş amoksisilin 10 mg/kg/doz 2×1, >5 yaş penisilin V 300 mg 2×1 veya amoksisilin 250 mg 2×1, en az 5 yaşına kadar ve splenektomiden sonra ≥2 yıl; invaziv pnömokok hastalığı geçirenlerde daha uzun/ömür boyu. Ateşli çocuk: kan kültürü antibiyotiği geciktirmez; seftriakson 100 mg/kg (maks. 2 g) + dirençli pnömokok yaygınsa vankomisin; hayvan ısırığında amoksisilin-klavulanat.
Belgeyi GörüntüleAsplenik hastada meningokok aşılamasının temel çerçevesi: MenACWY 2 doz ≥8 hafta ara, risk sürdükçe her 5 yılda bir rapel (ikinci doz <7 yaşta yapıldıysa ilk rapel 3 yıl sonra); MenB-4C 2 doz ≥1 ay ara veya MenB-FHbp 3 doz (0, 1–2, 6. ay), primer seriden 1 yıl sonra rapel ve ardından 2–3 yılda bir; ürünlerin birbirinin yerine kullanılamayacağı; kompleman inhibitörü (ekulizumab) alanlar ve mikrobiyologlar için paralel öneriler. Pentavalan aşılar için 2024–2026 güncellemeleriyle birlikte geçerlidir.
MMWR Recomm Rep Tam MetinAspleni ve orak hücre hastalığını ayrı bir bölümde ele alan kapsamlı IDSA rehberi: elektif splenektomide aşıların ≥2 hafta önce, acil splenektomide ≥2 hafta sonra uygulanması; PCV13 → ≥8 hafta sonra PPSV23 ve 5 yıl sonra ikinci PPSV23 (bugünkü PCV20/21 seçeneğinden önceki şema); MenACWY 2 doz + rapel; Hib tek doz; canlı aşıların asplenide kontrendike olmaması. Aşı ürünleri değişmiş olsa da zamanlama ilkeleri ve kanıt derecelendirmesi güncelliğini korur.
Tam Metni GörüntüleŞikâyet: 46 yaşında kadın hasta, önceki akşam 20:00 civarında başlayan üşüme-titreme, yaygın kas ağrısı ve 38,8 °C ateş nedeniyle evde parasetamol almış; gece iki kez kusmuş, ishal olmuş. Sabah eşi tarafından bilinci bulanık, konuşması yavaşlamış ve "elleri mosmor" hâlde bulunarak acile getirilmiş. Öksürük, boğaz ağrısı, dizüri, baş ağrısı tarif etmiyor; son 1 ayda seyahat, kene teması veya hayvan ısırığı yok.
Öykü: 5 yıl önce steroide dirençli immün trombositopeni nedeniyle laparoskopik splenektomi. Taburculukta tek doz "zatürre aşısı" (kayıtta PPSV23) yapılmış; meningokok, Hib ve konjuge pnömokok aşısı yok, antibiyotik profilaksisi hiç önerilmemiş, uyarı kartı yok. Hasta "aşım tamam, dalağımın alınmasıyla ilgili bir riskim kalmadı" diye biliyor. Ek hastalık yok; ilaç kullanmıyor; sigara içmiyor. Evde 9 yaşında, herediter sferositoz nedeniyle hematoloji takibinde olan oğlu var.
Laboratuvar (ilk 20 dakika): Lökosit 2.100/µL (nötrofil 1.600, %18 band), Hb 11,8 g/dL, trombosit 41.000/µL; CRP 212 mg/L, prokalsitonin 68 ng/mL; laktat 5,8 mmol/L; kreatinin 2,1 mg/dL, bilirübin 2,4 mg/dL, ALT 96 U/L; PT 24 s (INR 2,1), aPTT 58 s, fibrinojen 110 mg/dL, D-dimer >20 µg/mL; kan gazı pH 7,21, HCO₃ 13 mmol/L, glukoz 54 mg/dL. Periferik yaymada Howell-Jolly cisimcikleri, toksik granülasyon ve nötrofil içinde ve dışında Gram-pozitif diplokoklar. İdrar pnömokok antijeni pozitif. Akciğer grafisi normal.
Tanı: Overwhelming post-splenectomy infection (OPSI) — pnömokok bakteriyemisi, septik şok, DIC ve gelişmekte olan purpura fulminans; asplenik hastada primer bakteriyemi.
