Kaynak: Sester M, et al. Diagnostic accuracy and predictive value of the QuantiFERON-TB gold plus assay for tuberculosis in immunocompromised individuals: a prospective TBnet study. Lancet Reg Health Eur. 2025 Aug 6;57:101416

Kaynak: Wilson Dib R, et al. Prevention of travel-related infections in SOT and HCT recipients. Ther Adv Infect Dis. 2025 May 12;12:20499361251338571.

Kırım-Kongo Kanamalı Ateşi (KKKA), Bunyaviridae ailesine bağlı Nairovirus grubundan tek sarmallı RNA virüsü olan Crimean-Congo Hemorrhagic Fever Virus (CCHFV) tarafından oluşturulan ciddi bir zoonotik enfeksiyon hastalığıdır. Hastalık, genellikle Hyalomma cinsi keneler aracılığıyla insanlara bulaşır ve ateş, halsizlik, iştahsızlık, kas ağrısı, baş ağrısı, bulantı, kusma, ishal gibi belirtilerle başlar; ağır vakalarda kanamalar ve ölümle sonuçlanabilir. KKKA, geniş bir coğrafi alanda, özellikle Afrika, Asya, Orta Doğu ve Güneydoğu Avrupa’da endemik olup, Türkiye’de 2002 yılından itibaren dikkat çekmektedir. Bu metin, 2025 itibarıyla Türkiye ve dünyadaki KKKA’nın güncel durumunu ve korunma önlemlerini özetlemektedir.

Türkiye’de KKKA, ilk olarak 2002 yılında Tokat ve çevresinde tespit edilmiş, 2003 yılında kesin tanısı konmuştur. Hastalık, özellikle Hyalomma marginatum kene türünün aktif olduğu bahar ve yaz aylarında (Nisan-Eylül) artış gösterir. Vaka sayıları, İç Anadolu’nun kuzeyi, Orta Karadeniz ve Doğu Anadolu’nun kuzeyinde yoğunlaşmaktadır. 2002’den bu yana Türkiye’de yaklaşık 10.000 vaka rapor edilmiş, mortalite oranı %4-5 civarında seyretmiştir. En yüksek vaka sayısı 2009 yılında 1.318 olarak kaydedilmiş, 2017’de ise 343 vaka bildirilmiştir. 2025 yılına dair kesin vaka sayıları henüz tam olarak raporlanmamış olsa da, bahar aylarında başlayan vaka artışları devam etmektedir. Örneğin, 2025 Haziran’ında Sivas’ta KKKA kaynaklı ölümler raporlanmış, Kayseri’de ise bir vaka ölümle sonuçlanmıştır.

Türkiye’de hastalığın kontrolü için Sağlık Bakanlığı tarafından kapsamlı bir program yürütülmektedir. Bu program, halkı bilgilendirme, farkındalık oluşturma ve kene mücadelesini içerir. Ancak, kene popülasyonunun kontrolü zor olduğundan ve başıboş köpekler gibi hayvanlar kene taşıyıcısı olabildiğinden, bireysel korunma önlemleri kritik önemdedir. Bakanlık, kene ısırıklarına karşı dikkatli olunmasını ve riskli bölgelerde koruyucu giysiler kullanılmasını vurgulamaktadır. Aşı geliştirme çalışmaları devam etse de, 2025 itibarıyla onaylanmış bir aşı veya spesifik antiviral tedavi bulunmamaktadır.

KKKA, Afrika, Orta Doğu, Asya ve Güneydoğu Avrupa’da 30’dan fazla ülkede endemiktir. Hastalığın coğrafi dağılımı, Hyalomma kenelerinin yaşadığı alanlarla uyumludur ve iklim değişikliği, kene habitatlarının genişlemesine neden olarak yeni bölgelerde vaka artışlarına yol açmaktadır. Örneğin, 2016 ve 2018 yıllarında İspanya’da yerli vakalar rapor edilmiş, bu da hastalığın Avrupa’da yayılma potansiyelini göstermiştir. 2025 itibarıyla, Türkiye, İran, Pakistan, Afganistan ve Rusya gibi ülkeler yüksek vaka sayıları bildiren başlıca bölgelerdir. Dünya Sağlık Örgütü (WHO), KKKA’nın kasa fatality oranını %10-40 olarak belirtmekte ve hastalığın hastane kaynaklı bulaş riski nedeniyle ciddi bir halk sağlığı tehdidi oluşturduğunu vurgulamaktadır.