Belirgin bir odak olmaksızın "grip gibi" başlayıp saatler içinde şoka dönüşen tablo OPSI'nin klasik seyridir. Asplenik hastada opsonize edilmemiş kapsüllü bakteriyi kandan temizleyebilecek organ yoktur; IgM bellek B hücreleri ve properdin/tuftsin eksikliği nedeniyle ilk saatlerdeki antikor ve kompleman yanıtı da gecikir. Sonuç, sağlıklı kişide görülmeyecek düzeyde (>10⁶ CFU/mL) bir bakteriyemidir — yaymada nötrofil içinde ve dışında diplokokların görülmesi bu yükün göstergesidir ve kültür sonucundan saatler önce etkeni ortaya koyar.
| Bulgu | Yorum |
|---|---|
| Howell-Jolly cisimcikleri | Aspleninin yaymadaki imzası; öyküsü bilinmeyen hastada "dalak yok" uyarısı |
| Lökopeni (2.100) + %18 band | Kemik iliği rezervini aşan tüketim; OPSI'de lökopeni kötü prognoz göstergesidir |
| Trombositopeni, INR 2,1, fibrinojen 110, D-dimer ↑ | Dissemine intravasküler koagülasyon; peteşi/purpura ve parmak ucu siyanozu purpura fulminansın ilk evresi |
| Laktat 5,8, kreatinin 2,1, pH 7,21, glukoz 54 | Septik şok, akut böbrek hasarı, metabolik asidoz; hipoglisemi ağır sepsis ve olası adrenal kanamanın (Waterhouse-Friderichsen) işareti |
| İdrar pnömokok antijeni (+), Gram-pozitif diplokok | Etken S. pneumoniae; meningokok ve Capnocytophaga (Gram-negatif) aleyhine |
Neden aşıya rağmen? Hasta yalnızca PPSV23 almış: saf polisakkarit aşı, T hücresinden bağımsız yanıt gerektirir ve asplenik hastada tam da eksik olan IgM bellek B hücre havuzuna dayanır; koruma zayıf ve kısa sürelidir, 5 yıl içinde rapel de yapılmamıştır. Konjuge aşı (PCV) yapılmadığı için bellek yanıtı oluşmamıştır. Üstelik invaziv pnömokok hastalığının giderek artan bir bölümü aşı dışı serotiplerle (ör. 24F, 23B, 35B) gelişir — nitekim bu hastanın izolatı sonradan serotip 24F (PPSV23 ve PCV20'de yok, PCV21'de var) olarak tiplendirilecektir. Aşı, OPSI'den korunmanın yalnızca bir ayağıdır; profilaksi, acil antibiyotik ve eğitim olmadan yetersizdir.
Antibiyotik önce, her şey eş zamanlı. İki damar yolu, 2 set kan kültürü (alınır alınmaz antibiyotik; kültür için asla beklenmez), laktat, kan gazı, koagülasyon, biyokimya, idrar kültürü; monitörizasyon; yoğun bakım çağrısı. Hedef: antibiyotiğin ilk 30 dakikada damarda olması.
| Bileşen | Uygulama |
|---|---|
| Seftriakson | 2 g IV hemen, ardından q12h (menenjit dozu — bilinç bulanıklığı nedeniyle SSS tutulumu dışlanana kadar); böbrek yetmezliğinde doz ayarı gerekmez |
| Vankomisin | Eklenir: penisilin/seftriaksona dirençli pnömokok olasılığı (menenjit sınır değerlerine göre ülkemizde invaziv izolatlarda penisilin direnci ≈%20–30) ve MRSA. Yükleme 25–30 mg/kg ≈ 1.750–2.000 mg IV; idame kreatinin 2,1 ve değişken böbrek fonksiyonuna göre AUC/MIC (400–600) hedefiyle düzey takibiyle ayarlanır (başlangıçta ≈15–20 mg/kg q24h). İzolat seftriaksona duyarlı çıkınca (24–48 saat) kesilir |
| Deksametazon | Bu hastada rutin eklenmez: meningeal bulgu yok, konfüzyon şok/hipoperfüzyon ve hipoglisemiyle açıklanabilir. Ense sertliği, fokal bulgu veya LP'de menenjit kanıtı olsaydı ilk antibiyotik dozuyla birlikte 0,15 mg/kg q6h × 4 gün (pnömokok menenjitinde mortalite ve işitme kaybı azalır) |
| Lomber ponksiyon | Şimdi değil: şok, trombosit 41.000 ve INR 2,1 (DIC) LP için kontrendikasyondur; antibiyotik zaten SSS dozunda. Stabilizasyon ve koagülopati düzeltildikten sonra bilinç düzelmezse BT + LP (antibiyotik sonrası BOS kültürü negatifleşse de PCR/antijen tanı koyar) |
| Sıvı ve vazopresör | 30 mL/kg (≈2 L) dengeli kristaloid ilk 1–3 saatte; OAB <65 mmHg sürerse norepinefrin erken (sıvı yüklemesi bitmeden), gerekirse vazopressin; dinamik yanıt değerlendirmesi |
| Hidrokortizon | Norepinefrin ≥0,25 µg/kg/dk ile OAB tutturulamıyorsa 200 mg/gün; hipoglisemi + şok + purpura birlikteliğinde adrenal kanama akla gelir — tedavi aynıdır, BT ile doğrulanabilir |
| DIC / purpura fulminans | Kanama yoksa rutin TDP/trombosit verilmez; invaziv girişim veya aktif kanamada trombosit >50.000, fibrinojen >150 mg/dL hedefi (kriyopresipitat/fibrinojen konsantresi); parmak uçlarındaki iskemi için erken plastik cerrahi/damar cerrahisi konsültasyonu; protein C konsantresi seçilmiş olguda tartışmalı; ekstremite kompartmanlarının yakın izlemi |
| Diğer | %10 dekstroz ile hipoglisemi düzeltilir; oksijen (SpO₂ ≥94); ARDS ve böbrek yetmezliği için YBÜ izlemi; glukokortikoid dışı immünmodülatörlerin yeri yoktur; IVIG'nin OPSI'de kanıtlanmış yararı yoktur |
Ağır beta-laktam alerjisi olsaydı: vankomisin + levofloksasin 750 mg q24h (böbreğe göre) veya moksifloksasin 400 mg; menenjit şüphesinde vankomisin + aztreonam. Köpek/kedi ısırığı öyküsü olsaydı: rejim Capnocytophaga'yı zaten kapsar (seftriakson duyarlı); kültür için laboratuvar uyarılır.
İlke: Hastalık geçirmek bağışıklık sağlamaz ve aşıyı erteletmez; klinik iyileşme sağlanınca, tercihen taburculuktan önce ilk dozlar uygulanır ("aşısız taburcu" bu hastada bir kez daha yaşanmamalı). Önceki tek doz PPSV23 5 yıl önce yapıldığından konjuge aşı için gereken ≥1 yıllık aralık dolmuştur. Hasta aşı belgesi olmayan diğer aşılar için aşısız kabul edilir.
| Aşı | Plan (ACIP 2024–2025 · BSH 2024 · EKMUD 2025) |
|---|---|
| Pnömokok | PCV20 tek doz (ülkemizde ruhsatlı; EKMUD 2025 ve ACIP tercihi) — PPSV23'ten ≥1 yıl geçmiş ✓. Sonrasında ACIP ek doz önermez; BSH çizgisi izlenecekse 5 yıl sonra PPSV23 düşünülebilir. PCV20 bulunamazsa PCV15/13 şimdi → ≥8 hafta sonra PPSV23 (öncekinden ≥5 yıl geçti ✓) ve 65 yaşta bir doz daha. Serotip 24F'nin PCV20'de olmaması aşılamayı değiştirmez — diğer serotiplere karşı koruma asıl hedeftir |
| MenACWY (konjuge) | 1. doz şimdi, 2. doz 8 hafta sonra; ardından her 5 yılda bir rapel (risk ömür boyu) |
| MenB | Ülkemizde hangi ürün bulunuyorsa: 4CMenB 2 doz (≥1 ay ara) veya MenB-FHbp 3 doz (0, 1–2, 6. ay); seri bitiminden 1 yıl sonra rapel, sonra 2–3 yılda bir. Tüm dozlar aynı ürünle |
| Hib | Tek doz — 1980 doğumlu, çocukluğunda Hib aşısı yok (Türkiye'de 2006'dan beri programda) |
| İnfluenza | Mevsim içindeyse inaktif aşı şimdi; her yıl tekrar; eşi ve oğlu da aşılanır |
| COVID-19, Td/Tdap, hepatit B, RZV (≥50 yaşta) | Erişkin takvimine göre tamamlanır; aspleni canlı aşılara engel değildir |
Aynı gün uygulama: PCV20, MenACWY, Hib ve influenza farklı anatomik bölgelere aynı gün yapılabilir; MenB de aynı vizitte uygulanabilir (reaktojenitesi daha yüksek olduğundan bazı merkezler ayrı güne alır). Pentavalan aşı (MenABCWY) ülkemizde yoktur. Aşı yanıtı için antikor ölçümü rutin önerilmez.