Son yıllarda, özellikle Müslüman ülkelerde Kurban Bayramı (Eid-al-Adha) sırasında hayvan kesim pratikleriyle ilişkili vaka artışları dikkat çekmektedir. Bayramın yaz aylarına kayması, kene aktivitesinin yoğun olduğu döneme denk geldiğinden vaka sayılarında artış beklenmektedir. WHO, bu dönemde hayvan hareketlerinin kontrol edilmesi ve kişisel koruyucu ekipman (PPE) kullanımının önemini vurgulamaktadır. Ayrıca, iklim değişikliği ve avlanma nedeniyle doğal kene avcıları (örneğin keklik) azalması, kene popülasyonunun artmasına katkıda bulunmaktadır.

KKKA’dan korunmak için bireysel ve toplumsal düzeyde alınabilecek önlemler şunlardır:

KKKA, Türkiye ve dünyada ciddi bir halk sağlığı sorunu olmaya devam etmektedir. Türkiye’de bahar ve yaz aylarında vaka artışı görülürken, dünyada iklim değişikliği ve hayvan hareketleri hastalığın yayılımını artırmaktadır. Hastalığın kesin tedavisi veya aşısı bulunmadığından, korunma önlemleri büyük önem taşımaktadır. Sağlık Bakanlığı’nın sürdürdüğü eğitim ve kontrol programları, bireylerin riskli alanlarda dikkatli olması ve koruyucu ekipman kullanımı, hastalığın yayılımını azaltmada kritik rol oynar. Web sitenizde bu bilgileri halkın anlayabileceği sade bir dille sunarak farkındalığı artırabilir, özellikle riskli bölgelerde yaşayanların önlem almasını teşvik edebilirsiniz.

Batı Nil Virüsü (BNV) enfeksiyonu, sivrisinekler aracılığıyla bulaşan viral bir hastalıktır ve zoonotik bir enfeksiyon olarak sınıflandırılır, yani hayvanlardan insanlara bulaşır. İlk olarak 1937 yılında Uganda’nın Batı Nil bölgesinde tanımlanan bu virüs, günümüzde Afrika, Avrupa, Orta Doğu, Kuzey Amerika ve Batı Asya gibi geniş bir coğrafyada görülmektedir. Türkiye’de ise 2010 yılından itibaren vaka bildirimleri yapılmaktadır. Ülkemizin, Afrika ve Avrupa arasında önemli bir kuş göç rotası üzerinde yer alması, hastalığın bulaşma riskini artıran temel faktörlerden biridir.

Batı Nil Virüsü, Flaviviridae ailesine ait Flavivirus cinsinden bir RNA virüsüdür. Doğada, özellikle yabani kuşlar ve sivrisinekler arasında bir bulaşma döngüsü içinde varlığını sürdürür. Kuşlar, virüsün ana konakçısıdır ve virüs, özellikle Culex cinsi sivrisinekler aracılığıyla insanlara ve diğer memelilere (örneğin atlara) bulaşır. İnsanlar ve atlar, virüsün “ölü uç konak” olarak adlandırılan son konaklarıdır; yani virüs bu canlılarda çoğalsa da, insanlardan veya atlardan başka sivrisineklere bulaşmaz. Bu nedenle, insandan insana doğrudan bulaşma söz konusu değildir, ancak nadir durumlarda kan nakli, organ nakli, anne sütü veya hamilelik sırasında anneden bebeğe bulaşma görülebilir.

Batı Nil Virüsü’nün temel bulaşma yolu, enfekte sivrisineklerin insanları ısırmasıdır. Sivrisinekler, virüsü genellikle enfekte olmuş kuşlardan alır. Kargalar, güvercinler ve alakargalar gibi kuş türleri, virüsün rezervuarı olarak önemli bir rol oynar. Virüs, kuşların kanında yüksek düzeyde bulunabilir ve sivrisinekler bu kuşları ısırdığında virüsü alır, ardından insanları veya diğer memelileri ısırarak bulaştırır.

Türkiye, coğrafi konumu itibarıyla Afrika, Avrupa ve Asya arasında önemli bir kuş göç rotası üzerinde yer alır. Özellikle ilkbahar ve sonbahar aylarında, milyonlarca göçmen kuş, üreme ve kışlama alanları arasında hareket eder. Leylekler, yırtıcı kuşlar, kırlangıçlar ve diğer türler, Hatay’dan İstanbul Boğazı’na kadar uzanan rotaları kullanır. Bu göç yolları, virüsü taşıyan kuşların Türkiye’ye gelmesine ve sivrisinekler aracılığıyla virüsün yayılmasına olanak tanır. Örneğin, Hatay’daki Amanos Dağları ve İstanbul Boğazı, göçmen kuşlar için önemli geçiş noktalarıdır ve bu bölgelerde sivrisinek popülasyonunun yoğun olduğu sulak alanlar, virüsün bulaşma riskini artırır.