Ek laboratuvar — bu hasta için özel: OPSI geçirmiş ve aşıya rağmen hastalanmış her hastada gizli humoral immün yetmezlik aranır: serum IgG, IgA, IgM düzeyleri (akut faz geçtikten sonra), IgG alt grupları, gerekirse aşı sonrası spesifik antikor yanıtı; ABD kohortunda OPSI geçiren 5 hastanın 2'sinde seçici IgM eksikliği saptanmıştır. HIV serolojisi, lenfosit alt grupları ve kompleman düzeyleri (meningokokta) de değerlendirilir. Sonuç, profilaksi süresini (zaten ömür boyu) değil, immünglobulin replasmanı gereksinimini ve aile taramasını belirleyebilir.
Profilaksi: evet, ömür boyu. Hasta BSH 2024'ün yüksek risk tanımına girer: invaziv pnömokok hastalığı (OPSI) geçirmiştir; buna aşıya olası zayıf yanıt (IgM düşüklüğü saptanırsa) eklenir. Düşük riskli hastada 1–3 yıl sonra "sürdür/kes" danışmanlığı yapılabilirken bu hastada tartışma yoktur.
- İlk seçenek: fenoksimetil penisilin (penisilin V) 500 mg PO 2×1; uyum sorunu olursa amoksisilin 500 mg 1×1
- Penisilin alerjisinde: azitromisin 250 mg 1×1 veya klaritromisin 250 mg 2×1 — ülkemizde pnömokokta makrolid direnci ≈%30–40 olduğundan önce alerji öyküsü doğrulanır (de-labeling); gerçek alerjide enfeksiyon hastalıkları ile ortak karar
- Uyarı: profilaksi altında ateş gelişirse ampirik tedavi farklı sınıftan (penisilin alıyorsa seftriakson yine uygun; makrolid alıyorsa beta-laktam) seçilir; profilaksi dirençli pnömokok kolonizasyonu ve C. difficile riski taşır, 6–12 ayda bir uyum ve yan etki sorgulanır
- Profilaksi aşının ve acil antibiyotiğin yerini tutmaz; her üçü birlikte uygulanır
Acil antibiyotik paketi ("rescue pack"): hastanın evde ve çantasında taşıyacağı, ateş/titreme başladığında sağlık kuruluşuna ulaşmadan önce alacağı ilk doz(lar):
| Reçete | Talimat |
|---|---|
| Amoksisilin-klavulanat 875/125 mg tablet (2–4 tablet) | "≥38 °C ateş, titreme ya da ani 'grip gibi' hastalıkta hemen 1 tablet al, ardından en yakın acile git ve dalağının olmadığını söyle; 12 saat sonra hâlâ ulaşamadıysan 1 tablet daha" |
| Penisilin alerjisinde: levofloksasin 750 mg veya moksifloksasin 400 mg | Aynı talimat; kinolon-makrolid birlikteliğinde QT uyarısı |
| Son kullanma takibi | Her kontrolde yenilenir; seyahatte mutlaka yanında |
Aspleni paketi — taburculuk kontrol listesi:
- Yazılı aspleni kartı (Türkçe/İngilizce: "Dalağım yok — ateşte acil antibiyotik gerekir") + bileklik; elektronik sağlık kaydına "aspleni — yüksek sepsis riski" uyarısı
- Aşı kartı: yapılan aşılar, MenACWY 2. doz (8 hafta), MenB serisi ve rapel tarihleri (MenACWY 5 yıl, MenB 1 yıl sonra, ardından 2–3 yıl), yıllık influenza
- Profilaksi reçetesi + acil paket reçetesi; "ateş = acil" bilgilendirme formu; eşi ve oğlu eğitime dâhil
- Hayvan ısırığı/tırmalaması: yara bakımı + amoksisilin-klavulanat 3–5 gün + ateşte başvuru; kene: erken çıkarma, 30 gün izlem; seyahat: sıtma bölgesine gitmeme, gidilecekse kemoprofilaksi; MenACWY'nin güncelliği
- Enfeksiyon hastalıkları polikliniğine 8. hafta (MenACWY 2. doz) ve 6. ay kontrolü; hematolojiye immünglobulin sonuçlarıyla yönlendirme; el cerrahisi/rehabilitasyon izlemi
(a) Köpek ısırığı — asplenik hastada "yüzeysel" diye bir ısırık yoktur.
- Etken riski: Capnocytophaga canimorsus (köpek ağız florasının %20–70'inde; asplenik hastada 24 saatte purpura fulminans ve %25–30 mortalite), Pasteurella, anaeroplar, S. aureus. Kuluçka 1–8 gün
- Yara bakımı: bol su-sabunla yıkama, debridman, primer kapatmadan kaçınma (el yarası), elevasyon
- Profilaksi: aldığı penisilin V yerine amoksisilin-klavulanat 875/125 mg 2×1, 5 gün (Capnocytophaga, Pasteurella ve anaerobları kapsar); penisilin alerjisinde moksifloksasin 400 mg 1×1 veya doksisiklin + metronidazol. Aminoglikozid ve TMP-SMX etkisizdir. 5 gün sonra penisilin V'ye geri dönülür
- Tetanoz: son Td ≥5 yıl önceyse Td/Tdap. Kuduz: ülkemiz endemik — köpek sahipli ve 10 gün gözlem altında tutulabiliyorsa gözlem; tutulamıyorsa/şüpheliyse ulusal rehbere göre kuduz aşısı (ve kategori III'te immünglobulin)
- Eğitim: 7–10 gün boyunca ateş, titreme, yarada kızarıklık, döküntü veya hastalık hissi gelişirse acil paketi alıp hemen başvuru; kültür laboratuvarının Capnocytophaga için uyarılması gerektiği not edilir
(b) 9 yaşındaki oğul — elektif splenektomi: "14 gün kuralı" ve çocuk profilaksisi. Herediter sferositozda splenektomi tercihen ≥6 yaşa ertelenir (burada sağlanmış); hematoloji ile kısmi splenektomi seçeneği (immün işlevin kısmen korunması) tartışılabilir, ancak kısmi splenektomili çocuk da asplenik gibi aşılanır ve eğitilir.
| Zaman | Uygulama |
|---|---|
| Ameliyattan ≥14 gün önce (ideal 4–6 hafta) | Pnömokok: çocuk rutin PCV13 serisini tamamlamış (Türkiye programı) → son PCV'den ≥8 hafta geçmişse PPSV23; PCV20'nin çocukta onayı varsa alternatif. MenACWY 1. doz. MenB 1. doz (4CMenB; 2. doz ≥1 ay sonra). Hib: rutin seriyi almış → ek doz gerekmez (BSH 2024); belge yoksa tek doz. İnfluenza mevsiminde |
| Ameliyat sonrası | MenACWY 2. doz (8 hafta sonra), MenB serisinin tamamlanması; PPSV23 ameliyat öncesi yapılamadıysa postop 14. günde; PPSV23 rapeli 5 yıl sonra; MenACWY rapeli ikinci doz <7 yaşta olmadığı için 5 yıl sonra, MenB rapeli 1 yıl sonra |
| Antibiyotik profilaksisi | Ameliyat gününden itibaren penisilin V 250 mg PO 2×1 (veya amoksisilin 250 mg 2×1); en az 2 yıl ve 5 yaş kuralı zaten geçildiğinden hematoloji ile ergenliğe kadar/ömür boyu sürdürme kararı; alerjide klaritromisin 250 mg 2×1 |
| Acil paket ve eğitim | Amoksisilin-klavulanat 45 mg/kg (amoksisilin bileşeni)/gün 2 doza bölünmüş — ilk doz ateşte; okul/öğretmen bilgilendirme yazısı; aspleni kartı; aile zaten eğitimli — anne-oğul için ortak "aspleni planı" |
| Ameliyat öncesi diğer | Hepatit B serolojisi/aşısı, suçiçeği ve KKK bağışıklık kontrolü (canlı aşılar asplenide yapılabilir, ancak cerrahi öncesi ≥4 hafta planlanmalı), kolesistektomi gereksiniminin birlikte değerlendirilmesi, postop trombositoz izlemi |