Küresel iklim değişikliği, bu riski daha da artırmaktadır. Sıcak hava dalgaları, uzayan yaz mevsimleri ve sel gibi aşırı hava olayları, sivrisineklerin üreme alanlarını (durgun su birikintileri, bataklıklar, nehir kenarları) genişletmekte ve sivrisinek popülasyonunu artırmaktadır. Bu durum, Batı Nil Virüsü’nün Türkiye’de ve Avrupa’da daha sık görülmesine neden olmaktadır.

Türkiye’de Batı Nil Virüsü enfeksiyonu ilk olarak 2010 yılında tespit edilmiş ve o yıl yaklaşık 40 vaka bildirilmiş ve bu sayı, o dönem için yüksek kabul edilmiştir. 2019 yılında İstanbul’da bir salgın yaşanmış ve yaklaşık 20 kişi hastalık nedeniyle hastaneye yatmıştır. 2024 yılında ise Sağlık Bakanlığı, 22 Ağustos tarihinde yaptığı açıklamada, yıl içinde 6 kişide Batı Nil Virüsü enfeksiyonu tespit edildiğini belirtmiştir. Ancak, uzmanlar vaka sayısının resmi açıklamalardan daha yüksek olabileceğini öne sürmektedir.

2024 yılında Türkiye’de bildirilen vakaların hangi illerde olduğu resmi olarak açıklanmamıştır, ancak İstanbul ve Bursa gibi şehirlerde vakaların görüldüğüne dair uzman beyanları bulunmaktadır. Hastalığın genellikle yaz aylarında (Haziran-Eylül) ve sonbaharın erken dönemlerinde (Ekim) görülmesi, sivrisineklerin aktif olduğu dönemlerle ilişkilidir. Ancak, iklim değişikliği nedeniyle bu mevsimsel döngü değişebilir ve vakalar daha uzun bir döneme yayılabilir.

Avrupa Hastalıkları Önleme ve Kontrol Merkezi (ECDC) verilerine göre, 2024 yılında Avrupa’da 9 ülkede (Avusturya, Hırvatistan, Fransa, Yunanistan, Macaristan, İtalya, Romanya, Sırbistan ve İspanya) Batı Nil Virüsü vakaları bildirilmiştir. Avrupa genelinde 69 vaka ve 8 ölüm kaydedilmiştir. Türkiye’nin, kuş göç yolları üzerindeki konumu nedeniyle, Avrupa’daki bu artıştan etkilenme riski yüksektir.

Batı Nil Virüsü ile enfekte olan kişilerin yaklaşık %80’inde herhangi bir belirti görülmez. Geri kalan %20’lik grupta ise genellikle hafif, grip benzeri semptomlar ortaya çıkar. Bu semptomlar şunlardır:

Vakaların yaklaşık %1’inde ise ciddi nörolojik komplikasyonlar gelişebilir. Bunlar arasında menenjit (beyin zarı iltihabı), ensefalit (beyin iltihabı) veya çocuk felci benzeri bir sendrom yer alır. Bu durum, “Batı Nil nöroinvaziv hastalığı” olarak adlandırılır ve özellikle 60 yaş üstü bireylerde, bağışıklık sistemi zayıf olanlarda ve kronik hastalıkları (diyabet, kanser, böbrek yetmezliği) olanlarda daha sık görülür. Nöroinvaziv hastalığın yaklaşık %10’u ölümle sonuçlanabilir.

Batı Nil Virüsü enfeksiyonunun kesin tanısı, laboratuvar testleri (kan veya beyin-omurilik sıvısında virüse özgü antikorların veya viral RNA’nın tespiti) ile konur. Hastalığın spesifik bir antiviral tedavisi veya aşısı bulunmamaktadır. Hafif vakalar genellikle kendi kendine iyileşir. Ciddi vakalarda ise hastalar hastaneye yatırılarak destek tedavisi alır. Bu tedaviler, solunum desteği, sıvı tedavisi ve sekonder enfeksiyonların önlenmesi gibi yöntemleri içerir.

Batı Nil Virüsü’nden korunmanın en etkili yolu, sivrisinek ısırıklarından korunmaktır. Türkiye’de, özellikle kuş göç yolları üzerindeki sulak alanlarda ve yaz aylarında alınması gereken önlemler şunlardır:

Türkiye, göçmen kuşlar için stratejik bir konuma sahiptir. Her yıl yaklaşık 5 milyar kuş, Avrupa ve Afrika arasında göç eder ve Türkiye, bu kuşların geçiş noktasıdır. İstanbul Boğazı, Çanakkale Boğazı, Hatay’daki Belen Geçidi ve Doğu Karadeniz Dağları, göçmen kuşların yoğun olarak kullandığı alanlardır. Leylekler, yırtıcı kuşlar (şahin, kartal, atmaca), turnalar ve su kuşları, bu rotaları kullanarak virüsü taşıyabilir. Özellikle sulak alanlar (Kızılırmak Deltası, Gediz Deltası, Büyükçekmece Havzası), kuşların dinlenme ve beslenme alanları olduğu için sivrisineklerle etkileşim riskini artırır.

Kuş göçlerinin yoğun olduğu dönemler (ilkbahar ve sonbahar), Batı Nil Virüsü vakalarının artma eğiliminde olduğu mevsimlerle örtüşmektedir. Bu nedenle, göç yolları üzerindeki bölgelerde yaşayanlar veya bu bölgelere seyahat edenler, sivrisineklerden korunma önlemlerine özellikle dikkat etmelidir.

Batı Nil Virüsü enfeksiyonu, Türkiye’de 2010 yılından beri görülen ve kuş göç yolları nedeniyle riski artan bir halk sağlığı sorunudur. 2024 yılında 6 resmi vaka bildirilmiş olsa da, uzmanlar vaka sayısının daha yüksek olabileceğini belirtmektedir. Hastalığın genellikle hafif seyretmesine rağmen, ciddi nörolojik komplikasyonlara yol açma potansiyeli, özellikle risk grupları için dikkat gerektirir. Kuş göç yollarının Türkiye’deki stratejik konumu, sivrisinek popülasyonu ve iklim değişikliği, hastalığın yayılma riskini artıran temel faktörlerdir. Bu nedenle, bireysel ve toplumsal korunma önlemleri büyük önem taşımaktadır. Sağlık Bakanlığı ve yerel yönetimler, sivrisinek kontrol programlarını güçlendirmeli, halk ise sivrisinek ısırıklarından korunma konusunda bilinçli olmalıdır.

Yaz Mevsiminde Bizi Bekleyenler: Lyme Hastalığı Hakkında Bilinmesi Gerekenler

Yaz mevsimi, doğayla iç içe geçirilen zamanların artmasıyla hem keyifli hem de bazı sağlık risklerini beraberinde getiren bir dönemdir. Bu risklerden biri, kene ısırması yoluyla bulaşan Lyme hastalığıdır. “Büyük taklitçi” olarak da bilinen bu hastalık, dünyada ve Türkiye’de giderek daha fazla dikkat çekmektedir. Bu yazıda, Lyme hastalığının ülkemizdeki ve dünyadaki durumu, klinik belirtileri ve korunma yolları hakkında halk düzeyinde bilgiler sunacağız.

Dünya genelinde hastalığın artış göstermesinin nedenleri arasında iklim değişikliği, ormanlık alanların genişlemesi ve kenelerin yaşam alanlarının şehir parklarına kadar yayılması yer alıyor. Ayrıca, hastalığın belirtilerinin başka rahatsızlıklarla (MS, fibromiyalji, kronik yorgunluk sendromu gibi) karışması, teşhisi zorlaştırıyor ve gerçek vaka sayısının bildirilenden daha yüksek olabileceği düşünülüyor. Son yıllarda, insan terinde bulunan SCGB1D2 proteininin Lyme bakterisini engelleyebileceği yönünde umut verici çalışmalar yapılmış, bu da gelecekte aşı veya koruyucu kremler geliştirilebileceği sinyalini veriyor.

Türkiye’de kene ısırması sonrası genellikle Kırım Kongo Kanamalı Ateşi korkusuyla sağlık kuruluşlarına başvuruluyor, ancak Lyme hastalığına yönelik farkındalık henüz sınırlı. İlk vaka 1990 yılında bildirilmiş, 2010 yılında ise kültürle doğrulanmış üç vaka rapor edilmiştir. Son yıllarda vaka bildirimleri artsa da, tanı koyma ve tedavi süreçlerinde eksiklikler olduğu belirtiliyor. Bazı uzmanlar, Türkiye’de 7-10 milyon Lyme hastası olabileceğini iddia etse de bu rakamlar tartışmalıdır ve bilimsel verilerle desteklenmemiştir.

Erken Yayılım Evresi (Haftalar-aylar): Bakteri vücuda yayıldığında, yüz felci, kalp ritim bozuklukları, eklem ağrıları, baş dönmesi, nöralji ve el-ayaklarda uyuşma gibi belirtiler ortaya çıkabilir.